BA126SOC-T _.@. yÓTT<ä{Ï dü+e‘·‡s¡+ ôd$TdüºsY ` I düe÷»XÊÅdüÔ+ düe÷»XÊÅdüÔ+ ` ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü÷Á‘êT ªªeTq+ Hê>∑]ø£‘· düeT≈£L]Ãq edüTÔ>∑‘· Á|üjÓ÷»Hê˝…’Hê e<äTTø√e#·TÃH˚yÓ÷ >±˙, düs√«‘·ÿèwüºyÓTÆq $<ä´ n+~+#˚ |òü˝≤qT dü+|üPs¡í+>± nqTuÛÑ$+#˚ neø±XÊqT, Vü≤≈£îÿqT e÷Á‘·+ ø√˝ÀŒ≈£L&É<äTµµ ` &Ü. _.ÄsY. n+uÒ<äÿsY &Ü. _.ÄsY. n+uÒ<äÿsY kÕs¡«Á‹ø£ $X¯«$<ë´j·T+ ôV’≤<äsêu≤<é 2017
s¡#·sTT‘· ãè+<ä+ bÕsƒê´+X¯ n_Ûeè~∆ ãè+<ä+ (1982) bÕsƒê´+X¯ n_Ûeè~∆ ãè+<ä+ (CBCS) dü+bÕ<ä≈£îT : dü+bÕ<ä≈£îT : Ábıˆˆ õ. $X¯«Hê<∏ä+ Ábıˆˆ dæ. >∑DÒwt s¡#·sTT‘·T : düVü≤ dü+bÕ<ä≈£îT : Ábıˆˆ ¬ø. sê<Ûëø£èwüíeT÷]Ô &܈ˆ |æ. yÓ+ø£≥ s¡eTD Ábıˆˆ |æ. ø£eT˝≤sêe⁄ Ábıˆˆ j·TT. ‘ê‘êJ s¡#·sTT‘·T : Ábıˆˆ ¬ø. q]‡+Vü‰¬s&ç¶ Ábıˆˆ |æ. ø£eT˝≤sêe⁄ Ábıˆˆ ¬ø.C…. $»j·T‹ø£+ Ábıˆˆ {Ï. lìyêdt &܈ˆ düTq+<ä bÕ+&˚ Ábıˆˆ dæ. sê|òüTe¬s&ç¶ &܈ˆ |ü<äà y˚DT>√bÕ˝Ÿ &܈ˆ m+.$. ø°åà<˚$ &܈ˆ dæ. Hê>∑øÏåà bÕsƒê´+X¯ |ü]wüÿs¡D ãè+<ä+ (2002) &܈ˆ $ì‘ê bÕ+&˚ dü+bÕ<ä≈£îT : &܈ˆ _. lìyêdt &܈ˆ |òüT+{≤ #·Áø£bÕDÏ &܈ˆ |æ. yÓ+ø£≥ s¡eTD s¡#·sTT‘·T : &܈ˆ |òüT+{≤ #·Áø£bÕDÏ &܈ˆ ÁbòÕì‡dt #·+Á<äX‚KsY n¢+ Hêsêj·TD m. ñwü $. yêdüT<˚esêe⁄ eTTK∫Á‘·+ : õ.$. kÕ«$T &܈ˆ _.ÄsY. n+uÒ<äÿsY kÕs¡«Á‹ø£ $X¯«$<ë´j·T+, ôV’≤<äsêu≤<é Á|ü<∏äeT Á|ü#·Ts¡D: 2017 ø±|”¬s’{Ÿ © 2017 &܈ˆ _.ÄsY. n+uÒ<äÿsY kÕs¡«Á‹ø£ $X¯«$<ë´j·T+, ôV’≤<äsêu≤<é nìï Vü≤≈£îÿT $X¯«$<ë´j·÷ì$. á |ü⁄düÔø£+˝Àì @ uÛ≤>∑+ nsTTHê ñ|üjÓ÷–+#·Tø√<ä#·T≈£î+fÒ, $X¯«$<ë´j·T+ qT+&ç sê‘·|üPs¡«ø£+>± nqTeT‹ bı+<ë*. á bÕsƒêT &܈ˆ _.ÄsY. n+uÒ<äÿsY kÕs¡«Á‹ø£ $X¯«$<ë´j·T+ bÕsƒ¡´ Á|üD≤[ø£˝À ˇø£ uÛ≤>∑+. Ç‘·s¡ $esê≈£î: &Ó’¬sø£ºsY (nø£&É$Tø˘) &܈ˆ _.ÄsY. n+uÒ<äÿsY kÕs¡«Á‹ø£ $X¯«$<ë´j·T+, Ábı. õ. sê+¬s&ç¶ e÷sYZ, s√&é HÓ+. 46, p_¢Væ≤˝Ÿ‡, ôV’≤<äsêu≤<é ` 500 033. web: www.braou.ac.in E-mail: info@braou.ac.in á |ü⁄düÔø£+ &Ü. _.ÄsY. n+uÒ<äÿsY kÕs¡«Á‹ø£ $X¯«$<ë´j·T+, ôV’≤<äsêu≤<é ‘·s¡|òü⁄q ]õÅkÕºsY #˚‘· eTTÁ~+#·ã&ç+~.
|ü]#·j·T+ &Ü. _.ÄsY n+uÒ<äÿsY kÕs¡«Á‹ø£ $X¯«$<ë´j·T+ n+~düTÔqï n+&ÉsY Á>±&ÉT´j˚T{Ÿ ø√s¡T‡ dæãdt˝Àì ªdüe÷»XÊÅdüÔ+ ` ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü÷Á‘êTµ n+XÊqT á |ü⁄düÔø£+ $e]düTÔ+~. á |ü⁄düÔø£+˝Àì CBCS n+XÊT |ü<ä∆‹˝À eT÷&ÉT dü+e‘·‡sê &çÁ^ ø√s¡T‡, yÓTT<ä{Ï dü+e‘·‡s¡+, yÓTT<ä{Ï ôd$TdüºsY˝À #·~y˚ Á|ü<Ûëq n<Ûä´j·THê+XÊqT ‘Ó*j·TCÒdüTÔ+~. $<ë´s¡Tú kÂuÛÑ´+ ø√dü+ dæãdtqT nsTT<äT K+&ÜT>± $uÛÑõ+#ê+. Á|ü‹ K+&É+˝À ø=ìï uÛ≤>±T+{≤sTT. Á|ü‹ K+&É+ düu…®≈£îº˝Àì Á|ü‘˚´ø£ n<Ûä´j·Tq πøåÁ‘êìï $e]düTÔ+~. $<ë´s¡Tú≈£î nqT≈£L+>± ñ+&˚ $<Ûä+>± á K+&ÜqT ì|ü⁄DTT ‘·j·÷s¡T #˚kÕs¡T. Á|ü‹ uÛ≤>∑+ øå±´‘√ ÁbÕs¡+uÛÑyÓTÆ, |ü]#·j·T+, Á|ü>∑‹ì dü«j·T+>± |üØøÏå+#·Tø√e&ÜìøÏ ñ|üjÓ÷>∑|ü&˚ nuÛ≤´kÕ‘√ ø=qkÕ>∑T‘·T+~. Á|ü|ü+#·+˝Àì düe÷C≤T áHê&ÉT øÏ¢wüº |ü]dæú‘·TqT m<äTs=ÿ+≥THêïsTT. eTq+ Á|üdüTÔ‘·+ düe÷<ÛëHêqT nH˚«wædüTÔqï Á|üX¯ï˝À Ç$ ø=ìï. Á|üdüTÔ‘· s¡÷|ü+˝À ñqï düe÷C≤T ndüT m˝≤ @s¡Œ&ܶsTT? düe÷C≤T n$∫äqï+>± ø=qkÕ>∑&ÜìøÏ ‘√&ÉŒ&˚ Á|üe÷D≤T, $Te˝Ò$? düe÷C≤˝À dü+|òüTs¡¸D≈£î >∑ ø±s¡D≤˝Ò$? düe÷C≤˝À kÕ+|òæTø°ø£s¡D Á|üÁøÏj·T m˝≤ #√≥T #˚düT≈£î+≥T+~? á Á|üX¯ï≈£î düe÷<ÛëHê*e«&ÜìøÏ á |ü⁄düÔø£+˝À Á|üj·T‹ï+#ê+. á |ü⁄düÔø£+˝À nsTT<äT K+&ÜT, |ü<äVü‰s¡T uÛ≤>±THêïsTT. düe÷»XÊÅdüÔ+ eT÷+, Ä$sꓤe+, ìs¡«#·q+, dü«uÛ≤e+, |ü]~Û, Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£ XÊÅkÕÔ‘√ >∑ dü+ã+<Ûä+, XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹, ñ|üjÓ÷–+#˚ n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·TT, $<ÛëHêqT yÓTT<ä{Ï K+&É+˝À $e]+#ê+. ¬s+&Ée K+&É+˝À düe÷»+, düeTT<ëj·T+, dü+|òüT+, dü+düú, kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T, kÕe÷õø£ ì]à‹, kÕe÷õø£ e´edüú, kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq, dü+düÿè‹ e+{Ï Á|ü<Ûëq uÛ≤eqqT $e]+#·&ÉyÓTÆq~. eT÷&Ée K+&É+ $$<Ûä kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TT, dü+düú >∑T]+∫ $e]düTÔ+~. HêT>∑e K+&É+ düe÷» XÊÅd”Ôj·T ‘·‘·«y˚‘·Ô >∑T]+∫ $e]düTÔ+~. nsTT<äe K+&É+ düe÷»XÊÅd”Ôj·T <äèø£Œ<∏ëqT >∑T]+∫ #·]ÃdüTÔ+~. $$<Ûä $X¯«$<ë´j·÷ qT+∫ e∫Ãq ì|ü⁄DTT á n<Ûä´j·Tq bÕsƒê´+X¯+ (ø√sY‡ yÓT{°]j·T˝Ÿ)qT ‘·j·÷s¡T #˚XÊs¡T. á bÕsƒê´+X¯+ $<ë´s¡Tú≈£î düe÷»XÊÅdüÔ+ jÓTTø£ÿ $•wüº‘·, $ø£åD‘·qT ne>±Vü≤q #˚düTø√e&ÜìøÏ <√Vü≤<ä|ü&ÉT‘·T+<äì $X¯«$<ë´j·T+ $X¯«dædüTÔ+~.
düe÷»XÊÅdüÔ+ ` ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü÷Á‘êT bÕsƒ¡´ Á|üD≤[ø£ I K+&É+ ` : düe÷»XÊÅdüÔ+ ` |ü]#·j·T+ 1 uÛ≤>∑+`1 : düe÷»XÊÅdüÔ eT÷+, Ä$sꓤe+ ` Áô|ò+∫, bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢yêT 3-12 uÛ≤>∑+`2 : düe÷»XÊÅdüÔ+ ` ìs¡«#·q+, dü«uÛ≤e+, |ü]~Û, Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£ XÊÅkÕÔ‘√ dü+ã+<Ûä+ 13-32 uÛ≤>∑+`3 : düe÷»XÊÅdüÔ+ ` ˇø£ $uÛ≤>∑+>±, XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹, düe÷»XÊÅdüÔ+ ñ|üjÓ÷–+#˚ n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·TT, $<ÛëHêT 33-52 II K+&É+ ` : Á|ü<Ûëq uÛ≤eqT 53 uÛ≤>∑+`4 : düe÷»+, düeTT<ëj·T+, dü+|òüT+, dü+düú 55-67 uÛ≤>∑+`5 : kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T: eØZø£s¡DT 68-84 uÛ≤>∑+`6 : kÕe÷õø£ ì]à‹, kÕe÷õø£ e´edüú, kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq, dü+düÿè‹ 85-106 III K+&É+ ` : kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TT ` dü+düúT 107 uÛ≤>∑+`7 : kÕe÷õø£ ` kÕ+düÿè‹ø£ Á|üÁøÏj·TT, kÕ+|òæTø°ø£s¡D 109-124 uÛ≤>∑+`8 : kÕe÷õø£ dü+düúT 125-147 uÛ≤>∑+`9 : kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D 148-159 uÛ≤>∑+`10 : kÕe÷õø£ düÔØø£s¡D, >∑‹o‘· eT]j·TT kÕe÷õø£ |ü]es¡Ôq 160-185 IV K+&É+ ` : düe÷»XÊÅd”Ôj·T ‘·‘·«y˚‘·ÔT 187 uÛ≤>∑+`11 : Ä>∑dtº ø√yéTº, ôV≤s¡“sYº ôdŒq‡sY 189-197 uÛ≤>∑+`12 : ø±sY¢ e÷sYÿ‡ 198-205 uÛ≤>∑+`13 : myÓTÆ˝Ÿ <äTsYÿôV’≤yéT, e÷ø˘‡ yÓãsY 206-216 V K+&É+ ` : düe÷»XÊÅd”Ôj·T <äèø£Œ<∏ëT 217 uÛ≤>∑+`14 : ì]à‹`Á|üø±s¡´yê<ä <äèø£Œ<∏ä+ 219-232 uÛ≤>∑+`15 : dü+|òüTs¡¸Dyê<ä <äèø£Œ<∏ä+ 233-247 uÛ≤>∑+`16 : |üs¡düŒs¡#·s¡´yê<ä <äèø£Œ<∏ä+ 248-266
K+&É+ ` I : düe÷»XÊÅdüÔ+ ` |ü]#·j·T+ düe÷C≤ìï n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd XÊÅdüÔ+ düe÷»XÊÅdüÔ+. Áô|ò+∫ ‘·‘·«y˚‘·Ô nsTTq Ä>∑dtº ø√yéTºqT düe÷»XÊÅdüÔ |æ‘êeTVüQ&ÉT>± |ü]>∑DÏkÕÔs¡T. Ä>∑dtº ø√yéTº k˛wæj·÷J nH˚ |ü<ëìï Á|üy˚X¯ô|{≤º&ÉT. Ç‘·s¡ XÊÅkÕÔø£+fÒ düe÷»XÊÅdüÔ n<Ûä´j·Tq $wüj·T+ y˚s¡ì Ä>∑dtº ø√yéTº uÛ≤$+#ê&ÉT. eTÚ*ø£+>±, düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ dü+esêZ‘·àø£ XÊÅdüÔ+. Á|üe÷DXÊÅdüÔ+ ø±<äT. Ç~ ˇø£ nqTuÛÑ$ø£ XÊÅdüÔ+. düe÷»XÊÅd”Ôj·T <äèø£Œ<∏ä+‘√ e÷qe düe÷C≤ìï, dü+düÿè‹ì düe÷»XÊÅd”Ôj·T $X‚¢wüD #˚j·T&Éy˚T düe÷»XÊÅdüÔ Á|ü<Ûëq ø£å´+. kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰T, dü+|òü÷T, düeTT<ëj·÷T, e´ekÕú|üq e+{Ï kÕe÷õø£ J$‘·|ü⁄ ÁbÕ<∏ä$Tø£ uÛ≤eqqT düe÷»XÊÅdüÔ+ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. n+‘˚ø±ø£, eTÚ*ø£ kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TqT, ≈£î≥T+ã+, $yêVü≤+, eT‘·+, sê»ø°j·T e´edüú e+{Ï eTÚ*ø£ kÕe÷õø£ dü+düú ì]à‹ Á|üø±sê´qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+ô|’ düe÷»XÊÅdüÔ+ <äèwæºì πø+ÁBø£]düTÔ+~. ˇø£ kÕ+|òæTø£ XÊÅdüÔ+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ ‘·q<Ó’q n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·TqT n_Ûeè~∆ #˚düTø=qï~. kÕ<Ûës¡D+>± düe÷»XÊÅdüÔy˚‘·ÔT ‘·THê‘·àø£ |ü<ä∆‹, #ê]Á‘·ø£ |ü<ä∆‹, $wüj·T |ü]oHê |ü<ä∆‹, >∑D≤+ø£ |ü<ä∆‹, XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ yÓTT<ä˝…’q |ü<ä∆‘·TqT düe÷»XÊÅdüÔ n<Ûä´j·THê˝À ñ|üjÓ÷–kÕÔs¡T. n<˚ $<Ûä+>± Á|üXÊïe[, Ç+≥s¡÷«´ ôw&É÷´˝Ÿ, |ü]oq, πødt düº&û, $wüj·T $X‚¢wüD e+{Ï $$<Ûä <ä‘êÔ+X¯ ùdø£s¡D $<ÛëHêqT düe÷»XÊÅdüÔy˚‘·ÔT n_Ûeè~∆ |üs¡∫Hês¡T. düe÷»XÊÅdüÔ+ $düÔè‘· |ü]~Û >∑ XÊÅd”Ôj·T $uÛ≤>∑+. á K+&É+˝Àì uÛ≤>±T: uÛ≤>∑+ ` 1 : düe÷»XÊÅdüÔ eT÷+, Ä$sꓤe+ ` Áô|ò+∫, bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢yêT uÛ≤>∑+ ` 2 : düe÷»XÊÅdüÔ+ ` ìs¡«#·q+, dü«uÛ≤e+, |ü]~Û, Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£ XÊÅkÕÔ‘√ dü+ã+<Ûä+ uÛ≤>∑+ ` 3 : düe÷»XÊÅdüÔ+ ` ˇø£ $uÛ≤>∑+>±, XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹, düe÷»XÊÅdüÔ+ ñ|üjÓ÷–+#˚ n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·TT, $<ÛëHêT 1
2
uÛ≤>∑+ ` 1 : düe÷»XÊÅdüÔ eT÷+, Ä$sꓤe+ ` Áô|ò+∫, bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢yêT $wüj·TÁø£eT+ 1.0 øå±´T 1.1 |ü]#·j·T+ 1.2 düe÷»XÊÅdüÔ eT÷+, Ä$sꓤe+ 1.3 düe÷»XÊÅdüÔ+˝Àì Á|ü‘˚´ø£ πøåÁ‘êT 1.3.1 kÕe÷õø£ >∑‹o‘· 1.3.2 $<ë´ düe÷»XÊÅdüÔ+ 1.3.3 q>∑s¡ düe÷»XÊÅdüÔ+ 1.3.4 sê»ø°j·T düe÷»XÊÅdüÔ+ 1.4 bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e Á|üuÛ≤e+ 1.5 Áô|ò+∫ $|ü¢e Á|üuÛ≤e+ 1.6 kÕsê+X¯+ 1.7 MT ne>±Vü≤q Á|üX¯ï≈£î qeT÷Hê düe÷<ÛëHêT 1.8 qeT÷Hê |üØø£å Á|üX¯ïT 1.9 |ü<äø√X¯+ 1.10 #·<äe<ä–q |ü⁄düÔø±T 1.0 øå±´T Áô|ò+∫ $|ü¢e+, bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢yê e+{Ï #ê]Á‘·ø£ dü+|òüT≥q ø±s¡D+>± ndæús¡‘· @s¡Œ&çq kÕ+Á|ü<ësTTø£ düe÷C≤ s¡÷bÕ+‘·Øø£s¡D≤ìï Á|üdüTÔ‘· ne>±Vü≤q #˚düTø=H˚ Á|üj·T‘·ï |òü*‘·+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ m˝≤ n_Ûeè~∆ #Ó+~+<√ $e]+#·&É+ á uÛ≤>∑+ ø£å´+. á uÛ≤>∑+ #·~$q ‘·s¡Tyê‘· MTs¡T • düe÷»XÊÅdüÔ+ eT÷+, m{≤¢ Ä$s¡“¤$+∫+<√ $e]+#·>∑s¡T. • bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+, Áô|ò+∫ $|ü¢e+ e¢ ø£*–q e÷s¡TŒqT $e]+#·>∑s¡T. 1.1 |ü]#·j·T+ bÕXÊÑ·´ Hê>∑]ø£‘· n_Ûeè~∆ #Ó+<ä&É+‘√, Á|ürXÊÅdüÔ+ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq, dü«‘·+Á‘·yÓTÆq e÷sêZìï nqTdü]+#·&É+ ÁbÕs¡+_Û+∫+~. ÁbÕNq Hê>∑]ø£‘·˝À ‘·‘·«y˚‘·ÔT, eT‘ê~Û|ü‘·TT e÷qe dü+ã+<Ûë MT<ä yê´U≤´ì+#ês¡T. HÓ’‹ø£ dü÷Á‘ê Á|üø£≥H˚ yê] ñ<˚›X¯+>± ñ+≥÷ e∫Ã+~. yê] |ü]oqT, yê´U≤´HêT Áø£eTã<ä∆yÓTÆq$ ø±e⁄. yê] yê´U≤´HêT, ø±s¡D |ü]D≤e÷ dü+ã+<ÛëqT ù|s=ÿq&ÜìøÏ ñ<˚›•+∫q$ ø±e⁄. nsTT‘˚ ‘·‘·«y˚‘·ÔT $X¯«dæ+∫+<˚ HÓ’‹ø£ Á|ües¡Ôq>± yÓT>∑T˝ÀøÏ rdüTø=ì sêe&ÜìøÏ n$ ñ<˚›•+∫q$. Áô|ò+∫ $|ü¢e+ ‘·s¡Tyê‘· @s¡Œ&çq y˚T<Ûëe⁄ $|ü¢e+, Ä˝À#·q qT+&ç düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+∫+~. Áô|ò+∫ y˚T<Ûë$ nsTTq Ä>∑dtº ø√yéTº düe÷»+ jÓTTø£ÿ XÊÅd”Ôj·T $C≤„q+>±, kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ <ë«sê kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT, e÷qe Á|ües¡ÔqqT n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd XÊÅdüÔ+>± düe÷» XÊÅkÕÔìøÏ |ü⁄Hê~ y˚XÊ&ÉT. ø±Áø£eT+˝À XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‘·TT $düÔ]+#·T≈£îqï á XÊÅdüÔ+ Ä<ÛäTìø£‘·, ô|≥Tºã&ç<ëØ $<Ûëq+, q>∑Øø£s¡D, ùV≤‘·TãB›ø£s¡D≈£î 3
Á|ü‹düŒ+<äq>± Ä$s¡“¤$+∫+~. á XÊÅdüÔ Ä$sꓤe+ 18e X¯‘ê_›˝Àì yÓTÆTsêfi¯ó¢>± uÛ≤$+#·ã&˚ bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+, Áô|ò+∫ $|ü¢e+ nH˚ ¬s+&ÉT Á|ü<Ûëq kÕ+|òæTø£, sê»ø°j·T $|ü¢yê‘√ eTT&ç|ü&ç ñ+~. á #ê]Á‘·ø£ ø±˝≤ìï ˇø£ >=|üŒ s¡÷bÕ+‘·Øø£s¡D (|ü]es¡Ôq) j·TT>∑+>± e]íkÕÔs¡T. á ø±+˝À @s¡Œ&çq kÕe÷õø£ ` #ê]Á‘·ø£ ø±s¡ø± |òü*‘·+>±H˚ q>∑Øø£s¡D, ù|<ä]ø£+, Vü≤≈£îÿT, ìs¡T<√´–‘·, Äø£*, bÂs¡dü‘·«+ e+{Ï kÕe÷õø±+XÊ |ü≥¢ ne>±Vü≤q ô|s¡>∑&Éy˚T ø±ø£ düe÷C≤<Ûä´j·Tq+ jÓTTø£ÿ <äX¯~X¯T $düÔè‘·yÓTÆHêsTT. <ëìì Áø£eT|ü<ä∆‹˝À n<Ûä´j·Tq+ #˚j·Tedæq nedüsêìï >∑T]Ô+#·&É+ »]–+~. 1.2 düe÷»XÊÅdüÔ eT÷+, Ä$sꓤe+ @ XÊÅkÕÔHÓ’ïHê ne>±Vü≤q #˚düTø√e˝…q+fÒ Ä XÊÅdüÔ+ |ü⁄≥Tºø£, n_Ûeè~∆øÏ <ë]rdæq kÕe÷õø£ ` kÕ+düÿè‹ø£ n+XÊqT |ü]o*+#·&É+ nedüs¡+. kÕe÷õø£ J$‘·+, <ëì düeTdü´ #·]Á‘· e÷qe⁄ düe÷»+ |ü⁄≥Tºø£‘√H˚ ÁbÕs¡+uÛÑeTsTT+~. n+fÒ düe÷»XÊÅdüÔ+ |ü⁄≥Tºø£ e÷qe |ü]D≤eT+‘√ eTT&ç|ü&ç ñ+~. düe÷»XÊÅd”Ôj·T ne>±Vü≤q eT÷˝≤T eTq≈£î ÁbÕNq Á^≈£î, s√eTHé kÕVæ≤‘·´+˝À ø£q|ü&É‘êsTT. ù|¢{À s¡∫+∫q ª]|ü_¢ø˘µ (427` 347 Áø°.|üP.), n]kÕº{Ï˝Ÿ s¡∫+∫q ªm~∏ø˘‡ n+&é bÕ*{Ïø˘‡ (348`322 Áø°.|üP.)˝À Hê´j·T+, sê»´+, düe÷C≤ Á|ükÕÔeq ñ+~. n<˚ $<Ûä+>± dædæs√ nH˚ s√eTHé ‘·‘·«y˚‘·Ô s¡∫+∫q ª&ç n|ò”dæj·Tdtµ Á>∑+<∏ëìï ‘·‘·«XÊÅdüÔ+, Hê´j·T+, sê»ø°j·÷T, düe÷» XÊÅkÕÔ≈£î eT÷ Á>∑+<∏ä+>± |ü]>∑DÏkÕÔs¡T. ôdsTT+{Ÿ n>∑d”ºHé s¡∫+∫q ª&ç dæ${≤{Ÿ &Ó’µ (345`430 Áø°.X¯.) Á>∑+<∏ä+˝À kÕe÷õø£ uÛ≤eqT, Á|üX¯ïqT Á|ükÕÔ$+#ês¡T. Ä<ÛäTìø£ j·TT>∑+˝À ø=+<äs¡T s¡#·sTT‘·T Jeq, kÕe÷õø£ düeTdü´qT yêdüÔ$ø£ kÕúsTT˝À |ü]o*+#ês¡T. 16e X¯‘ê_› es¡≈£î sê»´+, düe÷C≤ eT<Ûä´ düŒwüºyÓTÆq $uÛÒ<ëìï >∑T]Ô+#·˝Ò<äT. e÷øÏj·TyÓ©¢ ‘·q Á|üU≤´‘· Á>∑+<∏äyÓTÆq ª~ Á|æH釵˝À sê»´+, sêC≤´~Ûø±s¡ ìs¡«Vü≤DqT >∑T]+∫ #·]Ã+#ê&ÉT. á ø±˝≤ìπø #Ó+~q eTs=ø£ Á|üU≤´‘· s¡#·sTT‘· düsY <∏ëeTdt eT÷sY (1477`1535). ‘·q ªñ{À|æj·÷µ Á>∑+<∏ä+˝À ì‘·´ J$‘· kÕe÷õø£ düeTdü´qT $e]+#ê&ÉT. <∏ëeTdt ø±+|üHÓ˝≤¢ (1568`1639) ‘·q ªdæ{° Ä|òt ~ düHéµ Á>∑+<∏ä+˝À, düsY ÁbòÕì‡dt uÒø£Hé ‘·q ªq÷´ n{≤¢+{Ïdtµ (1561`1628) Á>∑+<∏ä+˝À, CÒyéT‡ Vü‰]+>¥≥Hé ‘·q ª~ ø±eTHéyÓ˝ŸÔ Ä|òt H˚wüH釵 Á>∑+<∏ä+˝À yêdüÔe J$‘·+ @ $<Ûä+>± ñ+&ÜH˚ $wüj·÷ìï >∑T]+∫ #·]Ã+#ês¡T. Á|üU≤´‘· Ç{≤*j·THé s¡#·sTT‘Ó’q $ø√, Áô|ò+∫ s¡#·sTT‘· e÷+f…dü÷ÿ´T kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷qT XÊÅd”Ôj·T+>± |ü]XÀ~Û+#ê*‡q ÄeX¯´ø£‘·qT ‘Ó*bÕs¡T. $ø√ ‘·q ª~ q÷´ ôd’H釵 Á>∑+<∏ä+˝À düe÷»+ ø=ìï ìØí‘· dü÷Á‘ê≈£î ˝Àã&ç ñ+≥T+<äì, M{Ïì eTq+ ìcÕŒøÏåø£+>± |ü]o*+#·e#·TÃqì n_ÛÁbÕj·T|ü&çHê&ÉT. e÷+f…dü÷ÿ´ ‘·q ª~ dæŒ]{Ÿ Ä|òt ˝≤dtµ Á>∑+<∏ä+˝À e÷qe düe÷C≤ J$‘·+˝À ãVæ≤s¡Z‘· ø±s¡ø± bÕÁ‘·qT $X‚¢wæ+#ê&ÉT. ôdsTT+{Ÿ ôd’eTHé nH˚ Áô|ò+∫ ‘·‘·«y˚‘·Ô uÛÖ‹ø£ XÊÅdüÔ+ uÛÖ‹ø£ Á|ü|ü+#êìï n<Ûä´j·Tq+ #˚dæq≥T¢>± kÕe÷õø£ J$‘êìï n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd ø=‘·Ô XÊÅkÕÔìï n_Ûeè~∆ |üs¡#·&ÜìøÏ Á|üj·T‹ï+#ê&ÉT. nsTT‘˚ 18e, 19e X¯‘êu≤›˝À @s¡Œ&çq $$<Ûä n_Ûeè<äT∆T, eTTK´+>± bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+, Áô|ò+∫ $|ü¢yê |òü*‘·+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+∫+<äì uÛ≤$kÕÔs¡T. 19e X¯‘ê_›˝À @s¡Œ&çq Áô|ò+∫ $|ü¢e+ düe÷»+˝Àì bÕ‘·ø±+ Hê{Ï |ü<ä∆‘·TqT ‘·T&ç∫y˚dæ+~. ìj·T+‘·è‘ê«ìï ìsêø£]+∫+~. Á|ü» n;ÛcÕº≈£î Á|ü‹ì~Û>± sê»´+ ñ+&Üì Á|ü‹bÕ~+∫ ã˝Àù|‘·+ #˚dæ+~. 19e X¯‘ê_›˝À ÁbòÕHé‡ n‹ X¯øÏÔe+‘·yÓTÆq sê»´+>± Ä$s¡“¤$+#·&É+˝À uÛÑ>∑e+‘·TìøÏ $XÊ«dübÕÁ‘·TT>± ñ+&É≥+ kÕúq+˝À sê»´+ |ü≥¢ $XÊ«dübÕÁ‘·‘· ô|]–+~. ø=‘·Ô Vü≤≈£îÿT _Û+#·&É+, q÷‘·q ÄdæÔ dü+Áø£eTD e´edüú @s¡Œ&É&É+‘√ Á|ü»T düe÷C≤ìï ø=‘·Ô <äèø£Œ<∏ä+‘√ #·÷&ÉkÕ>±s¡T. sêC≤´ìøÏ ÁbÕ<Ûëq´‘· ô|s¡>∑&É+‘√ C≤rj·T‘êyê<ä+ Ç‘√~Ûø£+>± ô|]–+~. j·T÷s√|ü⁄˝Àì Ç‘·s¡ ÁbÕ+‘ê˝À, Á|ü|ü+#·+˝Àì Ç‘·s¡ <˚XÊ˝À $|ü¢yêT @s¡Œ&É{≤ìøÏ á C≤rj·T‘êyê<ä+ Áù|s¡DqT ø£T>∑CÒdæ+~. ∫+‘·≈£îT, ‘·‘·«y˚‘·ÔT Á|ü‹bÕ~+∫q q÷‘·q uÛ≤yêT düe÷»XÊÅdüÔ n_Ûeè~∆øÏ ø±edæq ‘ê‹«ø£ dæ<ë∆+‘· Ä<Ûësêìï @s¡Œs¡#êsTT. á $|ü¢yê‘·àø£ uÛ≤yêT πøe+ kÕ+Á|ü<ësTTø£ n~Ûø±sêìï, eT‘· $XÊ«kÕqT düyêT #˚j·T&ÜìøÏ ñÁ‘˚Œs¡ø±T>±H˚ ø±ø£ düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ y˚T<Û√|üs¡yÓTÆq dæ<ë∆+‘· #·Á{≤ìï ≈£L&Ü @s¡Œs¡#êsTT. Ç+>±¢+&é˝À y˚>∑+>± bÕ]ÁXÊ$Tø°ø£s¡D @s¡Œ&ç‘˚ Á|ü|ü+#·+ yÓTs¡T>∑T|ü&ÉT‘·T+<äH˚ ÄXÊyê<ä+ |òü*‘·+>± bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ @s¡Œ&ç+~. Bì |òü*‘·+>±H˚ kÕe÷q´, nø£åsêdü´|üPs¡«, dü«j·T+ ñ|üjÓ÷–‘· düe÷C≤T dü+•¢wüº, eè‹Ô yÓ’$<Ûä´+ >∑, q>∑Øø£è‘·, Ä<ÛäTìø£ düe÷C≤T>± |ü]es¡Ôq #Ó+<ësTT. Ä]úø£ ø±s¡D≤ |òü*‘·+>± @s¡Œ&çq kÕe÷õø£ 4
|ü]es¡Ôq m≈£îÿe kÕúsTT˝À ñ‘·Œ‹Ô #˚j·T&É+, $T>∑TT uÛ≤eq, ÁbÕNq düe÷C≤˝À ˝≤uÛ≤ù|ø£å @s¡Œ&É{≤ìøÏ <ë]rdæ+~. ø=‘·Ô kÕe÷õø£esêZT @s¡Œ&É{≤ìøÏ, ndüe÷q‘·T ô|s¡>∑&ÜìøÏ, Ä<Ûës¡|ü&É&É+, <√|æ&û rÁeeTe&ÜìøÏ ø±s¡DyÓTÆ+~. á ¬s+&ÉT Á|ü<Ûëq dü+|òüT≥qT e÷qe düe÷»|ü⁄ |üP]Ô #·]Á‘·qT e÷]Ãy˚dæHêsTT. Ä]úø£ e´edüú, sê»ø°j·T e´edüú, dü+düÿè‹, e÷qe⁄ eT‘· $XÊ«kÕT n˙ï á ¬s+&ÉT $|ü¢yê |òü*‘·+>± |üP]Ô>± e÷]b˛j·÷sTT. á |ü]e]Ô‘· yêdüÔ$ø£‘· |ü≥¢ ôdsTT+{Ÿ ôd’eTHé, Ä>∑dtº ø√yéTº yÓTT<ä˝…’qyês¡T ÄdüøÏÔ ø£qã]#ês¡T. á kÕe÷õø£ |ü]es¡ÔqqT $e]+#·&É+ <ë«sê yês¡T ‘·eT kÕe÷õø£ |ü⁄q]ïsêàD≤ìøÏ dü+ã+~Û+∫q uÛ≤yêqT @s¡Œs¡#·Tø=Hêïs¡T. á y˚T<Û√eT<∏äq+ qT+#˚ düe÷»XÊÅdüÔ+ »ìà+∫+~. Ä>∑dtº ø√yéTº k˛wæj·÷J nH˚ |ü<ëìï s¡÷bı+~+#·&Éy˚T ø±ø£, <ëì n<Ûä´j·Tq H˚|ü<∏ä´+, |ü<ä∆‘·TqT $e]+#ê&ÉT. ø£qTø£ n‘·ìì düe÷»XÊÅdüÔ |æ‘êeTVüQ&ÉT>± ù|s=ÿ+{≤s¡T. ø√yéTº n_ÛÁbÕj·T+ Á|üø±s¡+ kÕe÷õø£ dü+düú n<Ûä´j·Tq+ #ê˝≤ eTTK´yÓTÆq~. düe÷C≤ìï n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd q÷‘·q XÊÅdüÔ+ jÓTTø£ÿ ÄeX¯´ø£‘·qT ø√yéTº ‘·q ªbÕõ{Ïyé |òæ˝≤dü|ò”µ Á>∑+<∏ä+˝À ù|s=ÿHêï&ÉT. á XÊÅkÕÔìï yÓTT<ä{À¢ ªk˛wü˝Ÿ |òæõø˘‡µ nì |æ*∫q|üŒ{Ïø° Ä ‘·s¡Tyê‘· ªk˛wæj·÷Jµ>± ù|s¡T e÷sêÃ&ÉT. á XÊÅdüÔ+ kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷ $es¡D, $X‚¢wüD≈£î dü+ã+~Û+∫q~. ‘=* j·TT>∑+ Hê{Ï düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT n_Ûeè~∆ |ü]∫q uÛ≤yêT ÄHê&ÉT j·T÷s¡|ü⁄˝Àì kÕe÷õø£ |ü]dæú‘·T≈£î dü+ã+~Û+∫q$. Áô|ò+∫ $|ü¢e+, bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ s¡÷|ü+˝À @s¡Œ&çq kÕe÷õø£, sê»ø°j·T, Ä]úø£ |ü]es¡Ôq≈£î ÁbÕ‹ì<Ûä´+ eVæ≤+#˚ j·T÷s√|æj·THé #·]Á‘·ø±+˝À ˇø£ XÊÅd”Ôj·T n<Ûä´j·Tq+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$s∫+~. j·T÷s√|æj·THé düe÷C≤ìï e÷]Ãy˚dæq á ø±˝≤ìï C≤„H√<äj·T ø±eTì |æTkÕÔs¡T. 18e X¯‘ê_› Hê{Ï Áô|ò+∫ ‘·‘·«y˚‘·Ô˝À @s¡Œ&çq q÷‘·H√‘ê‡Vü‰≈£î á j·TT>∑+ ˇø£ Á|ürø£. uÛÑ÷kÕ«eT´ j·T÷s¡|ü⁄˝Àì kÕ+Á|ü<ësTTø£ Ä˝À#·Hê $<ÛëHêqT $|ü¢yê‘·àø£+>± C≤„H√<äj·T+ ø±+ e÷]Ãy˚dæ+~. yêdüÔyêqT q÷‘·q <äèø£Œ<∏ä+‘√ |ü]o*+#·&Üìï á j·TT>∑+ Á|üy˚X¯ô|{Ϻ+~. J$‘·+˝Àì Á|ü‹ n+XÊìï e´≈£îÔT Á|ü•ï+#·kÕ>±s¡T. #·]à qT+&ç yÓTT<äTø=ì sê»´+, sêE (#·Áø£e]Ô) jÓTTø£ÿ n~Ûø±s¡+ es¡≈£L <˚ìì ≈£L&Ü |ü$Á‘·yÓTÆq<äì n+^ø£]+#·&É+ e÷ìy˚kÕs¡T. Á|üø£è‹ì, düe÷C≤ìï XÊÅd”Ôj·T+>± n<Ûä´j·Tq+ #˚j·Te#·TÃqH˚ Ä˝À#·q, e÷qe⁄T $y˚≈£îT nì, düe÷»+ ø=ìï $y˚eø£eT+‘·yÓTÆq dü÷Á‘êô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T<äì uÛ≤$+#·&É+ |òü*‘·+>± j·T÷s¡|ü⁄˝Àì XÊÅd”Ôj·T $C≤„q+, yêDÏ»´+ ô|]>±sTT. C≤„H√<äj·T j·TT>∑+ düe÷»XÊÅdüÔ dæ<ë∆+‘ê Ä$sꓤyêìï ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ dü¬s’q ÁbÕs¡+uÛÑ+ ø±<äì #ê˝≤ eT+~ uÛ≤$kÕÔs¡T. BìøÏ >∑ ø±s¡D≤˝À yÓTT<ä{Ï~, C≤„H√<äj·T+ j·TT>∑+ ø£+fÒ #ê˝≤ø±+ eTT+<äT qT+#˚ düe÷C≤ìï XÊÅd”Ôj·T+>± n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd Á|üj·T‘êïT ø=qkÕ>±sTT. 18e X¯‘ê_›øÏ #Ó+~q ‘·‘·«y˚‘·ÔT ÁbÕø£è‹ø£ XÊÅkÕÔ |ü<ä∆‘·TqT ñ|üjÓ÷–+∫ e÷qe JeHêìï XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹˝À n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd Á|üj·T‘êïT ø=qkÕ–+#ês¡T. ¬s+&Ée~, 18e X¯‘êã›|ü⁄ ‘·‘·«y˚‘·ÔT kÕe÷õø£ dü+düúqT, e÷qe dü«uÛ≤yêìøÏ yê{Ï nqT>∑TD´‘·qT ø=e&ÜìøÏ ùV≤‘·Te⁄ (Reason)qT ˇø£ ø=e÷q+>± ñ|üjÓ÷–+#ês¡T. e÷qe⁄T ùV≤‘·Tã<ä∆‘· >∑yês¡ì, Bì |òü*‘·+>±H˚ yês¡T Ä˝À#·q #·s¡´, ùd«#·Ã¤qT ø£*– ñ+{≤s¡ì uÛ≤$+#ês¡T. eT÷&Ée~, 18e X¯‘êã› ‘·‘·«y˚‘·ÔT e÷qe⁄T |ü]|üPs¡í‘·qT kÕ~Û+#·>∑s¡ì $X¯«dæ+#ês¡T. Áô|ò+∫, bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢yê ø±+˝À s¡÷bı+~q yêDÏ»´, XÊÅd”Ôj·T $|ü¢yêT düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ n<Ûä´j·Tq $wüj·T+>± Ä$s¡“¤$+#·&ÜìøÏ ø±edæq q÷‘·q <äèø£Œ<∏ëìï n_Ûeè~∆ |üs¡∫HêsTT. düe÷»XÊÅdüÔ ‘·‘·«y˚‘·ÔT ô|’q ù|s=ÿqï eT÷&ÉT Á|üy˚Tj·÷qT n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔs¡T. M{Ï‘√ bÕ≥T j·T÷s¡|ü⁄˝À C≤„H√<äj·T+ j·TT>∑+ ‘·sê«‹ ø±+˝À @s¡Œ&çq ‘ê‹«ø£ Ä˝À#·qT düe÷»XÊÅdüÔ Ä$sꓤyêìøÏ <ë]rkÕsTT. Ç$ 1) #·]Á‘· jÓTTø£ÿ ‘·‘·«XÊÅdüÔ+, 2) |ü]D≤e÷ìï $e]+#˚ JeXÊÅdüÔ dæ<ë∆+‘êT, 3) kÕe÷õø£ |ü]dæú‘·T düπs«T. á eT÷&ÉT n+XÊT ‘=* j·TT>∑|ü⁄ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô s¡#·q˝À Á|ü‹_+_+#êsTT. 19e X¯‘êã›+˝À q÷‘·q düè»Hê‘·àø£yÓTÆq kÕe÷õø£ uÛ≤eq‘√ kÕe÷õø£ XÊÅkÕÔ˙ï Á|ü‘˚´øÏ+∫ n<Ûä´j·Tq πøåÁ‘êT>± s¡÷bı+~q, Ä<ÛäTìø°ø£s¡D »]–q ‘·s¡TD+˝À düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+∫+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ÁbòÕqT‡˝À ùd«#êä yê´bÕs¡ dæ<ë›+‘·+ u≤>± bÕ‘·Tø=H˚ es¡≈£î Ä]úø£ <äè–«wüj·T n<Ûä´j·THêìï Á|ü‘˚´ø£ πøåÁ‘·+>± |ü]>∑DÏ+#·˝Ò<äT. n|ü &ÉT e÷Á‘·y˚T Ä]úø£ e´edüú, sê»ø°j·T+ qT+∫ y˚s¡T>± ñ+&Üì uÛ≤$+#ês¡T. Ä]úø£ e´edüúqT sê»ø°j·T Ä]úø£ e´edüú˝À uÛ≤>∑+>± ø±≈£î+&Ü Á|ü‘˚´ø£+>± n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+ ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. ‘·s¡Tyê‘· ªe÷qe XÊÅdüÔ+µ düe÷»XÊÅdüÔ+ e+{Ï q÷‘·q kÕe÷õø£ XÊÅkÕÔT kÕe÷õø£ JeHêìï n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ, ne>±Vü≤q #˚düTø√e&ÜìøÏ ˇø£ q÷‘·q <äèø£Œ<∏ëìï n_Ûeè~∆ #˚j·T&É+ ø£+fÒ sê»ø°j·T, Ä]úø£ dü+düúqT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+ ø√dü+ Á|ü‘˚´ø£+>± @s¡Œ&çHêsTT. j·T÷s√|æj·TqT¢ Ä~eT e÷qe⁄ |ü≥¢ n~Ûø£ ÄdüøÏÔì 5
#·÷|æ+∫q|ü &ÉT e÷qe XÊÅdüÔ+ n_Ûeè~∆ #Ó+~+~. Ä $<Ûä+>± Á|ü|ü+#·+ yÓTT‘·Ô+ MT<ä –]»q Á|ü» n<Ûä´j·Tq+˝À e÷qe XÊÅdüÔE„&ÉT ì|ü⁄DT&Ó’Hê&ÉT. á $<ÛäyÓTÆq Á|ü‘˚´ø°ø£s¡D e÷qe XÊÅdüÔE„&çì düe÷», eTH√$C≤„q XÊÅdüÔE„ qT+&ç y˚s¡T|ü]∫+~. e÷qe XÊÅdüÔE„&ÉT e÷qe dü+düÿè‹ MT<ä $X‚wüyÓTÆq ø£èwæ #˚XÊ&ÉT. Ä~eT e÷qe⁄qT n<Ûä´j·Tq+ #˚dæ, yê] Jeq $<ÛëHêìï $e]+#ê&ÉT. n+<äT#˚‘· kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ+˝À Á|ü‘˚´ø£ ø£èwæ #˚j·T&ÜìøÏ dü+ã+~Û+∫q e÷qe XÊÅdüÔE„&˚ yÓTT<ä{Ïyê&ÉT. n‘·&ÉT bÕXÊÑ·´, bÕXÊÑ˚´‘·s¡ (Ä~eT) dü+düÿè‘·T ‘·THê‘·àø£ n<Ûä´j·THêìøÏ Á|üj·T‹ï+#ês¡T. 19e X¯‘êã›+˝Àì ø=ìï #ê]Á‘·ø£ n_Ûeè~∆ ø±s¡D+>± e÷qe XÊÅkÕÔìøÏ _ÛqïyÓTÆq q÷‘·q kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+∫+~. á q÷‘·q XÊÅdüÔ $wüj·T+ Ä$sꓤyêìøÏ j·T÷s√|ü⁄˝Àì bÕ]ÁXÊ$Tø£, Áô|ò+∫ $|ü¢yêT Hê+~. düe÷»+ rÁeyÓTÆq e÷s¡TŒ≈£î ˝Àqj˚T´≥|ü &ÉT, yê{Ïì ne>±Vü≤q #˚düTø√e&É+˝À >∑‘êìøÏ dü+ã+~+∫q uÛ≤yêT @ $<Ûä+>±q÷ Á|üjÓ÷»qø£s¡+ ø±eì y˚T<Ûëe⁄T uÛ≤$+∫q|ü &ÉT düe÷C≤<Ûä´j·÷ìøÏ Á|ü‘˚´øÏ+∫ <äèø£Œ<∏ä+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+∫+~. q÷‘·q bÕ]ÁXÊ$Tø£ ô|≥Tºã&ç<ëØ $<Ûëq+ Jeq $<ÛëHê˝À HêD´‘·qT ô|+∫q|üŒ{Ïø°, >∑èVü≤edü‹, Äs√>∑´+, eTT]øÏyê&ÉT, <√|æ&û e+{Ï düeTdü´T @s¡Œ&É&ÜìøÏ <ë]rdæ+~. á düeTdü´T düe÷»XÊÅdüÔ n<Ûä´j·THê+XÊ˝…’HêsTT. ÁbÕNq düe÷»+ qT+∫ Ä<ÛäTìø£ düe÷C≤ìøÏ e÷s¡&ÜìøÏ <ë]rdæq kÕe÷õø£, sê»ø°j·T, Ä]úø£ $|ü¢yêT ≈£L&Ü düe÷»XÊÅdüÔ Ä$sꓤyêìøÏ <√Vü≤<äø±s¡T˝Ò. bÕ]ÁXÊ$Tø£, Áô|ò+∫ $|ü¢yê ‘·sê«‘· @s¡Œ&çq |ü]es¡Ôq‘√ dü+ã+<Ûä+ ˝Ò≈£î+&Ü düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$sꓤyêìï n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T˝ÒeTT. ne´edæú‘· düe÷C≤ìøÏ ˇø£ Á|ü‹düŒ+<äq>± 19e X¯‘êã›+˝À düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+∫q|üŒ{Ïø°, 20e X¯‘ê_›˝ÀH˚ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ kÕ+|òæTø£ XÊÅdüÔ+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ @sêŒf…Æ+~. Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£ XÊÅkÕÔ˝À ñ|üjÓ÷–+#˚ |ü<ä∆‘·T‘√ bÕ≥T ‘·qø£+≥÷ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq <ä‘êÔ+X¯ ùdø£s¡D, $X‚¢wüD |ü<ä∆‘·TqT n_Ûeè~∆ |üs¡#·T≈£î+~. düe÷»XÊÅkÕÔìï düe÷»+, <ëì ì]à‹, $<ÛäTT, Á|üÁøÏj·T XÊÅd”Ôj·T n<Ûä´j·Tq+>± ìs¡«∫+#·e#·TÃ. düe÷»XÊÅdüÔ+, kÕe÷õø£ #·s¡´ |òü*‘êT, kÕe÷õø£ dü+düúT, kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰˝À ø£qã&˚ ø=qkÕ–+|ü⁄, e÷s¡TŒqT XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‘·TqT ñ|üjÓ÷–+∫ n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+ <ë«sê dæ<ë∆+‘ê≈£î j·T<Ûësêú≈£î eT<Ûä´ düeT‘Í´‘·qT kÕ~Û+#·>∑T>∑T‘√+~. Á|ü|ü+#· $|ü¢yêT |ü⁄qs¡TJ®eq+ qT+∫ Á>∑Væ≤+∫q ‘ê‹«ø£ dæ<ë∆+‘êqT, $$<Ûä ôd’<ë∆+‹ø£ <äèø£Œ<∏ëqT düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT ñ|üjÓ÷–düTÔHêïs¡T. n+fÒ 14 qT+∫ 19e X¯‘ê_› es¡≈£î ÁbÕXÊÑ·´ j·T÷s√|æj·THé düe÷C≤˝À @s¡Œ&çq ‘ê‹«ø£ dæ<ë∆+‘ê˝À e÷s¡TŒT, sê»ø°j·T s¡÷bÕ+‘·Øø£s¡D, Ä]úø£ |ü]es¡Ôq‘√ dü+ã+<Ûä+ ˝Ò≈£î+&Ü düe÷»XÊÅdüÔ Ä$sꓤyêìï ‘ÓTdüTø√e&É+ nkÕ<Ûä´+. kÕ+πø‹ø£, kÕe÷õø£, kÕ+düÿè‹ø£, HÓ’‹ø£, eT‘·|üs¡yÓTÆq, ‘ê‹«ø£ $|ü¢yê≈£î Á|ü‹düŒ+<äq>± düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+∫+~ nq&É+˝À dü+<˚Vü≤+ ˝Ò<äT. 1.3 düe÷»XÊÅdüÔ+˝Àì Á|ü‘˚´ø£ πøåÁ‘êT düe÷» XÊÅkÕÔìï ˇø£ $uÛ≤>∑+>± ã˝Àù|‘·+ #˚j·T&ÜìøÏ ø=ìï Á|ü‘˚´ø£ düe÷»XÊÅdüÔ πøåÁ‘êT ñHêïsTT. yê{Ï˝À eTTK´+>± sê»ø°j·T düe÷»XÊÅdüÔ+, Á>±MTD düe÷»XÊÅdüÔ+, q>∑s¡ düe÷»XÊÅdüÔ+, kÕe÷õø£ >∑‹o‘·, bÕ]ÁXÊ$Tø£ düe÷»XÊÅdüÔ+, H˚s¡XÊÅdüÔ+, $<ë´ düe÷»XÊÅdüÔ+, eT‘· düe÷»XÊÅdüÔ+, kÕe÷õø£ »HêuÛ≤ XÊÅdüÔ+, ≈£î≥T+ã düe÷»XÊÅdüÔ+, kÕe÷õø£ ñ<ä´e÷T, uÛ≤eÁ|ükÕsêT, uÛ≤s¡rj·T kÕe÷õø£ e´edüú, Á|üD≤[ø£, n_Ûeè~∆ yÓTT<ä˝…’q$ ñHêïsTT. M{Ï˝À ø=ìï+{Ï >∑T]+∫ ‘ÓTdüT≈£î+<ë+. 1.3.1 kÕe÷õø£ >∑‹o‘· 20e X¯‘êã›+˝À bÕXÊÑ·´ düe÷C≤ ø£åD+ $|üØ‘·yÓTÆq |ü]ÁX¯eT ô|s¡T>∑T<ä˝≤ ø£ì|ædüTÔ+~. á $<ÛäyÓTÆq n_Ûeè~∆‘√ bÕ≥T |ü]ÁX¯eT˝Àq÷, Á|üuÛÑT‘·«+˝Àq÷ ñ<√´– ãè+<ä+ u≤>± n_Ûeè~∆ #Ó+~+~. kÕ<Ûës¡D e´ekÕú|üq˝À¢ ndü+U≤´ø£+>± ìj·TT≈£îÔ˝…’Hês¡T. Á>±MTD ÁbÕ+‘ê qT+∫ q>∑s¡ ÁbÕ+‘ê≈£î Á|ü»T edü b˛‘·THêïs¡T. á $<ÛäyÓTÆq eè‘·TÔ˝À¢ e÷s¡TŒ ‘·s¡‘·sêìøÏ e÷s¡T‘·÷ ñ+&É{≤ìï ã{Ϻ #·÷ùdÔ bÕ]ÁXÊ$Tø£ düe÷»+ düÔã∆+>± ˝Òø£ dü+≈£î∫‘·+>± (closed) ñ+&É<äì #Ó|üŒe#·TÃ. n+fÒ düe÷» e´edüú˝À @ e÷s¡TŒT ñ+&Éeì #Ó|üŒ&ÜìøÏ M˝Ò¢<äT. kÕe÷õø£ >∑‹o‘·qT ªªkÕe÷õø£düÔs¡+ ˝Òø£ kÕe÷õø£ Á|ü‹wüº <äèw溑√ _ÛqïyÓTÆq kÕe÷õø£ Áø£eTÁX‚DÏ˝Àì e´øÏÔ>∑‘· ñ<ä´e÷ìøÏ dü+ã+~Û+∫q ø±s¡D≤T, |üs¡´ekÕHê |ü]XÀ<Ûäq>±µµ ìs¡«∫+#·e#·TÃ. 6
kÕe÷õø£ >∑‹o‘· ÁøÏ+~ $wüj·÷qT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. 1. ª‘·sê eT<Ûä´ >∑‹o‘·µ n+fÒ, |ü]XÀ<Ûäq düeTj·T+˝À ‘·+Á&û ø=&ÉT≈£î kÕe÷õø£ dæú‹ dü+ã+<Ûë eT<Ûä´ n<Ûä´j·Tq+. 2. ª‘·sê+‘·s¡ >∑‹o‘·µ n+fÒ, ˇø£ e´øÏÔøÏ dü+ã+~Û+∫q ÁbÕs¡+uÛÑ yê´dü+>∑+, Ä e´øÏÔ #˚s¡Tø=qï >∑eT´+, M{Ï eT<Ûä´ ñqï dü+ã+<Ûëìï n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+. ªªkÕe÷õø£ >∑‹o‘· |üs¡´ekÕHêTµµ nH˚ $wüj·T+ kÕe÷õø£+>± #·qyÓTÆq|ü &ÉT ªe´≈£îÔ≈£î, yê] ≈£î≥T+u≤≈£î @$T »s¡T>∑T‘·T+<äH˚µ |ü]XÀ<Ûäq‘√ Á|üy˚Tj·TyÓTÆ ñ+≥T+~. kÕe÷õø£ >∑‹o‘·˝Àì m≈£îÿe uÛ≤>∑+ n<Ûä´j·THêT, kÕe÷õø£ ôVA<ë ˝Ò<ë kÕe÷õø£ Á|ü‹wüº e+{Ï n+XÊ‘√ düìïVæ≤‘· dü+ã+<Ûä+ ñqï ˇø£ s¡ø£yÓTÆq eè‹Ô|üs¡yÓTÆq dü÷∫ø£ (index)ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+{≤sTT. 1.3.2 $<ë´ düe÷»XÊÅdüÔ+ e÷qe düe÷C≤ìï{Ï˝Àq÷ $<ä´ ÁbÕ<∏ä$Tø£ ø±s¡´ø£˝≤|ü+. düe÷»+ eTqT>∑&É j·TTe‘·øÏ∫Ãq •ø£åDô|’q Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. yê]øÏ düeT÷Vü‰ìøÏ dü+ã+~+∫q e÷sêZ˝À¢ •ø£åD Çe«&É+ e¢, yês¡T düe÷» ìsê«Vü≤ø£ düuÛÑT´T>± ‘·j·÷s¡e⁄‘ês¡T. n+fÒ, Ç~ j·TTe‘·≈£î ªªkÕ+düÿè‹ø£ yês¡dü‘ê«ìïµµ dü+Áø£$T+|üCÒj·T&É+. düeT÷Vü‰ìøÏ #Ó+~q e÷sêZ Á|üø±s¡+ j·TTe‘· ìs¡«Vü≤D Á|üe÷D°ø£s¡DeTe⁄‘·T+~. j·TTe‘· nedüsêT rπs kÕ<Ûäq+ Ç<˚. düe÷»XÊÅdüÔE„&ç |ü]~Û˝ÀøÏ yêfi¯ó¢ ekÕÔs¡T. @yÓTÆq|üŒ{Ïø°, düe÷»XÊÅdüÔE„&çøÏ eTTK´+>± uÀ<ÛäHê |ü<ä∆‘·TT, øå±´‘√ dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. n‘·&ÉT $<ë´ dü+düú dü«uÛ≤yêìï, $<ÛäTqT $X‚¢wæ+#·&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïkÕÔ&ÉT. n+‘˚>±ø£, düe÷C≤ìøÏ dü+ã+~Û+∫q Ç‘·s¡ ø±s¡´ø£˝≤bÕ‘√ yê{Ï dü+ã+<Ûëìï n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔ&ÉT. düeT÷Vü‰ìøÏ dü+ã+~Û+∫q kÕe÷õø£ yês¡dü‘·«+ ˇø£ ‘·s¡+ qT+∫ eTs=ø£ ‘·sêìøÏ dü+Áø£$TdüTÔqï Á|üÁøÏj˚T $<ä´. Ç~ •X¯óe⁄qT kÕe÷õø°ø£s¡D+>± ‘·j·÷s¡T #˚ùd Á|üÁøÏj·T. n+fÒ, •X¯óe⁄ ‘êqT »ìà+∫q düeT÷Vü‰ìøÏ #Ó+~q düeT÷Vü≤ Á|ües¡ÔHê ìj·Te÷e[ì H˚s¡TÃø=+≥T+~. ªªdü+Á|ü<ëj·T düe÷C≤qTµµ Ä<ÛäTìø£ düe÷C≤T>± e÷πsà kÕ<Ûäq+>± $<ä´ ñ|üjÓ÷>∑|ü&ÉT‘·T+~. á $wüj·T+˝À $<ä´ Áø£e÷qTkÕs¡ $<ë´e´edüú˝À #√≥T #˚düTø=H˚ kÕ+|òæTø°ø£s¡D≤ìï dü÷∫düTÔ+~. düe÷» XÊÅdüÔE„T, $<ë´ dü+düú kÕe÷õø£ ÁbÕeTTU≤´ìï >∑T]Ôdü÷ÔH˚ yê{Ï kÕe÷õø£ $X‚¢wüD˝À ÁX¯<ä∆ #·÷|ü⁄‘ês¡T. Ç{°e dü+e‘·‡sê˝À ø=+‘·eT+~ düe÷»XÊÅdüÔE„≈£î $<ä´ ˇø£ Á|ü<ÛëqyÓTÆq n_Ûs¡T∫>± e÷]+~. ‘·‘·Œ¤*‘·+>± Á|üdüTÔ‘·+ $<ä´ düe÷»XÊÅdüÔ+, düe÷» XÊÅkÕÔìøÏ dü+ã+~Û+∫q XÊK>± ‘·j·÷¬s’+~. 1.3.3 q>∑s¡ düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä<ÛäTìø£ Á|ü|ü+#·+˝À n~Ûø£ ÁbÕeTTK´‘· >∑ <Û√s¡DT˝À q>∑Øø£s¡D ˇø£{Ï. düe÷» »HêuÛ≤ n‹ m≈£îÿe>± >∑ >=|üŒ q>∑sê n_Ûeè~∆ Ç{°e »]–+~. Ç~ Á|ü|ü+#·+ yÓTT‘·Ô+ MT<ä ø£ìŒdüTÔqï <Û√s¡DÏ. q>∑Øø£s¡D ô|<ä› m‘·TÔq >∑&ç∫q q÷s¡T dü+e‘·‡sê ø±+˝ÀH˚ ø£ìŒk˛Ô+~. 1850˝À ˇø£ÿ +&ÉHé q>∑s¡+˝À e÷Á‘·y˚T ˇø£ $T*j·THé ìyêdüTT ñ+&˚yês¡T. ø±˙ áHê&ÉT Á|ü|ü+#·+˝Àì nìï bÕ]ÁXÊ$Tø£ düe÷C≤T q>∑Øø£s¡D bı+~qy˚. q>∑sêT m{≤¢ n_Ûeè~∆ nsTTHêj·Tì düe÷»XÊÅdüÔE„T |ü]XÀ~Û+∫Hês¡T. nyÓT]ø±˝Àì q>∑sê_Ûeè~∆ rs¡T˝À ø=ìï dü«uÛ≤e+˝Àq÷, kÕe÷õø£ J$‘êìøÏ dü+ã+~Û+∫q kÕ+Á|ü<ësTTø£ Ø‘·T˝Àq÷ $|ü¢yê‘·àø£ e÷s¡TŒT ‘Ó∫Ã+~. q>∑s¡ J$‘êìøÏ dü+ã+~Û+∫q ì]›wüº dü«uÛ≤yêìï >∑T]Ô+∫ <ëìøÏ kÕ+Á|ü<ësTTø£ düeTT<ëj·÷ J$‘·+‘√ ñqï ‘ês¡‘·e÷´ìï |ü]o*+#·&Éy˚T düe÷»XÊÅdüÔE„&ç <Û˚´j·T+. 1.3.4 sê»ø°j·T düe÷»XÊÅdüÔ+ kÕe÷õø£ Jeq+˝À sê»ø°j·÷T düVü≤» ø£åD+. sê»ø°j·÷T ªªmes¡T, @$T{Ï, m|ü &ÉT, m˝≤ n~Ûø±s¡+ bı+<äT‘ês¡Tµµ nH˚ $wüj·÷ìï ìs¡ísTT+#˚ Á|üÁøÏj·T. sê»ø°j·T dü+düú >∑TD+, Á|ües¡Ôq ˇø£ düe÷»+ qT+∫ eTs=ø£ düe÷C≤ìøÏ e÷s¡T‘·÷ ñ+≥T+~. ø±ì sê»ø°j·T Á|üÁøÏj·T e÷Á‘·+ kÕs¡«Á‹ø£yÓTÆ+~. Ä<ÛäTìø£ sê»ø°j·T düe÷» XÊÅkÕÔìøÏ e÷ø˘‡yÓãsY |ü⁄Hê<äTT y˚XÊ&ÉT. n‘·&ÉT n~Ûø±sêìï ªªˇø£ e´øÏÔ ˝Ò<ë ø=+‘·eT+~ e´≈£îÔT ˇø£ kÕeT÷Væ≤ø£ #·s¡´˝À, Ä #·s¡´˝À bÕ˝§Z+≥Tqï Ç‘·s¡T n;ÛcÕºìøÏ e´‹πsø£+>± nsTTHê 7
‘·eT kı+‘· n;ÛcÕºìøÏ e÷s¡TÃø√e&ÜìøÏ yê]øÏ ñqï neø±X¯+µµ>± ìs¡«∫+#ê&ÉT. Ç‘·s¡T‘√ Á|üy˚Tj·T+ ô|≥Tºø√≈£î+&Ü @ ˇø£ÿ e´øÏÔ ˝Ò<ë düeT÷Vü≤+ n~Ûø±sêìï ø±bÕ&ÉTø√˝Òs¡ì Äj·Tq n_ÛÁbÕj·T|ü&ܶ&ÉT. n+<äTe¢ n~Ûø±s¡+ kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë≈£î #Ó+~q $wüj·T+. sê»´+ ˇø£ dü+düú. <ëìøÏ ìØí‘· ÁbÕ+‘·+ ˝À|ü Hê´j·Tã<ä∆+>± n~Ûø±sêìï Á|üjÓ÷–+#·&ÜìøÏ dü+|üPsêí~Ûø±s¡+ ñ+≥T+<äì Äj·Tq Á|ü‹bÕ~+#ê&ÉT. ‘·q sê»ø°j·T $<ÛëHêqT neTT |üs¡#·&ÜìøÏ nedüs¡yÓTÆq|ü &ÉT ã˝≤ìï ñ|üjÓ÷–+#˚ Vü≤≈£îÿ sêC≤´ìøÏ e÷Á‘·y˚T ñ+≥T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, H˚s¡düTúqT C…’T≈£î |ü+|æ+#·&ÜìøÏ >±˙, eTs¡D•ø£å $~Û+#·&ÜìøÏ >±˙, sêC≤´ìøÏ Vü≤≈£îÿ ñ+≥T+~. z≥T y˚ùd Á|ües¡ÔqqT Á|üuÛ≤$‘·+ #˚düTÔqï n+XÊqT, sê»ø°j·T |üøå± dü«s¡÷bÕìï, q>∑sê dü«s¡÷bÕìï düe÷»XÊÅdüÔE„T n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔs¡T. düe÷»XÊÅdüÔE„T, sê»ø°j·T e´edüú˝À ≈£î≥T+ã+, ‘·*¢<ä+Á&ÉT bÕÁ‘·qT >∑T]+∫ n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔs¡T. sê»ø°j·T ñ<˚›XÊT, <Û√s¡DTT ≈£î≥T+ã+˝ÀH˚ H˚s¡TÃø=+{≤s¡ì |üTe⁄s¡T s¡#·sTT‘·T n_ÛÁbÕj·T|ü&ܶs¡T. sê»ø°j·T <Û√s¡DTT, |üPs¡« ≈£î≥T+ã nqTuÛÑyê≈£î dü+ã+~Û+∫ ñ+{≤j·Tì ø=+‘·eT+~ s¡#·sTT‘·T ø£qTø=ÿHêïs¡T. sê»ø°j·T <Û√s¡DTT ≈£î≥T+ã+˝À ˝À‘·T>± bÕ‘·Tø=ì ñ+{≤j·Tì yês¡T dü÷∫+#ês¡T. düe÷»XÊÅdüÔE„T, sê»ø°j·T kÕe÷õø°ø£s¡D @C…+≥¢˝À ˇø£{Ï>± bÕsƒ¡XÊqT n<Ûä´j·Tq+ #˚XÊs¡T. nuÛ≤´dü Á|üÁøÏj·T˝À ø=ìï sê»ø°j·T ñ<˚›XÊqT, <Û√s¡DTqT ñbÕ<Ûë´j·TT&ç qT+∫ ÇcÕº>√wæº>± $<ë´s¡TúT bı+<äe#·TÃ. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, #·]Á‘·, bÂs¡XÊÅdüÔ+, Á_{Ïwt sêC≤´+>∑+. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 1. kÕe÷õø£ >∑‹o‘·qT ìs¡«∫+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 2. düe÷»XÊÅdüÔ Á|ü‘˚´ø£ πøåÁ‘êqT $e]+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 1.4 bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e Á|üuÛ≤e+ bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ j·T÷s¡|ü⁄˝À $∫äqï‘·≈£î, Á|ü» kÕe÷õø£ Á|ü|ü+#·+˝À $kÕÔs¡yÓTÆq e÷s¡TŒ≈£î ø±s¡DyÓTÆ+~. Ç~ ã+<ÛäT‘ê« rs¡TH˚ e÷]Ãy˚dæ+~. ∫e]øÏ Á|ü» kÕe÷õø£ J$‘êìï ≈£L&Ü e÷]Ãy˚dæ+~. e÷qe dü+ã+<Ûë bÕ‘· Ø‘·TqT, <Ó’q+~q J$‘·+˝Àì ì‘·´ ø±s¡´Áø£e÷qT bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ $|ü¢yê‘·àø£+>± e÷]à yê{Ïì $∫äqï+ #˚dæ+~. Á>±MTD Á|ü»T q>∑s¡ πøsÁ<ë≈£î ‘·s¡*b˛sTT, ¬s’‘·TT ÁXÊ$T≈£îT>± e÷sês¡T. Á>±e÷T q>∑sêT>± e÷]b˛j·÷sTT. á |ü]dæú‹ uÛÖ‹ø£, kÕe÷õø£ kÕúsTT˝À¢ ¬s+&ç+{Ï˝ÀqT eT+∫ J$‘·+ ø√dü+ Äù|ø£åD ô|]–+~. nsTT‘˚ kÕe÷q´ e÷qe⁄&ç m<äT>∑T<ä e¢ Á|ü‘˚´ø£ esêZT u≤<Ûä|ü&ç uÛÑj·T|ü&ܶsTT. $<ë´e+‘·T≈£î, Ç+ø± nH˚ø£ eT+~ Ç‘·s¡T≈£î >=|üŒ bÕ]ÁXÊ$Tø£ s¡÷bÕ+‘·Øø£s¡D+ ÄX¯qT, ñ‘·T‡ø£‘·qT ø£*–+∫+~. yê]øÏ ñ»«yÓTÆq ñ‘·ÔeTyÓTÆq düe÷C≤ìï yê>±›q+ #˚dæ+~. $|ü¢e+ ∫e]øÏ j·T÷s¡|ü⁄ n+‘·{≤ uÛ≤e dü+øå√uÛ≤ìï rdüTø=ì e∫Ã+~. yê]øÏ ‘·eT J$‘ê˝À¢ì nq÷Vü≤´yÓTÆq e÷s¡TŒqT $X¯«dæ+#·&ÜìøÏ, ne>±Vü≤q #˚düTø√e&ÜìøÏ ø£wüºyÓTÆ+~. n+‘˚>±≈£î+&Ü j·T÷s¡|ü⁄ Á|ü»T ‘·eT eTqT>∑&É dü«uÛ≤yêìï, düe÷» dü«uÛ≤yêìï ns¡ú+ #˚düTø√˝Òø£ b˛j·÷s¡T. Á|ü|ü+#·+ e÷s¡TŒ #Ó+<äT‘·T+&É≥+ e÷Á‘·y˚T >±≈£î+&Ü e÷s¡TŒ Áø£eTdüVæ≤‘·yÓTÆq düe÷C≤ìøÏ dü+ã+~Û+∫q ‘ê‘êÿ*ø£ $∫ä‹Ô ø±<äì, 8
n~ ìs¡+‘·s¡eTì >√#·]+∫+~. düe÷»+ |ü≥¢ dü+|üPs¡í $XÊ«dü+ ñ+#·&É+ Ç+¬ø+‘√ ø±+ ÁX‚j·Tdüÿs¡+ ø±<ä˙ ªªdüe÷»eT+fÒ @+{ϵµ, ªªn~ m˝≤ e÷s¡T‘·T+~µµ, ªªÁ|üdüTÔ‘· nedüsêqT, &çe÷+&É¢qT rs¡Ã&ÜìøÏ <ëìï m˝≤ |ü⁄qs¡«´ed”úø£]+#ê*µµ nH˚≥≥Te+{Ï Á|üX¯ï≈£î ø=‘·Ô düe÷<ÛëHêT ø£qTø√ÿe&É+ nedüs¡yÓTÆ+<äì yêfi¯ó¢ ‘ÓTdüT≈£îHêïs¡T. kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰ uÛ≤eH˚ düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ dü+ã+~Û+∫q πø+Á<ä+. BìøÏ Á|ü<Ûëq+>± ≈£î≥T+ã+, es¡Z+, düeTT<ëj·T+, dü+düú yÓTT<ä˝…’q≥Te+{Ï yê{Ï‘√ dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. kÕe÷õø£ ‘·‘·«y˚‘·ÔT, á kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰ n<Ûä´j·Tq+ |ü≥¢ ÁX¯<ä∆ eVæ≤kÕÔs¡T. á düeT÷Vü‰ düeTdü´qT kÕe÷õø£ XÊÅkÕÔìï+{Ï˝À ø£+fÒ düe÷» XÊÅkÕÔìøÏ e÷Á‘·y˚T ÁbÕ<∏ä$Tø£yÓTÆq$>± >∑T]ÔkÕÔs¡T. X¯‘êu≤› ‘·s¡ã&ç dæús¡+>± ñqï düe÷C≤T, q÷‘·q |ü]ÁX¯eT e¢, kÕ+πø‹ø£ $<ÛëHê e¢, n$ÁXÊ+‘·+>± ‘·j·÷¬s’HêsTT. $|ü¢e+, ∫e]øÏ kÕe÷õø£, uÛÖ‹ø£ yê‘êes¡D≤ìï e÷]Ãy˚dæ+~. düe÷C≤T rÁeyÓTÆq kÕe÷õø£ e÷s¡TŒ≈£î ˝ÀHÓ’HêsTT. n{≤¢+{Ï |üs¡´ekÕHêT, kÕe÷õø£ ‘·‘·«y˚‘·Ô ÁX¯<ä∆qT kÕe÷õø£ e÷s¡TŒ, kÕe÷õø£ |ü⁄qs¡«´ed”úø£s¡D yÓ’|ü⁄≈£î eTs¡*+#˚≥T¢ #˚XÊsTT. @yÓTÆq|üŒ{Ïø°, }Væ≤+#·˝Òq+‘· y˚>∑+>± e÷s¡TŒT »]–q+<äTe¢, dü+<˚Vü≤ ìeè‹Ô ø√dü+ Ä<ÛësêT>± uÛ≤$+∫q yê{Ï $wüj·T+˝ÀH˚ nqTe÷HêT ‘·˝…‘·Ô&É+ yÓTT<ä˝…’+~. yêfi¯¢ }Vü‰>±HêT, kÕ+Á|ü<ësTTø£ n~Ûø±s¡+ yê] Á|üX¯ï≈£î Ç+¬ø+‘√ ø±+ düe÷<ÛëHêqT düeT≈£Ls¡Ã˝Òeì düŒwüºeTsTT+~. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 3. bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ j·T÷s¡|ü⁄˝À ‘Ó∫Ãq e÷s¡TŒ˝Ò$T{Ï? ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 1.5 Áô|ò+∫ $|ü¢e Á|üuÛ≤e+ 18e X¯‘êã›|ü⁄ Áô|ò+∫ düe÷»+, kÕ+Á|ü<ësTTø£ n~Ûø±s¡+, rÁeyÓTÆq es¡Z $uÛÑ»q ø£åD≤‘√ ñ+&˚~. Á|üuÀ<Ûë‘·àø£ ø±+ e¢ @s¡Œ&çq |ü]dæú‘·T˝Ò $|ü¢yêìøÏ eTTK´ ø±s¡D≤T. á Á|üuÀ<Ûë‘·àø£ j·TT>∑+ ÁbòÕqT‡˝Àì kÕ+Á|ü<ësTTø£ düe÷» $∫ä‹ÔøÏ q÷‘·q J$‘· $<ÛëHêT @s¡Œ&É{≤ìøÏ <ë]rdæ+~. kÕe÷q´ ≈£î≥T+u≤ qT+∫ e∫Ãq ø=ìï $T*j·Tq¢ j·T÷s√|æj·TqT¢ e÷s¡TŒqT ÄVü‰«ì+#ês¡T. $|ü¢e Á|üuÛ≤e+ e¢ Á|ü‘˚´ø£ kÕe÷õø£ e´edüú>± #·]à s¡<ä›sTT+~. eT‘ê~Ûø±s¡TqT bÂs¡TT n~Ûø±s¡T˝≤¢>± mqTïø=Hêïs¡T. #·]ÃøÏ dü+ã+~Û+∫q eTsƒêT, bÕsƒ¡XÊ\T, eè‹Ô dü+|òü÷T>± ÁbÕeTTU≤´ìï ø√˝ÀŒj·÷sTT. Ç+ø± eT‘·|üs¡yÓTÆq Ç‘·s¡ kÕe÷õø£ $wüj·÷˝…H√ï s¡<ä›sTTHêsTT. $<ä´≈£î eTTqTô|qï&É÷ ˝Òq+‘·{Ï ÁbÕeTTU≤´ìï∫à sêC≤´ìøÏ #Ó+~q $~Û>± Á|üø£{Ï+#ês¡T. bÕsƒ¡XÊ\T, $X¯«$<ë´j·÷T düeTq«j·T+ #Ó+~ Á|üuÛÑT‘·«|üs¡yÓTÆq @ø£kÕ«eT´+>± ‘·j·T¬s’HêsTT. $<ä´qT Á|ü» Á|ü<Ûëqedüs¡+>± |ü]>∑DÏ+#·&É+ »]–+~. #·ø£ÿì $<ä´qT n+~+#˚ Vü‰MT Çe«&É+ »]–+~. ÄdæÔ e´øÏÔøÏ dü+ã+~Û+∫+<˚ >±˙ ≈£î≥T+u≤ìøÏ #Ó+~+~ ø±<äì Á|üø£{Ï+#·&É+ e¢ ÄdæÔ $wüj·T+˝À e÷s¡TŒT e#êÃsTT. ‘·q |æ¢ eT<Ûä´ ÄdæÔì düe÷q+>± |ü+#·&Üìø° ‘·+Á&çøÏ Vü≤≈£îÿ dü+Áø£$T+∫+~. $|ü¢e+ ø±s¡D+>± ≈£î≥T+ã+ ≈£L&Ü mH√ï e÷s¡TŒ≈£î >∑T¬s’+~. bÕ‘· ã+<ÛäT‘·« ã+<ÛëT uÛÑ>∑ïyÓTÆHêsTT. yê{Ï kÕúHê˝À ≈£î≥T+ã+˝À ùd«#·Ã¤, düe÷q‘· uÛ≤yêT #√≥T #˚düT≈£îHêïsTT. yêdüÔyêìøÏ $|ü¢e+ ≈£î≥T+ã dü+|òüT{Ï‘·qT rÁe+>± ãV”≤q|ü]∫+~. sêC≤´ìøÏ dü+ã+~Û+∫q yêdüÔe j·T÷ì{Ÿ>± e´øÏÔ ‘·j·÷¬s’Hê&ÉT. sê»´+, e´øÏÔ Ç<ä›s¡÷ |üs¡düŒs¡+ düVü≤ø£]+#·T≈£îH˚ ñqï‘· ndæú‘ê«T>± e÷], eT‘·, eè‹Ôdü+|òüT, ≈£î≥T+ã|üs¡yÓTÆq kÕ+Á|ü<ësTTø£ ã+<ÛëqT ãV”≤q|üs¡#·&É+ »]–+~. nsTT‘˚ $|ü¢e Á|üuÛ≤e+ Ä•+∫q+‘· |ü⁄s√>±$T>± ˝Ò<äT. Á|ü‘ê´e÷ïj·T+>±, düe÷» ne´edüú≈£î, #·]à n~Ûø±s¡ |ü‘·HêìøÏ <ë]rdæ, e´øÏÔ ùd«#·Ã¤≈£î düìïVæ≤‘·+>± nT¢ø=qï düeTT<ëj·T+ yÓTT<ä˝…’q yê{ÏøÏ <ë]rdæ+~. 9
kÕe÷õø£ J$‘êìøÏ dü+ã+~Û+∫q n*¢ø£ yÓTT‘·Ô+ #Ó~]b˛sTT+~. ø=‘·Ô Jeq |ü]dæú‘·T≈£î kÕe÷õø£, Ä]úø£ |ü⁄q]ïsêàD≤ ø√dü+ ndü+U≤´ø£yÓTÆq Á|ü‹bÕ<äq s¡÷|üø£Œq≈£î <ë]rXÊsTT. bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ |òü*‘·+>±, kÕ+|òæTø£ dü+düÿs¡D |ü<∏äø±T, yê{Ïì q&ç|æ+#·&ÜìøÏ ˇø£ kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ+ ø√dü+ Á|ü‹bÕ<äqT @s¡Œ&çHêsTT. ˇø£ kÕ+Á|ü<ësTTø£ kÕe÷õø£ düeT÷Vü≤+ô|’ $|ü¢e Á|üuÛ≤e+ |òü*‘·+>± ÁbòÕqT‡˝À düe÷»XÊÅdüÔ+ nedüs¡+ @s¡Œ&ç+~. á $<ÛäyÓTÆq #ê]Á‘·ø£ dü+<äs¡“¤+˝À, $|ü¢yê‘·àø£ e÷s¡TŒ |òü*‘·+>± ‘·˝…‹Ôq kÕe÷õø£ |ü]dæú‘·TqT |ü]o*+#·&ÜìøÏ ˇø£ XÊÅdüÔ $wüj·T+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+∫+~. düe÷»+˝Àì Áø£eTs¡Væ≤‘ê≈£î, ñÁ<˚ø±≈£î, yÓ’s¡T<Ûë´≈£î y˚T<Û√ Á|ü‹düŒ+<äq>± 19e X¯‘êã›+˝À düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq q÷‘·q XÊÅdüÔ $wüj·T+>± ñ‘·ŒqïyÓTÆ+~. á $<ÛäyÓTÆq Á|ü‘˚´ø£ |ü]dæú‹ $X‚¢wüD≤‘·àø£ <äèwæºì, |ü]oqqT Äù|øÏå+∫+~. dü$Twæº JeHêìøÏ dü+ã+~Û+∫q uÛ≤eq‘√q÷, ne´edüú düeTdü´‘√q÷ düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. á $<ÛäyÓTÆq Áø£eTsêVæ≤‘·´+ ≈£î≥T+ã+, eè‹Ô dü+|òüT+, #·]à yÓTT<ä˝…’q≥Te+{Ï yê{Ï uÛÑ>∑ï‘· e¢ @s¡Œ&ç+~. yêdüÔyêìøÏ $|ü¢e+ düeT÷Vü‰ ◊ø£´‘·qT ãV”≤q|ü]∫+~. n{≤¢+{Ï yê<äqqT m+<äs√ s¡#·sTT‘·T yÓ¢&ç+#ês¡T. e÷qe⁄T kÕe÷õø£ Á|ü|ü+#·+˝À J$kÕÔs¡T. á Á|ü|ü+#·+ ìj·TeT ìã+<Ûäq≈£î ˝Àã&ç ñ+≥T+~. ì]›wüºyÓTÆq ìj·TeT ìã+<Ûäq düeTT<ëj·÷ìøÏ ˝Àã&ç e÷qe⁄T düTK+>± J$düTÔqï+‘· ø±+, Ç+ø√ s¡ø£yÓTÆq J$‘·+ ø£+fÒ ‘·≈£îÿe düeTkÕ´‘·àø£+>± ñ+≥T+~. nsTT‘˚ bÕ]ÁXÊ$Tø°ø£s¡D, q>∑Øø£s¡D n+fÒ kÕ+πø‹ø£ |ü]C≤„Hêìï, $C≤„q XÊÅkÕÔq÷ Á|üy˚X¯ô|≥º&É+ e¢ @s¡Œ&çq bÕXÊÑ·´ düe÷» #ê]Á‘·ø£ s¡÷bÕ+‘·Øø£s¡D+ Á|ü»ø=ø£ düeTdü´qT ø£*Œ+∫+~. #·]Ã, ≈£î≥T+ã+, ÄdæÔ $wüj·÷˝À¢ kÕ+Á|ü<ësTTø£ Jeq $<ÛëHêìï düyêT #˚dæ+~. #·]à Á|ü‘˚´ø£ kÕe÷õø£ e´edüú>± s¡÷bı+~+∫q≥¢sTT‘˚ <ëì kÕe÷õø£ n~Ûø±s¡+ sêC≤´ìøÏ dü+ã+~Û+∫q kÕ<Ûës¡D dü«s¡÷|ü+˝ÀøÏ $©qeTe⁄‘·T+~. Ç+‘·≈£î |üPs¡«+ |æ‘·è n~Ûø±s¡+ #·≥º+>± ñ+&˚~. á e÷s¡TŒ e¢ ≈£î≥T+ã+ >±≈£î+&Ü e´øÏÔ ÄdæÔøÏ kı+‘·<ës¡T&Éj·÷´&ÉT. á |ü]dæú‹ì ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ, á Á|üX¯ï≈£î düe÷<ÛëHêT düeT≈£Ls¡Ã>∑ $C≤„q $uÛ≤>∑+ nedüs¡yÓTÆ+~. e÷qe nqTuÛÑyê≈£î dü+ã+~Û+∫q kÕe÷õø£, uÛÖ‹ø£ $wüj·÷T ¬s+&ç+{Ïì |ü]o*düTÔqï nqTuÛÑ$ø£ Á|ü|ü+#·+˝ÀøÏ $#ês¡D |ü<ä∆‹ ø£åD+ ñqï kÕe÷õø£ XÊÅdüÔy˚T á $C≤„q $uÛ≤>∑+ nsTT+~. Ä $<Ûä+>±, bÕ]ÁXÊ$Tø°ø£s¡D Á|üuÛ≤e+ e¢ j·TTs√|æj·Tq¢ |ü]∫‘· kÕe÷õø£ Jeq+ e÷]b˛sTT+~. |ü]∫‘·yÓTÆq Á>±MTD, ã+<ÛäT‘·« kÕe÷õø£ s¡÷bÕ |ü‘·q+ ÁbÕs¡+uÛÑ+˝À düe÷»+ dü+øå√uÛ≤ìï m<äTs=ÿ+~. ªø√yéTºµ á düeTdü´ sê»ø°j·TyÓTÆ+~ ø±<äT, Ä]úø£yÓTÆ+~ ø±<äT, kÕe÷õø£+ nì dü÷∫+#ê&ÉT. kÕe÷õø£+ n+fÒ düeT÷Vü‰˝À¢ e÷qe⁄T ˇø£{Ï>± #˚πsà kÕe÷õø£ ã+<Ûë $∫ä‹Ô |òü*‘·y˚T dü+øå√uÛÑeTì ns¡ú+. á $<ÛäyÓTÆq ÁbÕ<∏ä$Tø£ ã+<ÛëT kÕ<Ûës¡D kÕe÷õø£ J$‘·+˝À e÷qe⁄qT ˇø£{Ï>± #˚kÕÔsTT. ÁbòÕqT‡˝À #·]Ã, ≈£î≥T+ã+, düeTT<ëj·÷ qT+∫ e´øÏÔì y˚s¡T|ü]∫q |òü*‘·+>± nø£ÿ&É eTÚ*ø£ Áø£eTsêVæ≤‘ê´T ‘·jÓT‘êÔsTT. düe÷C≤ìï |ü⁄q]ï]à+#˚ ñ<˚›X¯+‘√ ≈£î≥T+ã+, #·]à e+{Ï düeT÷Vü‰ MT<ä ªø√yéTºµ ‘·q <äèwæºì πø+ÁBø£]+#ê&ÉT. ªª∫qï kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰≈£î dü+ã+~Û+∫q yÓTT‘·Ô+ düeTT<ëj·T+‘√bÕ≥T HÓ’‹ø£ |ü]$T‹, dü+Á|ü<ëj·÷ e+{Ï ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü÷Á‘êµµ |ü≥¢ Äj·Tq ÁX¯<ä∆ ø£q|ü]#ê&ÉT. á $<Ûä+>± C≤„H√<äj·T ø±+, Áô|ò+∫, bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢yêT düe÷»XÊÅdüÔ Ä$sꓤyêìøÏ <ë]rkÕsTT. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 4. Áô|ò+∫ $|ü¢e |üs¡´ekÕHêqT ‘ÓT|ü+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 10
1.6 kÕsê+X¯+ 19e X¯‘êã›+˝À q÷‘·q qè»Hê‘·àø£yÓTÆq kÕe÷õø£ uÛ≤eq‘√ kÕe÷õø£ XÊÅkÕÔ˙ï Á|ü‘˚´øÏ+∫ n<Ûä´j·Tq πøåÁ‘êT>± s¡÷bı+~+∫q, Ä<ÛäTìø°ø£s¡D »]–q ‘·s¡TD+˝À düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+∫+~. á q÷‘·q XÊÅdüÔ $wüj·÷$sꓤyêìøÏ j·T÷s¡|ü⁄˝Àì bÕ]ÁXÊ$Tø£, Áô|ò+∫ $|ü¢yêT Hê+~. düe÷»+ rÁeyÓTÆq e÷s¡TŒ≈£î ˝Àqj˚T´≥|ü &ÉT yê{Ïì ne>±Vü≤q #˚düTø√e&É+˝À >∑‘êìøÏ dü+ã+~Û+∫q uÛ≤yêT @ $<Ûä+>±q÷ Á|üjÓ÷»qø£s¡+ ø±eì y˚T<Ûëe⁄T uÛ≤$+∫q|ü &ÉT düe÷C≤<Ûä´j·THêìøÏ Á|ü‘˚´ø£ <äèø£Œ<∏ä+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+∫+~. bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+, j·T÷s¡|ü⁄˝Àì Á|ü» kÕe÷õø£ Á|ü|ü+#·+˝À n~Ûø£ $∫ä‹ÔøÏ ø±s¡DyÓTÆ+~. Ä $|ü¢e+ Á|ü» kÕe÷õø£ Á|ü|ü+#·+˝À mH√ï e÷s¡TŒqT rdüTø=ì e∫Ã+~. á Á|üuÀ<Ûë‘·àø£ j·TT>∑+ ÁbòÕqT‡˝Àì kÕ+Á|ü<ësTTø£ düe÷» $∫ä‹ÔøÏ, q÷‘·q kÕe÷õø£ Jeq $<ÛëHêT @s¡Œ&É&ÜìøÏ <ë]rdæ+~. sê»ø°j·T düe÷»XÊÅdüÔ+, Á>±MTD düe÷»XÊÅdüÔ+, q>∑s¡ düe÷»XÊÅdüÔ+, kÕe÷õø£ >∑‹o‘·, bÕ]ÁXÊ$Tø£ düe÷»XÊÅdüÔ+, H˚s¡XÊÅdüÔ+, $<ä´ düe÷»XÊÅdüÔ+ yÓTT<ä˝…’q$ düe÷»XÊÅdüÔ+˝Àì ø=ìï Á|ü‘˚´ø£ πøåÁ‘êT. 1.7 MT ne>±Vü≤q Á|üX¯ï≈£î qeT÷Hê düe÷<ÛëHêT 1. kÕe÷õø£ düÔØø£s¡D e´edüú˝À e´≈£îÔT, ≈£î≥T+u≤T ˝Ò<ë Ç‘·s¡ ÁX‚DTT düe÷»+˝Àì ˇø£ n+‘·düTú qT+&ç y˚s=ø£ n+‘·düTú≈£î #˚s¡&Üìï kÕe÷õø£ >∑‹o‘· n+{≤s¡T. >∑‹o‘· }s¡›«eTTK+>± >±˙ ˝Ò<ë n<Û√eTTK+>± >±˙ ñ+&Ée#·TÃ. >∑‹o‘· eTTK´+>± Ä<ëj·T+ ˝Ò<ë dü+|ü<ä Ä<Ûës¡+>± |ü]D≤‘·àø£ Ä]úø£ >∑‹o‘·>± ˝…øÏÿkÕÔs¡T. 2. 1) sê»ø°j·T düe÷»XÊÅdüÔ+, 2) Á>±MTD düe÷»XÊÅdüÔ+, 3) q>∑s¡ düe÷»XÊÅdüÔ+, 4) kÕe÷õø£ >∑‹o‘·, 5) bÕ]ÁXÊ$Tø£ düe÷»XÊÅdüÔ+, 6) H˚s¡ XÊÅdüÔ+, 7) $<ä´ düe÷»XÊÅdüÔ+, 8) eT‘· düe÷»XÊÅdüÔ+, 9) kÕe÷õø£ »HêuÛ≤ XÊÅdüÔ+, 10) ≈£î≥T+ã düe÷»XÊÅdüÔ+, 11) kÕe÷õø£ ñ<ä´e÷T. 3. bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e |òü*‘êT: bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ Á|ü» kÕe÷õø£ J$‘·+˝À e÷qe dü+ã+<Ûë˝À e÷s¡TŒT ‘Ó∫Ã+~. Á>±MTD Á|ü»T |ü≥ºD≤¬øfi¯¢&É+‘√, ∫qï ∫qï e´ekÕj·T<ës¡TT ø±]à≈£îT>± e÷sês¡T. y˚T˝…’q J$‘·+ ø√dü+ Á>±e÷T |ü≥ºD≤T>± e÷sêsTT. $<ë´e+‘·TT y˚T˝…’q J$‘·+, y˚T˝…’q düe÷»|ü⁄ ÄX¯qT, ÄÁ‘·T‘·qT ø£*–+#ês¡T. @~ @yÓTÆHê bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ y˚T<Û√ dü+|òüTs¡¸DqT HÓø=*Œ+~. 4. Áô|ò+∫ $|ü¢e |üs¡´ekÕHêT. 1) dü+Á|ü<ëj·T düe÷»+ n+‘·]+∫ kÕe÷õø£ Jeq+˝À ø=‘·Ô ø√D≤T ne‘·s¡D. 2) #·]à ˇø£ $X‚wü kÕe÷õø£ e´edüú>± s¡<äT› #˚j·T&É+. 3) eT‘·|üs¡yÓTÆq $$<Ûä ø√D≤qT s¡<äT› #˚j·T&É+. 4) $<ä´≈£î ÁbÕ<Ûëq´$T∫Ã, <ëìï sê»´$~Û>± Á|üø£{Ï+#·&É+. 5) bÕsƒ¡XÊ\T, $X¯«$<ë´j·÷T |üs¡düŒsêe>±Vü≤q‘√ Á|üuÛÑT‘·« ÄBÛq+˝À |üì#˚j·T&É+. 6) dü+|ü<ä e´øÏÔ>∑‘· ÄdæÔ>± Á|üø£{Ï+∫, |æ¢≈£î ÄdæÔ |ü+#˚ n~Ûø±s¡+ ‘·+Á&çøÏe«ã&ç+~. 7) ≈£î≥T+ã+ e÷s¡TŒ≈£î >∑T¬s’, ã+<ÛäT‘·«+˝À ùd«#êä düe÷q‘ê« Ä˝À#·qT @s¡Œ&ܶsTT. 8) düe÷»+ ne´edæú‘·yÓTÆ+~. 1.8 qeT÷Hê |üØø£å Á|üX¯ïT I. øÏ+~ Á|üX¯ï≈£î 30 |ü+≈£îÔ˝À düe÷<ÛëHêT sêj·T+&ç. 1. düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ $uÛ≤>∑+>± n_Ûeè~∆ #Ó+<ä&Üìï dü+øÏå|üÔ+>± ‘Ó|ü+&ç. 2. düe÷»XÊÅdüÔ Ä$sꓤyêìøÏ, kÕe÷õø£ Jeq+ô|’ bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e Á|üuÛ≤yêìï #·]Ã+#·+&ç. 11
II. øÏ+~ Á|üX¯ï≈£î 10 |ü+≈£îÔ˝À düe÷<ÛëHêT sêj·T+&ç. 1. düe÷»XÊÅdüÔ Ä$sꓤyêìøÏ Áô|ò+#Y $|ü¢e Á|üuÛ≤yêìï ‘Ó|ü+&ç. 2. q>∑s¡ düe÷»XÊÅdüÔ+ >∑T]+∫ sêj·T+&ç. 3. kÕe÷õø£ >∑‹o‘· >∑T]+∫ sêj·T+&ç. 1.9 |ü<äø√X¯+ C≤„H√<äj·T ø±+ : 18e X¯‘êã›+˝À j·T÷s¡|t #·]Á‘·˝À, Áô|ò+#Y ‘·‘·«y˚‘·Ô ñ<˚«>∑y˚T C≤„H√<äj·T ø±+. á ø±+˝À Á|üø£è‹, düe÷C≤qT XÊÅd”Ôj·T+>± n<Ûä´j·Tq+ #˚j·÷H˚ Ä˝À#·q yÓTT<äsTT´+~. ùV≤‘·Tã<ä∆, $ø±dü|üs¡ Ä˝À#·qT n_Ûeè~∆ nj·÷´sTT. uÛÑ÷kÕ«eT´ e´edüú : e´ekÕsTTø£ <äX¯˝À uÛÑ÷kÕ«eT´ e´edüú ñ+~. Çø£ÿ&É uÛÑ÷$T˝Òì e´øÏÔ, uÛÑ÷kÕ«eTT <ä>∑Zs¡ ñ+&ç yê]øÏ ùde+~s#˚yês¡T. |ü⁄qs¡TJ®eq+ : eT<Ûä´j·TT>∑+ 1300e dü+e‘·‡s¡ ø±+ qT+&ç j·T÷s¡|t #·]Á‘·˝À |ü⁄qs¡TJ®eq+ ø±+ ñ+~. 1500e dü+e‘·‡s¡+˝À Ä<ÛäTìø£ j·TT>∑+ ÁbÕs¡+uÛÑ+˝À |ü⁄qs¡TJ®eq ø±+ eTT–dæ+~. Áô|ò+#Y uÛ≤wü˝À |ü⁄qs¡TJ®eq+ n+fÒ |ü⁄qs¡®qà. kÕe÷õø£ >∑‹o‘· : kÕe÷õø£ >∑‹o‘·, kÕe÷õø£ dæús¡+ ˝Ò<ë kÕe÷õø£ Á|ü‹wüº <äèw溑√ y˚s¡T|üs¡∫q kÕe÷õø£ dæús¡ Áø£eTÁX‚DÏ˝Àì e´øÏÔ ˝Ò<ë |ü]∫‘· ñ<ä´e÷ìøÏ dü+ã+~Û+∫q ø±s¡D≤T, |üs¡´ekÕHê |ü]XÀ<Ûäq. kÕe÷õø£ ìX¯Ã‘· : kÕe÷õø£ ìX¯Ã‘·, Áø£eT |ü<ä∆‹, dæús¡‘·« düeTdü´qT dü÷∫düTÔ+~. kÕe÷õø£ #·q+ : kÕe÷õø£ #·q+ kÕe÷õø£ e÷s¡TŒqT dü÷∫düTÔ+~. n+fÒ düe÷C≤T m{≤¢ e÷s¡T‘êsTT, e÷s¡TŒ dü«uÛ≤yêìï, e÷sêZìï @~ ìsê∆]düTÔ+<äH˚ düeTdü´qT dü÷∫düTÔ+~. 1.10 #·<äe<ä–q |ü⁄düÔø±T 1) Harry M. Johnson : Sociology - A Systematic Introduction 2) Haralambos and Holborn : Sociology: Themes and Perspectives 3) Ian Robertson : Sociology 4) Kingsley Davis : Human Society 5) Alex Inkeles : What is Sociology? 6) Bottomore T.B. : Sociology - A Guide to Problems and Literature 7) Gisbert : Fundamentals of Sociology 8) : düe÷»XÊÅdüÔ+ |ü]#·j·T+ ` dü÷Á‘êT ‘ÓT>∑T nø±&É$T 9) : düe÷»XÊÅdüÔ+ ` |ü]#·j·T+ ‘ÓT>∑T nø±&É$T 12
uÛ≤>∑+`2 : düe÷»XÊÅdüÔ+ ` ìs¡«#·q+, dü«uÛ≤e+, |ü]~Û, Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ‘√ dü+ã+<Ûä+ $wüj·TÁø£eT+ 2.0 øå±´T 2.1 |ü]#·j·T+ 2.2 düe÷»XÊÅdüÔ ìs¡«#·q+ 2.2.1 kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ 2.2.2 kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT 2.3 düe÷»XÊÅdüÔ dü«uÛ≤e+ 2.3.1 $wüj·÷qT >∑T]+∫q $C≤„q+ düe÷»XÊÅdüÔ+ 2.3.2 Ç~ nqTuÛÑey˚<ä´yÓTÆq~ 2.3.3 düe÷»XÊÅdüÔ+ Á|ü<Ûëq+>± ñqï<ëìï >∑T]+∫q n<Ûä´j·Tq+ 2.3.4 Ç~ dü+∫‘·yÓTÆq~ 2.3.5 Ç~ HÓ’‹ø£yÓTÆq~ ø±<äT 2.3.6 kÕe÷õø£ <äèø£Œ<∏ä+ 2.4 düe÷»XÊÅdüÔ |ü]~Û 2.5 düe÷»XÊÅdüÔ+, Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ‘√ dü+ã+<Ûä+ 2.5.1 düe÷»XÊÅdüÔ+ ` e÷qeXÊÅdüÔ+ 2.5.2 düe÷»XÊÅdüÔ+ ` eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ+ 2.5.3 düe÷»XÊÅdüÔ+ ` sê»˙‹XÊÅdüÔ+ 2.5.4 düe÷»XÊÅdüÔ+ ` ns¡úXÊÅdüÔ+ 2.5.5 düe÷»XÊÅdüÔ+ ` #·]Á‘· 2.6 kÕsê+X¯+ 2.7 MT ne>±Vü≤q Á|üX¯ï≈£î qeT÷Hê düe÷<ÛëHêT 2.8 qeT÷Hê |üØø£å Á|üX¯ïT 2.9 |ü<äø√X¯+ 2.10 #·<äe<ä–q |ü⁄düÔø±T 2.0 øå±´T düe÷»XÊÅdüÔ dü«uÛ≤e+, |ü]~Ûì $e]+#·&É+, düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ eT<Ûä´ ñqï dü+ã+<Ûëìï #·]Ã+#·&É+ á uÛ≤>∑+ eTTK´ ø£å´+. á uÛ≤>∑+ #·~$q ‘·s¡Tyê‘· MTs¡T • düe÷»XÊÅkÕÔìï ìs¡«∫+#·>∑s¡T. • düe÷»XÊÅdüÔ dü«uÛ≤yêìï #·]Ã+#·>∑s¡T. • düe÷»XÊÅdüÔ |ü]~Û $e]+#·>∑s¡T. • düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ, Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ eT<Ûä´ ñqï dü+ã+<Ûëìï $e]+#·>∑s¡T. 13
2.1 |ü]#·j·T+ kÕ«uÛ≤$ø£+>± e÷qe⁄&ÉT dü+|òüTJ$. eTqT>∑&É ø√dü+ eTìwæ Ç‘·s¡ e÷qe⁄‘√ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ <ë«sê J$kÕÔ&ÉT. e÷qe⁄&ç Á|ües¡Ôq uÛÖ‹ø£, kÕe÷õø£ nH˚ ¬s+&ÉT X¯≈£îÔ <ë«sê ìsê∆]‘·eTe⁄‘·T+~. uÛÖ‹ø£ dæú‹>∑‘·TqT ne>±Vü≤q #˚düTø√e&É+˝À e÷qe⁄&ÉT $»j·T+ kÕ~Û+#ê&ÉT. Ç<˚ e÷qe⁄&ÉT kÕe÷õø£ n+XÊqT ne>±Vü≤q #˚düTø√e&ÜìøÏ #·]Á‘·, sê»ø°j·TXÊÅdüÔ+ ˝≤+{Ï Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔqT n<Ûä´j·Tq+ #˚XÊ&ÉT. á y˚πs«s¡T kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔT düe÷»+ |ü]|üPs¡í dæú‹ì #Ó|üŒC≤e⁄. n+<äTe¢ düe÷»+ yÓTT‘·Ô+>± ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ ˇø£ kÕ+|òæTø£XÊÅdüÔ+ nìyês¡´yÓTÆ+~. n+<äT≈£î düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+∫+~. 2.2 düe÷»XÊÅdüÔ ìs¡«#·q+ düe÷»XÊÅdüÔ+ e÷qe düe÷C≤ìï XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹˝À n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. düe÷»XÊÅdüÔ+ e÷qe⁄&ÉT dü+|òüTJ$>± @s¡Œ&É&ÜìøÏ Ä<Ûës¡yÓTÆq, düe÷C≤ìøÏ |ü⁄Hê~, e´≈£îÔ eT<Ûä´, düeT÷Vü‰ eT<Ûä´ »]π> |üs¡düŒs¡ #·s¡´T, yê{Ï |üs¡´ekÕq+>± @s¡Œ&˚ kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT >∑T]+∫ n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+ Äs¡+_ÛdüTÔ+~. düe÷»XÊÅdüÔ+ e÷qe⁄ì kÕe÷õø£ Jeq Áø£e÷ìï >∑T]+∫ ≈£åîDí+>± |ü]o*+#·&É+, $X‚¢wæ+#·&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. Ä>∑dtº ø√yéTº 1838˝À ‘·q ªbÕõ{Ïyé |òæ˝≤dü|òæµ nH˚ Á>∑+<∏ä+˝À düe÷»XÊÅdüÔ+ nH˚ |ü<ëìï ø£qT>=Hêï&ÉT. n+<äTø£H˚ Ä>∑dtº ø√yéTºqT düe÷»XÊÅdüÔ |æ‘êeTVüQ&ÉT>± ù|s=ÿHêïs¡T. Ç+^¢wüß˝Àì k˛wæj·÷J nH˚ |ü<ëìøÏ düe÷Hês¡ú+˝À ªdüe÷»XÊÅdüÔ+µ nH˚ ‘ÓT>∑T |ü<ä+ dæús¡|ü&ç+~. ˝≤{ÏHé uÛ≤wü˝À k˛wæj·Tdt nq>± düe÷»+, Á^≈£î uÛ≤wü˝Àì ª˝À>√dtµ nq>± n<Ûä´j·Tq+ ˝Ò<ëXÊÅdüÔ+ nH˚ |ü<ë ø£sTTø£‘√ k˛wæj·÷J nH˚ |ü<ä+ Ä$s¡“¤$+∫+~. düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ $_Ûqï $uÛ≤>∑+. áXÊÅdüÔ+ $_Ûqï dæ<ë∆+‘êqT, uÛ≤eqqT ñ|üjÓ÷–düTÔ+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î e´≈£îÔ eT<Ûä´ »]π> |üs¡düŒs¡ #·s¡´T, yê{Ï |üs¡´ekÕq+>± @s¡Œ&˚ kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT ñB›|üq, Á|ü‹düŒ+<äq eT÷+>± e´≈£îÔ eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ #·s¡´T »]–q ‘·<ë«sê kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT @s¡Œ&É‘êsTT. M{Ï‘√ bÕ≥T düe÷»XÊÅdüÔ+ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq |ü]XÀ<Ûäq |ü<ä∆‘·TsTTq |ü]oq, Ç+≥s¡÷«´, >∑D≤+ø± $X‚¢wüD <äèw溑√ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. $düÔè‘·yÓTÆq <äèw溑√ #·÷dæq|ü &ÉT düe÷»XÊÅdüÔ+, kÕe÷õø£ düeTdü´T, e÷qe Jyêes¡D+, C≤‹, dü+düÿè‹, kÕeT÷Væ≤ø£ Á|ües¡Ôq, kÕe÷õø£ dü+düúT, kÕ+|òæTø°ø£s¡D, kÕe÷õø£ nedüsêqT dü+‘·è|æÔ|ü]#˚ kÕ<ÛäHêT yÓTT<ä>∑T yê{Ïì n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ dü+ã+~Û+∫q ìs¡«#·HêT #ê˝≤ ñHêïsTT. nsTTHê nìï ìs¡«#·HêT e÷qe |üs¡düŒs¡ #·s¡´qT dü+ã+<ÛëqT Á|ü<Ûëq+>± ù|s=ÿ+≥THêïsTT. øÏ+~ ìs¡«#·HêqT |ü]o*<ë›+. ªªe÷qe |üs¡düŒs¡ #·s¡´≈£î, dü+|òü÷≈£î dü+ã+~Û+∫q kÕ<Ûës¡D dü÷Á‘êqT, ìj·Te÷qT ‘ÓTdüTø√e&ÜìøÏ e÷qe düeT÷Vü‰≈£î, düe÷C≤≈£î dü+ã+~Û+∫q dü«uÛ≤e+, s¡÷|üeTT, $wüj·TeTT, ì]à‹ì, dü«uÛ≤yêqT düe÷»XÊÅdüÔ+ $X¯Bø£]düTÔ+~.µµ ` sêãsYº _j·TsYôdº&é ªªdüe÷»XÊÅkÕÔìï e÷qe dü+ã+<ÛëqT >∑T]+∫q XÊÅd”Ôj·T $C≤„q uÛ≤>∑+>± ìs¡«∫+#·e#·TÃ. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ C…’$ø£ ÁbÕDÏ>± e÷qe⁄&ç‘√ >±ì, n‘·ì #·]Á‘·, kÕ~Û+∫q $»j·÷‘√ >±ì BìøÏ dü+ã+<Ûä+ ˝Ò<äT. e÷qe⁄ |üs¡düŒs¡ #·s¡´≈£î dü+ã+~Û+∫q e÷qe Á|ües¡ÔqqT |ü]o*+#˚~ düe÷»XÊÅdüÔ+.µµ ` C≤Hé. m|òt. ≈£L´ãsY ªªdü÷ú˝≤s¡ú+˝À e´≈£îÔ ø£sTTø£ Ä<Ûës¡+>± @s¡Œ&˚ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ n<Ûä´j·Tq+>± düe÷»XÊÅkÕÔìï ù|s=ÿqe#·TÃqTµµ ` –*¢Hé n+&é –*¢Hé ªªkÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰≈£î dü+ã+~Û+∫q XÊÅd”Ôj·T n<Ûä´j·Tqy˚T düe÷»XÊÅdüÔ+. n+fÒ kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰ n+‘·s¡Z‘· e´edüú, düeT÷Vü‰ eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëqT ø=qkÕ–+#˚ ˝Ò<ë e÷πsà Á|üÁøÏj·TqT n<Ûä´j·Tq+ #˚ùdXÊÅdüÔeTT.µµ ` C≤q‡Hé 14
ªªdüe÷»XÊÅdüÔ+, kÕe÷õø£ dü+düúqT >∑T]+∫ düeTwæº ÁbÕ‹ì<Ûë´ìï >∑T]+∫ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~.µµ ` <äTsYÿôV’≤yéT ªªdüe÷»XÊÅdüÔ+ n+fÒ kÕe÷õø£ #·s¡´qT yê´U≤´q düVæ≤‘·+>± ne>±Vü≤q @s¡Œ]#˚XÊÅdüÔ+.µµ ` e÷ø˘‡ yÓãsY • düe÷»XÊÅdüÔ+ düe÷C≤ìï n<Ûä´j·Tq+ #˚ùdXÊÅdüÔ+. • düe÷»XÊÅdüÔ+ kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT n<Ûä´j·Tq+ #˚ùdXÊÅdüÔ+. • kÕe÷õø£ JeHêìï n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd<˚ düe÷»XÊÅdüÔ+. e´≈£îÔ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ rs¡T, $_Ûqï kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰˝À¢ $$<Ûä s¡ø± kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë kÕú|üq≈£î dü+ã+~Û+∫qXÊÅdüÔ+ düe÷»XÊÅdüÔ+. kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´T düeT÷Vü‰˝À¢H˚ ∫qïyÓ’Hê, ô|<ä›yÓ’Hê @s¡Œ&É‘êsTT. ø±ã{Ϻ düe÷»XÊÅdüÔ+ Á|ü<Ûëq+>± e´øÏÔ kÕeT÷Væ≤ø£ J$‘êìï |ü]o*düTÔ+~. kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë $$<Ûä s¡÷bÕqT düèwæº+#·&É+, |ü⁄q'düèwæº #˚j·T&É+ e´øÏÔ $ø£åD kÕeTsêú´T. n+<äTe¢H˚ ‘√{Ï e÷qe⁄≈£î <ä÷s¡+>± @ø±øÏ>±, ‘êqT #·]Ã+#·&ÜìøÏ @ ˇø£ÿs¡÷ ˝Òì dü+<äs¡“¤+˝À ø±≈£î+&Ü, kÕe÷õø£ Áø£eT+˝À J$+#·&É+ n‘·ìøÏ kÕ<Ûä´|ü&ÉT‘·Tqï~. e÷qe⁄&ÉT $$<Ûä Ø‘·T Á|ü‹düŒ+~+#·&É+, $_Ûqï kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰˝À¢ _Ûqï s¡ø± kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT kÕú|æ+#·&É+ e+{Ï $ø£åD kÕeTsêú´ e¢H˚ düe÷»XÊÅdüÔ+ Á|ü‘˚´ø£XÊÅdüÔ $uÛ≤>∑+>± s¡÷bı+<äT‘·Tqï~. ô|’ ìs¡«#·Hê˝À¢ ªkÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´µ, ªkÕe÷õø£ dü+ã+<Ûä+µ nH˚ ¬s+&ÉT |ü<ëTHêïsTT. yÓTT<ä≥ á ¬s+&ÉT |ü<ë $es¡DqT ‘ÓTdüTø=+fÒ >±˙ ìs¡«#·HêT ns¡ú+ ø±e⁄. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 1. düe÷»XÊÅkÕÔìï ìs¡«∫+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 2.2.1 kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ e÷qe⁄T Ç‘·s¡ e÷qe⁄ #·s¡´≈£î Á|ü‹düŒ+~+∫q düeTj·T+˝À @s¡Œ&˚ Á|üÁøÏj·T ªkÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´µ. ñ<ëVü≤s¡D≈£î Ç<ä›s¡T e´≈£îÔT rÁeyÓTÆq yê<äq˝ÀøÏ ~–q|ü &ÉT, yês¡T ˇø£]ø=ø£s¡T |üs¡düŒs¡ #·s¡´ »s¡T|ü⁄ø=+≥Tqï≥Tº #Ó|üŒe#·TÃ. ˇø£ ñbÕ<Ûë´j·TT&ÉT, $<ë´s¡TúT @<Ó’Hê $wüj·T+ô|’ #·s¡Ã »s¡|ü&Üìï ≈£L&Ü |üs¡düŒs¡ #·s¡´ nqe#·TÃ. |üs¡düŒs¡ #·s¡´ Á|ü‘·´ø£å+>± ø±˙, |üs√ø£å+>± ø±˙ ñ+&Ée#·TÃ. eTq+ ˇø£ Á>∑+<∏ëìï #·<äTe⁄‘·÷, Á>∑+<∏ä s¡#·sTT‘· #Ó|æŒq nsêúìï Á>∑Væ≤düTÔqï|ü &ÉT |üs¡düŒs¡ #·s¡´ #√≥T #˚düTø=+≥T+~. s¡+>∑düú+ ˝Ò<ë ‘Ós¡ MT<ä Vü‰dü´ q≥T&ç #·s¡´≈£î qe«&É+ ≈£L&Ü |üs¡düŒs¡ #·πs´. Ä $<Ûä+>± e÷qe⁄T ˇø£] e¢, y˚s=ø£s¡T Á|ü‹düŒ+~+∫q|ü &ÉT, Áù|πs|æ‘·T˝…’q|ü &ÉT e÷qe |üs¡düŒs¡ #·s¡´T @s¡Œ&ÉT‘·T+{≤sTT. e´≈£îÔT ‘·eT Á|ües¡Ôq≈£î nsêúìï ÇdüTÔqï|ü &ÉT, Ç‘·s¡T #·s¡´qT ≈£L&Ü |ü]>∑Dq˝ÀøÏ rdüT≈£î+{≤s¡T. ñbÕ<Ûë´j·TT&ÉT ‘êì∫Ãq nuÛ≤´kÕìï >∑T]+∫ $<ë´]úì n&ç–q|ü &ÉT, ‘·+Á&ç Ç+{ÏøÏ edü÷ÔH˚ _&ɶ |üø£]+∫q|ü &ÉT ˝Ò<ë $yêVæ≤‘·T˝…’q nø±ÿ#Ó˝…¢fi¯ó¢ #ê˝≤ø±+ ‘·s¡Tyê‘· ˇø£]H=ø£s¡T ø£TdüTø=qï|ü &ÉT, Ç{≤¢+{Ï~ @s¡Œ&ÉT‘·T+~. á ñ<ëVü≤s¡D˙ï e÷qe⁄T ˇø£]e¢ ˇø£s¡T Á|ü‹düŒ+~+∫q|ü⁄&ÉT, Áù|πs|æ‘·T˝…’q|ü &ÉT @s¡Œ&˚ |üs¡düŒs¡ #·s¡´qT Á|ü‹_+_düTÔHêïsTT. 15
2.2.2 kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT ªªe´≈£îÔT Áø£eTã<ä∆+>±, ì]›wüºyÓTÆq |ü<ä∆‹˝À |üs¡düŒs¡ #·s¡´ »s¡T|ü⁄ø=+≥Tqï|ü &ÉT kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT @s¡Œ&É‘êsTT. e´≈£îÔT ˇø£]‘√ ˇø£s¡T |üs¡düŒs¡ #·s¡´ »]ù|≥|ü &ÉT á dü+ã+<ÛëT yÓ¢&Ée⁄‘êsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, Åd”Ô, |ü⁄s¡Twü dü+ã+<ÛëT, ùdïVæ≤‘·T eT<Ûä´, k˛<äs¡T eT<Ûä´, yê´bÕs¡ uÛ≤>∑kÕ«eTT eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëTµµ. $$<Ûä dü+ã+<Ûë düeT÷Vü‰ìï ˇø£{Ï>± rdüTø=+fÒ kÕe÷õø£ ì]à‹ @s¡Œ&ÉT‘·T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ≈£î≥T+ã+ ˝Ò<ë @<Ó’Hê kÕe÷õø£ düeT÷Vü≤+. eTs=ø£ <äèw溑√ #·÷dæq|ü &ÉT düe÷»XÊÅdüÔ+ sê»ø°j·T, Ä]úø£, $<ë´ dü+ã+<ÛäyÓTÆq, eT‘·|üs¡yÓTÆq, ≈£î≥T+ã |üs¡yÓTÆq ‘·~‘·s¡ dü+düú >∑T]+∫ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. ø=+‘· ñqï‘· kÕúsTT˝À ndü+U≤´ø£yÓTÆq e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰T, düeTT<ëj·÷T, dü+düú‘√ ≈£L&çq düe÷» n<Ûä´j·TqeTì düe÷»XÊÅkÕÔìï |ü]>∑DÏ+#·e#·TÃ. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 2. kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´, kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë >∑T]+∫ $e]+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 2.3 düe÷»XÊÅdüÔ dü«uÛ≤e+ düe÷»XÊÅdüÔ+,XÊÅdüÔ+ ne⁄Hê ø±<ë nH˚~ eTTK´yÓTÆq #·s¡Ã. á #·s¡Ã nH˚~ düe÷»XÊÅdüÔ+ dü«uÛ≤e+ ‘Ó*j·TCÒj·T&ÜìøÏ ñ|üjÓ÷>∑|ü&ÉT‘·Tqï~.XÊÅdüÔ+ n+fÒ $X¯«»˙qyÓTÆq C≤„qeTTqT ‘ÓTdüTø=qT≥≈£î ‘ê]ÿø£+>±, Áø£eTã<ä∆yÓTÆq |ü<ä∆‘·TqT ñ|üjÓ÷–+#·&É+ nì ns¡ú+. düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£XÊÅdüÔ+ XÊÅdüÔ+ e´ed”úø£è‘· $C≤„qsê•. düe÷»XÊÅdüÔ+ düe÷C≤ìï, kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷qT Á|ü‘˚´ø£ <äèø√ÿD+‘√ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. XÊÅdüÔ+ n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ XÊÅd”Ôj·TyÓTÆq |ü<äú‘·TT ñ+&Ü* nì ìs¡«#·q+. düe÷»XÊÅdüÔ+ XÊÅd”Ôj·TyÓTÆq |ü<ä∆‘·T <ë«sê düe÷C≤ìï n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. düe÷»XÊÅdüÔ+ H˚s¡T>± eTìwæô|’ Á|üjÓ÷>∑XÊ˝À Á|üjÓ÷>∑+ #˚j·T<äT. e÷qe⁄ì kÕe÷õø£ Á|ües¡ÔqqT kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷qT düe÷»XÊÅdüÔ+ XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹˝À yêdüÔ$ø£ <äèw溑√ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. á n<Ûä´j·Tq+˝À |ü]oq, Ç+≥s¡÷«´, Á|üXÊïe[, e´øÏÔ |ü]oq |ü<ä∆‹ (πødt düº&û) yÓTT<ä>∑T XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‘·T <ë«sê $wüj·T |ü]C≤„Hêìï ‘ÓT|ü⁄‘·T+~. kÕe÷õø£ Jeq+˝Àì s¡+>±˝À kÕe÷õø£ s¡÷bÕqT |üs¡´ekÕHêqT, kÕe÷õø£ düeTdü´qT |ü]wüÿ]+#·&É+˝À e´ed”úø£è‘·yÓTÆq n<Ûä´j·Tq+ <ë«sê kÕ<Ûës¡D dü÷Á‘êqT |ü]ø£Œq #˚dæ, ìsê∆s¡D #˚düTÔ+~. M{Ï Ä<Ûës¡+>± kÕe÷õø£ düeTdü´qT |ü]cÕÿs¡+ #·÷|ü&É+˝À düe÷»XÊÅdüÔ+ ‘√&ÉŒ&ÉT‘·T+~. K>√fi¯XÊÅdüÔ+ ≈£L&Ü Á|üjÓ÷>∑XÊ˝À |ü<ësêúqT |ü]XÀ~Û+#· ˝Òø£b˛sTTHê <ëììXÊÅdüÔ+>± |æTkÕÔs¡T. ø±ì düe÷»XÊÅkÕÔìïXÊÅdüÔ+>± ‹s¡düÿ]+#·&ÜìøÏ m≥Te+{Ï düeTs¡úq ˝Ò<äT. düe÷»XÊÅdüÔ+ #·{≤ºqT s¡÷bı+~düTÔ+~, n+#·Hê y˚düTÔ+~. dü+düÿè‹˝À yÓ’$<Ûë´qT ø£qT>=q&É+˝À ñ|üjÓ÷>∑|ü&˚ #·{≤ºqT s¡÷bı+~+#·&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïdüTÔ+~. $$<Ûä #·sê eT<Ûä´ ñqï ø±s¡D≤T, yê{Ï Á|üuÛ≤yêT, dü+ã+<ÛëqT ø£qT>=q&ÜìøÏ düe÷»XÊÅdüÔ+ Á|üj·T‹ïdüTÔ+~. 16
düe÷»XÊÅdüÔ+ düeTÁ>∑yÓTÆqXÊÅdüÔ+ ø±<äT : kÕe÷õø£ e÷s¡TŒqT |üP]Ô>± kÕ<Ûës¡D°ø£]+#·&É+ nH˚~ kÕ<Ûä´+ ø±<äT. n+‘˚ø±ø£ ˇø=ÿø£ÿ düe÷»+˝À ˇø√ÿ s¡ø£yÓTÆq |ü]dæú‘·TT ñ+{≤sTT. düe÷C≤ qT+&ç düe÷#ês¡+, <ä‘êÔ+X¯ ùdø£s¡D ˝Ò≈£î+&Ü yêdüÔyêqT #Ó|üŒ&É+ kÕ<Ûä´+ ø±<äT. Á|üjÓ÷>∑XÊ kÂø£sê´T ˝Òø£b˛e&É+ : kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷qT uÛ≤yêT, uÛ≤y√<˚«>±qT >∑T]+∫ kÕe÷õø£ n+XÊìï+{Ïì dü+|üPs¡í yêdüÔ$ø£‘ê <äèw溑√ |ü]o*+#·&É+ ø£wüº kÕ<Ûä´eTT. düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT ≈£L&Ü e÷qe⁄&Ó’q+<äTq kÕe÷õø£ n+XÊìï+{Ïì dü+|üPs¡í yêdüÔ$ø£‘ê <äèw溑√ eTT˝≤´+ø£q+ #˚j·T&É+ kÕ<Ûä´+ ø±<äT. kÕe÷õø£ ˇ&ç<äT&ÉT≈£î eT÷+>± düeTT∫‘·yÓTÆq uÛÑ$wü´‘·TÔ ìs¡íj·÷qT s¡÷bı+~+#·&É+ ø£wüº‘·s¡+ ne⁄‘·T+~. düe÷»XÊÅdüÔ+ düeTÁ>∑+>±, |ü]|üPs¡í+>±XÊÅdüÔ+ ø±<äT. ø±ì Ç~ ˇø£ kÕe÷õø£XÊÅdüÔ+. düe÷»XÊÅdüÔ+ ìs¡÷|üyÓTÆq~. Ç~ nqTuÛÑy˚<ä´yÓTÆq~. kÕe÷õø£ $C≤„q+ kÕøå±´<Ûës¡yÓTÆq~. düe÷»XÊÅdüÔ+, kÕe÷õø£XÊÅdüÔ+ <ëì‘√ bÕ≥T nqTÁ|üj·TTø£Ô düe÷»XÊÅdüÔ+. øÏ+<ä ù|s=ÿqï ø£åD≤ s¡÷|ü+˝À düe÷»XÊÅdüÔ dü«uÛ≤yêìï ns¡ú+ #˚düTø√e#·TÃ. 2.3.1 ªª$wüj·÷qT >∑T]+∫q $C≤„q+ düe÷»XÊÅdüÔ+µµ düe÷»XÊÅdüÔ+ $wüj·÷≈£î dü+ã+~Û+∫qXÊÅdüÔ+. ø±˙ $wüj·÷HÓ{≤¢ #Ój·÷´H˚XÊÅdüÔ+ e÷Á‘·+ ø±<äT. e÷qe dü+ã+<ÛëT m{≤¢ ì]à‘·yÓTÆHêj·TH˚ n<Ûä´j·THêìøÏ dü+ã+~Û+∫qXÊÅdüÔ+. e÷qe Á|ües¡ÔqqT >∑T]+∫ düŒwüºyÓTÆq dæ<ë∆+‘êqT n_Ûeè~∆ #˚j·T&É+ <ëì n+‹eT ø£å´+. á $C≤„Hêìï Ç‘·s¡TT |òüÁ|ü<ä+>± ñ|üjÓ÷–+#·T≈£î+{≤s¡T. á dü+<äs¡“¤+˝À kÕe÷õø£ düeTdü´qT |ü]wüÿ]+#·&É+˝À düe÷»XÊÅdüÔE„˝Ò á $C≤„Hêìï ñ|üjÓ÷–+#·&É+ ˝Ò<äH˚ n+XÊìï >∑T]Ô+#ê*. á n+XÊìøÏ <äècÕº+‘·+>± u≤H˚s¡‘·« <äè–«wüj·÷ìï |ü]o*<ë›+. Ç~ $#·HêìøÏ ñ<ëVü≤s¡D. ªªkÕ+|òæTø£ ø£≥Tºu≤≥T e÷s¡Z+ qT+∫ ˝Ò<ë kÕúsTT qT+∫ Á|üeTTK+>± y˚s¡e⁄‘·Tqï Á|ües¡Ôq $#·*‘· Á|ües¡Ôqµµ. ˇø£ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq ej·TdüT‡˝À kÕ<Ûës¡D+>± 16 qT+∫ 18 dü+e‘·‡sê ej·TdüT‡˝Àì e´≈£îÔT, e´øÏÔøÏ ˝Ò<ë düe÷C≤ìøÏ Vü‰ìø£s¡eTì |ü]>∑DÏ+∫q düe÷» e´‹πsø£ #·s¡´qT u≤H˚s¡‘·« #·s¡´T>± eØZø£]+#ês¡T. düe÷»XÊÅdüÔE„T u≤ H˚s¡ Áø£e÷ìï |ü]o*+∫ ∫es¡>± ø=ìï dæ<ë∆+‘êqT s¡÷bı+~+#ês¡T. á dæ<ë∆+‘êT <ë]Á<ä´+, nŒes¡Z dü+düÿè‹, ≈£î≥T+ã ne´edüú e+{Ï $$<Ûä n+XÊ‘√ u≤H˚sêìøÏ dü+ã+<Ûä+ ñqï<äì #·÷|ü⁄‘·THêïsTT. nsTTHê, u≤H˚s¡ dü«uÛ≤yêìï m{≤¢ n]ø£{≤ºH˚ düeTdü´‘√ >±ì, <ëìï m{≤¢ ‘·–Z+#êH˚ $wüj·T+˝À>±˙ düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ dü+ã+<Ûä+ ˝Ò<äT. á $wüj·÷qT Ç‘·s¡T≈£î e~* ô|≥º&É+ »]–+~. dü+|òüT dü+πøåeT ø±s¡´ø£s¡ÔT, u≤\ Hê´j·TkÕúHêT, Hê´j·÷~Ûø±s¡TT, ñbÕ<Ûë´j·TTT, e÷qdæø£ s√>∑ ∫øÏ‘ê‡XÊÅdüÔE„T, ‘·*¢<ä+Á&ÉTT, Ç+ø± Ç‘·s¡ Á|ü»T u≤ H˚s¡ dü«uÛ≤yêìï ‘·–Z+#·&ÜìøÏ ˝Ò<ë n]ø£≥º&ÜìøÏ kÕe÷õø£ düe÷#êsêìï Ä#·s¡D˝À ô|{≤º*. 2.3.2 Ç~ nqTuÛÑey˚<ä´yÓTÆq~ düe÷»XÊÅdüÔ <äè–«wüj·÷T nqTuÛÑyÓ’ø£ Á|ü|ü+#· |ü]oqT, $es¡D MT<ä Ä<Ûës¡|ü&É‘êsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î á <äèwæºøÏ >√#·s¡yÓTÆq $düÔè‘· dü+|òüT≥q≈£î ñ|üj·TTø£ÔyÓTÆq kÕe÷õø£ |ü]düsêìï düeT≈£Ls¡TdüTÔqï eTT]øÏyê&É˝À¢H˚, n~Ûø£ uÛ≤>∑+ u≤H˚s¡düTÔqT ø£qTø√ÿe&É+ »]–+~. á eTT]øÏyê&ÉT n˝≤Œ<ëj·T+, dü]jÓÆTq Çfi¯ó¢ ˝Òø£b˛e&É+, n‘·´Œ $<ë´kÕúsTT, ô|<ä› ≈£î≥T+u≤T yÓTT<ä˝…’q ø£åD≤T ø£*– ñ+{≤sTT. >∑&ç∫q ◊<ës¡T <äXÊu≤›≈£î ô|’>± ô|’q ù|s=ÿqï n+XÊ‘√H˚ u≤H˚sêìøÏ dü+ã+<Ûä+ ñqï<äì yê~+#·&ÜìøÏ düe÷»XÊÅdüÔE„T <äè&ÛÉyÓTÆq kÕøå±´ìï b˛>∑T#˚XÊs¡T. XÊÅdüÔE„T ‘·eT |ü]XÀ<Ûäq˝À $wüj·T|üs¡ <äèw溑√H˚ Ä˝À∫+#·&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïkÕÔs¡T. yê]|üì, Ç‘·s¡XÊÅdüÔE„ dü] ìs¡÷|üD≈£î ˝Àã&ç ñ+≥T+~. n+fÒ XÊÅd”Ôj·T |ü]C≤„q+ ìØí‘· n+X¯+ô|’q |ü]XÀ<Ûäq #˚düTÔqïXÊÅdüÔE„&ÉT, Á|ü#·T]‘·yÓTÆq |ü]XÀ<Ûäq n+XÊqT #·~y˚XÊÅdüÔE„ $eTs¡ÙHê‘·àø£ |üØø£å≈£î ìs¡+‘·s¡+ >∑T] ne⁄‘ês¡T. düe÷»XÊÅdüÔ+ dü‘ê´H˚«wüD #˚düTÔ+~ ø±ã{Ϻ e÷qe Á|ües¡Ôq n<Ûä´j·THêìøÏ XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‘·TqT nqTdü]düTÔqï~. ˇø£ s¡#·sTT‘· #Ó|æŒq≥T¢, ø=+‘·eT+~ düe÷»XÊÅdüÔE„T ˇø£ kÕe÷õø£ ìy˚~ø£qT kÕøå±´<Ûës¡+‘√ dü‘·´eTì #Ó|æŒq+‘·H˚ n~ yêdüÔe+ ø±<äT. 17
kÕe÷õø£ kÕ<Ûës¡D°ø£s¡DT }Vü≤ø£Œq ˝Ò<ë }Væ≤+#·&É+ MT<ä Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+&Ée⁄. n$ ì]›wüºyÓTÆq <ä‘êÔ+XÊ MT<ä Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+{≤sTT. ªªXÊÅd”Ôj·T Ä$wüÿs¡DT>± Á|üø£{Ï+#˚ eTT+<äTµµ yê{Ïì |üØøÏå+#·&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. øÏ+~ ñ<ëVü≤s¡D˝À á n+XÊìï $X¯<ä|üs¡#·e#·TÃ. b˛˝…+&ÉT Á|ü»T m&ÉeT #˚‹ ∫qïÁy˚* >√{ÏøÏ+<ä ñqï ‘Ó¢ì eT#·ÃqT, ÄdüqïyÓTÆq eTè‘·T´e⁄≈£î ôV≤#·Ã]ø£>± $X¯«dækÕÔs¡T. Ä eT#·Ã≈£î, eTè‘·T´e⁄≈£î dü+ã+<ÛäeTTqï≥T¢>± @ $<ÛäyÓTÆq kÕø£å´+ ˝Ò<äT. ø±ã{Ϻ <ëìï XÊÅd”Ôj·T dæ<ë∆+‘·+>± n+^ø£]+#·s¡T. $X¯«dü˙j·TyÓTÆq <ä‘êÔ+XÊqT ùdø£]+#˚ Áø£eT+˝À düe÷»XÊÅdüÔ+ ≈£L&Ü, Á|üø£è‹XÊÅkÕÔ e÷~]>± ø=ìï Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq kÕ+πø‹ø£ |ü]ø£sêqT ñ|üjÓ÷–düTÔ+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î K>√fi¯XÊÅdüÔE„&ÉT <ä÷s¡<ä]Ùìì, JeXÊÅdüÔE„&ÉT dü÷ø£åà<ä]Ùìì, yÓ’<äT´T ôdº‘·k˛ÿ|ü⁄qT yê&ÉT‘·THêïs¡T. á kÕ<ÛäHêT ÄXÊÅdüÔE„ |ü]oq K∫Ñ·‘ê«ìï ô|+#·T‘·THêïsTT. düe÷»XÊÅdüÔE„T |ü]oq, Ç+≥s¡÷«´, Á|üXÊïe[ yÓTT<ä˝…’q≥Te+{Ï $$<Ûä <ä‘êÔ+X¯ ùdø£s¡D |ü<ä∆‘·TqT ñ|üjÓ÷–düTÔHêïs¡T. Ä $<Ûä+>± Á|üø£è‹XÊÅdüÔE„˝≤>±H˚ düe÷»XÊÅdüÔE„T ≈£L&Ü, dü+|òüT≥qqT ìsê∆]+#˚ n+XÊqT ø£qTø√ÿe&É+˝À ÁX¯<ë∆dü≈£îÔT #·÷|ü⁄‘ês¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î düe÷»XÊÅdüÔE„T u≤H˚sêìøÏ dü+ã+~Û+∫q kÕ<Ûës¡D ø±s¡D≤qT ‘ÓTdüTø√e&ÜìøÏ Á|üj·T‘êïT #˚düTÔHêïs¡T. á <äèw溑√ #·÷ùdÔ düe÷»XÊÅkÕÔìï, e´ed”úø£è‘·yÓTÆq, dü]ìs¡÷|üD nsTTq $C≤„q uÛ≤>∑yÓTÆqXÊÅdüÔ+>± #Ó|üŒe#·TÃqT. 2.3.3 ªªdüe÷»XÊÅdüÔ+ Á|ü<Ûëq+>± ñqï<ëìï >∑T]+∫q n<Ûä´j·Tq+µµ düe÷»XÊÅdüÔ+ Á|ü<Ûëq+>± ñqï<ëìï >∑T]+∫q n<Ûä´j·Tqy˚T ø±˙ m{≤¢ ñ+&Ü* nqï $wüj·TyÓTÆ n<Ûä´j·Tq+ ø±<äT. düe÷»XÊÅdüÔ+ Á|ü<Ûëq ø£å´+ e÷qe⁄qT >∑T]+∫, yê] |üs¡düŒs¡ dü+ã+<ÛëqT >∑T]+∫ @~ dü‘·´yÓ÷ ø£qTø√ÿe&ÜìøÏ #˚ùd |ü]XÀ<Ûäq nì Ç~es¡πø ‘ÓTdüT≈£îHêï+. düe÷»XÊÅdüÔE„T, e÷qe kÕe÷õø£ Á|ües¡ÔqqT >∑T]+∫ ì]›wüºyÓTÆq $C≤„Hêìï Äù|øÏåkÕÔs¡T. Ç‘·s¡yÓTÆq edüTÔe⁄ eT<Ûä´ Á|ü» n_Ûe÷HêqT ÁbÕ<Ûëq´‘·qT yês¡T |üØøÏåkÕÔs¡T. M{Ïì n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔqï|ü &ÉT düe÷»XÊÅdüÔE„T $wüj·T|üs¡+>±qT, XÊÅd”Ôj·T+>±qT, ìkÕŒøÏåø£+>±qT ñ+&É&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïkÕÔs¡T. @yÓTÆq|üŒ{Ïø° düe÷»XÊÅdüÔE„&çøÏ ≈£L&Ü ˇø£ e´øÏÔ>± ˝Ò<ë bÂs¡T&ç>± kı+‘· n_ÛÁbÕj·÷T ñ+{≤sTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î n‘·&ÉT ø£eT÷´ìdüTº ø±e#·TÃ, kÕeT´yê<ëìøÏ ˝Ò<ë rÁeyê<äT≈£î <äè&ÛÉyÓTÆq eT<䛑·T<ës¡T ø±e#·TÃ. nsTTHê n‘·ì n_Ûe÷HêT >±˙, n;ÛcÕºT>±˙ düe÷» XÊÁdüTÔE„&ÉT>± n‘·&ÉT #˚düTÔqï |üìì @ $<Ûä+>±q÷ Á|üuÛ≤$‘·+ #˚j·T≈£L&É<äT. eTs√e÷≥˝À #ÓbÕŒ+fÒ düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT bÂs¡Tì bÕÁ‘·>±˙, n‘·ì ôd’<ë∆+‹ø£ n_ÛÁbÕj·÷T >±˙ á |üì˝À Á|üuÛ≤e+ #·÷|ü≈£L&É<äT. @ $<ÛäyÓTÆq e´øÏÔ>∑‘· Á|ü‘˚´ø£‘·T ˝Ò≈£î+&Ü kÕø£å´+ yÓ¢&çdüTÔqï <ëH˚ï n+^ø£]kÕÔ&ÉT. ø£qTø£ n‘·ìï ìcÕŒøÏå≈£î&ÉT nqe#·TÃ. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ∫qï düe÷C≤˝À¢ (Ä~eT düe÷C≤˝À¢) e÷qeXÊÅdüÔE„T düVü≤uÛ≤>∑ |ü]o≈£îT>± |üì#˚dü÷Ô, Á|ü» kÕ+düÿè‹ø£ Ø‘·TqT >∑eTìdü÷Ô n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔs¡T. @ $<ÛäyÓTÆq e´øÏÔ>∑‘· n_Ûe÷HêT >±ì, kı+‘· bÕøÏåø£‘·T >±ì ˝Òì ãj·T{Ï e´øÏÔ>± n‘·&ÉT ‘·≥düú |ü]o≈£î&ÉT>± ñ+{≤&ÉT. ìcÕŒøÏåø£+>± n‘·&ÉT düe÷C≤ìï $X‚¢wækÕÔ&ÉT. n+<äTe¢H˚ e÷qe $Te≈£î dü+ã+~Û+∫q ‘·≥düú >∑TD≤ìï, rs¡Œ] ø±ø£b˛e&ÜìïXÊÅdüÔE„T Á|ü‘˚´ø£+>± ù|s=ÿ+{≤s¡T. n+fÒXÊÅdüÔE„&ç˝≤π> düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT ≈£L&Ü e´øÏÔ>∑‘· $Te rs¡TŒqT Çe«≈£L&É<äT. n‘·&ÉT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔqï $XÊ«kÕ, $Te ªˇ|ü µ ˝Ò<ë ª‘·|ü µ Ä<Ûës¡+>± rs¡TŒqT Çe«≈£L&É<äT. düe÷»XÊÅdüÔE„T |ü]o≈£îT>± ‘·eT |ü]oqqT ìy˚~+#·&É+˝À ìcÕŒøÏåø£ $Te‘√ HÓ’‹ø£+>± ‘·≥düú+>± ñ+&É&ÜìøÏ >∑{Ϻ>± Á|üj·T‹ï+#ê*. 2.3.4 ªªÇ~ dü+∫‘·yÓTÆq~µµ n+fÒ kÕe÷õø£ dæ<ë∆+‘êT ˇø£<ëì MT<ä ˇø£{Ï Ä<Ûës¡|ü&ç ì]à‘·eTe⁄‘êsTT. ø=‘·Ô dæ<ë∆+‘êT n+‘·≈£î eTT+<ä{Ï dæ<ë∆+‘êqT düe]kÕÔsTT, $düÔ]+|üCÒkÕÔsTT, dü+düÿ]kÕÔsTT. ªª|ü]o*+#·<ä–q #·s¡´ eT<Ûä´>∑ ø±s¡´ø±s¡D, j·÷<äè∫äø£ dü+ã+<ÛëqT $e]+#·&ÜìøÏ dæ<ë∆+‘·+ Á|üj·T‹ïdüTÔ+~.µµ Á|üø£è‹XÊÅdüÔE„ e÷~]>±H˚ <ä‘êÔ+XÊ düVü‰j·T+‘√ kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷qT $e]+#·&ÜìøÏ düe÷»XÊÅdüÔE„T Á|üj·T‹ïkÕÔs¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î $#·q dæ<ë∆+‘êT. ø=ìï Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq C…’$ø£ ø£åD≤T >∑ e´≈£îÔT Ç‘·s¡ e´≈£îÔø£+fÒ $#·q≈£î m≈£îÿe>± >∑Ts¡e⁄‘ês¡ì yê~kÕÔsTT. n+fÒ ø=ìï »qT´|üs¡+>± yês¡dü‘·«+>± e#˚Ãø£åD≤T, Ä e´≈£îÔ $#·HêìøÏ ø±s¡DeTì $e]kÕÔsTT. á <äèø£Œ<∏ä+ C…’$ø£ $#·q dæ<ë∆+‘êqT ø={Ϻy˚düTÔqï yê]øÏ nqT≈£L+>± 18
˝Ò<äT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ñqï‘· ‘·s¡>∑‘·T˝Àì |æ¢ ø£Hêï ~>∑Te ‘·s¡>∑‘·T |æ¢˝Ò m≈£îÿe>± $#·*‘· #·s¡´˝À bÕ˝§Z+{≤s¡T. á $<Ûä+>± dæ<ë∆+‘êT ì]à‘·eTe⁄‘êsTT. ø±ì ny˚ n+‹eT ìsê∆s¡DT ø±e⁄. nsTTq|üŒ{Ïø° |ü]>∑Dq˝À ñqï <äè–«wüj·÷ (<äèwæºøÏ >√#·]+∫q $wüj·÷) nH˚«wüD≈£î Á|üjÓ÷»qø£s¡+>± ñqï+‘·es¡≈£î e÷Á‘·y˚T yê{Ïì n+^ø£]+#·&É+ e¢ yê{ÏøÏ |ü]düe÷|æÔ ˝Ò<äT. ˇø£ ø=‘·Ô kÕø£å´+ neT˝À¢ ñqï dæ<ë∆+‘êqT ‘·|ü >± s¡TEe⁄|ü]ùdÔ q÷‘·q dæ<ë∆+‘êT n_Ûeè~∆ #Ó+<äT‘êsTT. Ä $<Ûä+>± q÷‘·q yêdüÔyêT ˇø£ dæ<ë∆+‘êìøÏ eT<䛑·T>± ˝Òq|ü &ÉT düe÷»XÊÅdüÔE„T ø=‘·Ô dæ<ë∆+‘êqT n_Ûeè~∆ |üs¡TkÕÔs¡T. 2.3.5 Ç~ HÓ’‹ø£yÓTÆq~ ø±<äT n+fÒ düe÷»XÊÅdüÔE„T Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq kÕe÷õø£ #·s¡´T eT+∫yê? #Ó&ɶyê? nì $#ê]+#·s¡T. kÕe÷õø£XÊÅdüÔy˚‘·ÔT πøe+ yê{Ïì $e]kÕÔs¡T. düe÷»XÊÅdüÔE„T, e÷qe Á|ües¡ÔqqT $e]+#·&É+˝ÀqT, }Væ≤+#·&É+˝ÀqT ñ|üjÓ÷>∑|ü&˚≥≥T¢>± e÷qe düe÷C≤ìï >∑T]+∫ $C≤„q düeTT<ëj·÷ìï kÕú|æ+#·&É+˝À bÕ˝§Z+{≤s¡T. ø±˙, e÷qe Á|ües¡Ôq≈£î #Ó+~q ˇø£ rs¡T eT+∫<ë? #Ó&ɶ<ë? nH˚ $wüj·÷ìï yês¡T ìs¡ísTT+#·s¡T. @<Ó’Hê ˇø£ dü+<äs¡“¤+˝À ˝Ò<ë rs¡T˝À e´≈£îÔ Á|ües¡Ôq m{≤¢ ñ+≥T+~? m+<äT≈£î ñ+≥T+~? nì #Ó|üŒ&É+ es¡πø yê]øÏ dü+ã+<Ûä+. ñ<ëVü≤s¡D≈£î n~Ûø£ dü+K´˝À Á|ü»T $&Ü≈£î≈£î e´‹πsø£eTì düe÷»XÊÅdüÔE„T ‘ÓTdüTø=qï|üŒ{Ïø°, n{≤¢+{Ï n_ÛÁbÕj·÷T eT+∫eH√, #Ó&ɶeH√ ìs¡ísTT+#·s¡T. düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT ˇø£XÊÅdüÔE„&ÉT>± ª@<Ó’Hê ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ |ü<ä∆‹ eT+∫<ë? ø±<ë? nì #·÷ùd dü+<äs¡“¤+˝À e´øÏÔ>∑‘· $Te rs¡TŒqT Çe«&ÉT.XÊÅdüÔE„&ÉT>± ˇø£ $Te Ç+ø√ <ëìø£+fÒ yÓTs¡T¬>’q<äì yê~+#·≈£L&É<äT. @yÓTÆHê|üŒ{Ïø° düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT Á|ü»T bÕ{ÏdüTÔqï $TeqT >∑T]ÔkÕÔ&ÉT. yê] $TeT, Ç‘·s¡ $Te‘√ dü+|òüT]¸+#˚ rs¡TqT n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔ&ÉT. ˇø£ $Te ã<äTT eTs√ $TeqT ne+_+#·&É+ e¢ @s¡Œ&˚ |üs¡´ekÕHêqT ≈£L&Ü düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT dü÷∫kÕÔ&ÉT. n<˚ $<Ûä+>±, eT‘·ø£Vü‰˝…+<äT≈£î #√≥T #˚düT≈£î+{≤jÓ÷ ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ düe÷»XÊÅdüÔE„T Á|üj·T‹ïkÕÔs¡T. n{≤¢+{Ï dü+|òüT≥q≈£î ø±s¡D≤T ‘ÓTdüTø√e&ÜìøÏ yês¡T Á|üj·T‹ïkÕÔs¡T. ˇø£ dü+|òüT≥q qT+∫ eTs=ø£ dü+|òüT≥q≈£î e÷qe Á|ües¡Ôq $_Ûqï‘·qT |ü]o*kÕÔs¡T. $$<Ûä kÕe÷õø£ ìsêàD≤˝À¢ì Á|ü» $_Ûqï kÕe÷õø£ ø£åD≤qT $e]kÕÔs¡T. $#·*‘· Á|ües¡Ôq >∑T]+∫ düe÷»XÊÅdüÔE„&ç e÷≥ düe÷» ø£≥Tºu≤≥¢ qT+∫, ìj·Te÷ qT+∫ y˚s¡T|ü&çq Á|ües¡Ôq≈£î dü+ã+~Û+∫ ñ+≥T+~. Ç‘·s¡ Á|ües¡Ôq ø£+fÒ, n|üsê<Ûä+, u≤H˚s¡+, e´_Û#ês¡+, eT<ä´bÕq e´düq+ ˝≤+{Ï Á|ües¡Ôq‘√ düe÷C≤ìøÏ m≈£îÿe dü+ã+<Ûä+ ñqï ø±s¡D+>± yê{Ïì >∑T]+∫XÊÅdüÔE„T n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔs¡T. $#·*‘· Á|ües¡Ôq eT+∫<ë? ø±<ë? nH˚ $wüj·T+˝À yês¡T rs¡TŒ Çe«s¡H˚~ Bì˝À eTTU≤´+X¯+. Ç<˚ $<Ûä+>± $C≤„qXÊÅdüÔ+ ≈£î≥T+ã ìj·T+Á‘·D ø√dü+ ø=‘·Ô |ü<ä∆‘·TqT, yÓT≈£îeqT n_Ûeè~∆ |üs¡TdüTÔ+~. ø±˙, n<˚ >∑s¡“¤ìs√<Ûäø±qT yê&É&É+, yê&Éø£b˛e&ÜìøÏ HÓ’‹ø£ u≤<Ûä´‘· eVæ≤+#·<äT. n<˚ $<Ûä+>± $$<Ûä düeT÷Vü‰, düe÷C≤˝À¢ ñ+≥Tqï e´≈£îÔ |üs¡düŒs¡ #·s¡´qT >∑T]+∫ ‘ÓTdüTø√e&Éy˚T düe÷»XÊÅdüÔE„ ÁbÕ<∏ä$Tø£ ñ<˚›X¯+. 2.3.6 kÕe÷õø£ <äèø£Œ<∏ä+ düe÷»XÊÅdüÔE„T düe÷C≤ìï Á|ü‘˚´ø£ <äèw溑√ #·÷kÕÔs¡T. ˇø£ $<ÛäyÓTÆq düe÷C≤ìï ˝Ò<ë kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷qT ˇø√ÿ ôd’<ë∆+‹ø£ <äèø£Œ<∏ä+˝À, ˇø√ÿ $<Ûëq+˝À #·÷kÕÔs¡T. Ä <äèø£Œ<∏ä+ yê] <äèø√ÿD+, eT÷˝≤´+ø£q+, Äj·÷ Ä+XÊqT ã{Ϻ ñ+≥T+~. düe÷»XÊÅdüÔ <äèø£Œ<∏ä+˝À düe÷C≤ìï |ü]XÀ~Û+#˚ <äè–«wüj·÷T ˇπø $<Ûä+>± ñ+{≤sTT. Bì˝À yêfi¯ó¢ #·÷ùd ìcÕŒøÏåø£‘·qT ã{Ϻ $eTs¡ÙD≤‘·àø£ <äèw溑√ Ä˝À∫+∫ yê{Ïì |ü]o*kÕÔs¡T. yê{Ï Ä<Ûësê‘√ ñ qï≥Te+{Ï <äèø√ÿD≤qT ÄX¯Ãs¡´ø£s¡yÓTÆq, u≤<Ûëø£s¡yÓTÆq yê{Ïì ≈£L&Ü ÄyÓ÷~kÕÔs¡T. kÕe÷õø£ <äèø£Œ<∏ä+ ˇø£ e´øÏÔ jÓTTø£ÿ kÕe÷õø£ qeT÷HêqT Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq Á|ües¡ÔqqT #·÷&É&ÜìøÏ ñ|üjÓ÷>∑|ü&ÉT‘·T+~. kÕe÷õø£ Á|ü|ü+#·eTT˝À e´øÏÔ nkÕ<Ûës¡D e´øÏÔ‘ê«ìï $düÔ]+#·Tø√e&ÜìøÏ ñ|üjÓ÷>∑ |ü&ÉT‘·T+~. kÕe÷õø£ ø£Œq≈£î kÕe÷õø£ <äèø£Œ<∏ä+ eTTK´yÓTÆq~. dæ. ¬s’{Ÿ $T˝Ÿ‡ #Ó|æŒq <ëì Á|üø±s¡+ ªªnqTuÛÑe+, $düÔè‘· düe÷»+ eT<Ûä´ ñqï dü+ã+<Ûë >∑T]+∫ düŒwüºyÓTÆq ne>±Vü≤qqT, nq>±, n~ e´øÏÔ |ü]~Û <ë{Ï düe÷» ìsêàD+ <ëì #·s¡´qT @$<Ûä+>± s¡÷bı+~düTÔ+<√ ns¡ú+ #˚düTø√e&É+. kÕe÷õø£ <äèø£Œ<∏ä+ nH˚~ ˇø£ $düÔè‘·yÓTÆq <äè–«wüj·T+qT, Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq kÕe÷õø£ qeT÷HêqT, düe÷»XÊÅdüÔE„T yê] yê<äeTTqT ø£qT>=q&ÜìøÏ kÕe÷õø£ ø£Œq>± |üì#˚düTÔ+~. 19
MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 3. düe÷»XÊÅdüÔ dü«uÛ≤yêìï @ ø£åD≤‘√ ns¡ú+ #˚düTø√>∑yÓ÷ $e]+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 2.4 düe÷»XÊÅdüÔ |ü]~Û düe÷»XÊÅdüÔ |ü]~Ûì düŒwüº+ #˚j·T&É+ $wüj·T+˝À düe÷»XÊÅdüÔE„T ¬s+&ÉT Á|ü<Ûëq <äèø£Œ<∏ëqT ‘Ó*bÕs¡T. • $•wüºyê<ä+ ˝Ò<ë Á|ü‘˚´ø£yê<ä+ (Specialistic or Formalistic School) • dü+jÓ÷>∑yê<ä+ ˝Ò<ë düeTq«j·Tyê<ä+ (Synthetic School) $•wüº ˝Ò<ë Á|ü‘˚´ø£yê<ä+ : düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆqXÊÅdüÔ+. Ç~ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ kÕúHêìï @s¡Œs¡T#·T≈£î+~. Bì Á|üø±s¡+ düe÷»+ e÷qe dü+ã+<Ûë˝Àì ø=ìï n+XÊ≈£î e÷Á‘·y˚T |ü]$T‘·yÓTÆ #·]ÃdüTÔ+~. n+<äT˝Àì eTTK´yÓTÆq düe÷»XÊÅdüÔ Á|ü‹bÕ<äqT. C≤sY® dæyÓTà˝Ÿ düe÷»XÊÅdüÔ+ e÷qe dü+ã+<Ûë s¡÷bÕqT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. e÷qe dü+ã+<Ûë $es¡D, eØZø£s¡D, $X‚¢wüD, $X¯Bø£s¡D ˝≤+{Ï yê{Ïì n+~+#˚ Á|ü‘˚´ø£ kÕe÷õø£XÊÅdüÔy˚T düe÷»XÊÅdüÔ+. düe÷»XÊÅdüÔ+ e÷qe dü+ã+<ÛëT, kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TqT >∑T]+∫ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. ø±ì e÷qe dü+ã+<Ûë˝À¢ì n+XÊ*ï düe÷»XÊÅdüÔ+ n<Ûä´j·Tq+ #˚j·÷*‡q |üì˝Ò<äT. düe÷»+˝Àì nìï e÷qe dü+ã+<Ûë n*¢ø£‘√ e´eVü≤]+#·&ÜìøÏ Á|üj·T‹ï+∫q≥¢sTT‘˚ @XÊÅdüÔyÓTÆHê n_Ûeè~∆ kÕ~Û+#·<äH˚~ düŒwüº+. n+<äTe¢H˚ »s¡àHéXÊÅdüÔE„&Ó’q dæyÓTà˝Ÿ (Simmel) n‘·ì nqT#·s¡TT düe÷»XÊÅkÕÔìï ø=ìï Á|ü‘˚´ø£ e÷qe dü+ã+<Ûë <äèø£Œ<∏ë n<Ûä´j·THêìøÏ e÷Á‘·y˚T dü+ã+~Û+∫q Á|ü‘˚´ø£ kÕe÷õø£XÊÅdüÔ+>± düŒwüº+ #˚dæHês¡T. kÕe÷õø£ |ü]oqXÊÅdüÔ+ #ê˝≤ $XÊ+>± ñ+&É&É+ e¢, düe÷»+˝Àì dü+ã+<Ûë yÓTT‘êÔìï n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ @ ˇø£ÿXÊÅdüÔ $uÛ≤>±ì¬ø’Hê ø£wüºeTì eT]ø=+<äs¡TXÊÅdüÔE„T >∑eTì+#ês¡T. n+<äTe¢ Á|ü‘˚´ø°ø£s¡D nedüsêìï ns¡úXÊÅdüÔ+, e÷qeXÊÅdüÔ+, sê»˙‹XÊÅdüÔ+, kÕe÷õø£XÊÅkÕÔe+{Ï _Ûqï kÕe÷õø£XÊÅkÕÔ eT<Ûä´ $uÛÑ»q nedüs¡eTì H=øÏÿ#ÓbÕŒs¡T. düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ kÕ+|òæTø£XÊÅdüÔ+>± Ç‘·s¡ kÕe÷õø£XÊÅkÕÔ |òü*‘ê‘√ dü+ã+<Ûä+ ø£*– ñ+~. Ç~ kÕ<Ûës¡D Jeq |ü]dæú‘·T‘√ e´eVü≤]düTÔ+~. kÕe÷õø£ JeHêìï yÓTT‘·Ô+>± n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. $$<Ûä kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰˝À¢ s¡÷bı+~q $_Ûqï kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë rs¡T‘√ kÕe÷õø£XÊÅdüÔ dü+ã+<Ûëìï dæyÓTà˝Ÿ düŒwüº+ #˚XÊs¡T. Ä]úø£, eT‘·, sê»˙‹, HÓ’‹ø£, ø£fi≤s¡+>± e+{Ï $_Ûqï kÕe÷õø£ Jeq πøåÁ‘ê˝À¢ ø£qTø=ÿqï b˛{°, nD∫y˚‘·, Áø£e÷qT>∑‘· e´ekÕú|üq, ÁX¯eT $uÛÑ»q˝À ≈£L&ÉTø=qï kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë $_Ûqï s¡÷bÕqT Ç‘·s¡XÊÅdüÔ $uÛ≤>±≈£î düŒwüº+ #˚j·T&É+ düe÷»XÊÅdüÔ $~Û, n+<äTe¢ düe÷»XÊÅdüÔ+ Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ≈£î ‘ê‹«ø£ <äèø£Œ<∏ëìï ÇdüTÔ+~. kÕà˝Ÿ:XÊÅdüÔE„&ç uÛ≤eq˝À düe÷»+˝Àì kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT, Á|ües¡ÔqT, ø±s¡´ø£˝≤bÕ s¡÷bÕ*ï düe÷»XÊÅdüÔ+ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. 20
MsYø±+{Ÿ: e÷qdæø£ / uÛÖ‹ø£ (Áù|eT, ndüVü≤´+, >ös¡e+, nee÷q+, ˝§+>∑Tu≤≥T ˝≤+{Ï) dü+ã+<Ûë˝À düeT÷Vü≤+˝Àì e´≈£îÔ*ï ø£*dæø£≥Tº>± ñ+&˚≥T¢ #˚ùd ã+<Ûä+ Ç˝≤+{Ï kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë ‘·T~s¡÷bÕ*ï n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd<˚ düe÷»XÊÅdüÔ+. e÷ø˘‡yÓãsY uÛ≤eq Á|üø±s¡+ kÕe÷õø£ Á|ües¡Ôq, #·s¡´qT ns¡ú+ #˚düTø√e&É+ düe÷»XÊÅdüÔ+ Á|ü<Ûëq ø£å´+. »s¡àHé düe÷»XÊÅdüÔE„&Ó’q e÷ø˘‡yÓãsY (Max Weber) kÕe÷õø£ Á|ües¡ÔqqT, nq«sTT+#·&É+, ns¡ú+ #˚düTø√e&É+ düe÷»XÊÅdüÔ <Û˚´j·TeTH˚ n_ÛÁbÕj·÷ìï $e]+#ê&ÉT. Á|ü» Á|ües¡Ôq e¢ ìsê∆]‘·eTj˚T´ ø±s¡´ø£˝≤|üy˚T kÕe÷õø£ Á|ües¡Ôq. ˇø£ uÛÖ‹ø£ $wüj·T Á|ües¡ÔqqT ñ<˚›•+∫ ÁbÕs¡+_Û+∫q #·s¡´ kÕe÷õø£+ ø±<äì Äj·Tq ù|s=ÿHêï&ÉT. n+<äTe¢ nìï kÕe÷õø£ #·s¡´T kÕe÷õø£+ ø±<äT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ôd’øÏT ‘=πøÿ Ç<ä›s¡T e´≈£îÔT, ˇø£]‘√ ˇø£s¡T &Ûûø=q&É+ @ $<ÛäyÓTÆq ñ<˚›X¯´|üPs¡«ø£yÓTÆq Á|ües¡Ôq |òü*‘·+ ø±<äT. Ä dü+|òüT≥q ‘·s¡Tyê‘· yês¡T |üs¡düŒs¡+ e÷{≤¢&ÉTø=H˚ |ü<ä∆‹ kÕe÷õø£ Á|ües¡Ôq ne⁄‘·T+~. kÕe÷õø£ Hê´j·÷T nqTuÛÑy˚<ä´+>± (XÊÅd”Ôj·T+>±) e´ekÕú|æ‘·yÓTÆq nyê≥T¢, Á|ües¡Ôq, uÛ≤eqs¡÷|ü+˝À e÷qe kÕe÷õø£ Jeq ne>±Vü≤qqT düeT≈£Ls¡TdüTÔqï~. n{≤¢+{Ï kÕ<Ûës¡D nyê≥¢ qT+∫ y˚¬s’q nyê≥¢qT düe÷»XÊÅdüÔ+ $e]düTÔ+~. $eTs¡Ù: $T>∑‘ê kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔT ≈£L&Ü kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT >∑T]+∫ n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔsTT. n˝≤+≥|ü &ÉT düe÷»XÊÅdüÔ+ |ü⁄≥Tºø£≈£î ns¡úy˚T ˝Ò<äT. düe÷»XÊÅdüÔ+ nqTuÛÑey˚<ä´yÓTÆq~. $•wüºyê<ä+ düe÷»XÊÅdüÔ |ü]~Ûì dü+≈£î∫‘·|ü]∫, |ü]$T‘·+ #˚dæ+~. dü+jÓ÷>∑yê<ä+ (Synthetic School) düe÷»XÊÅdüÔ+, $$<Ûä kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ dü+jÓ÷>∑+. Ç~ ˇø£ kÕ<Ûës¡DXÊÅdüÔ+. kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë <äèw溑√ ø±ø£ $T>∑‘ê kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ düVü≤ø±s¡+‘√ düe÷»XÊÅdüÔ n<Ûä´j·Tq+ kÕ>∑T‘·T+~. á <äèø£Œ<∏ä+ Á|üø±s¡+ kÕe÷õø£ Jeq+˝Àì nìï n+XÊT ˇø£<ëìø=ø£{Ï dü+ã+<Ûä+ ø£*Z ñ+{≤sTT. ø±ã{Ϻ ˇø£ n+X¯+qT e÷Á‘·y˚T n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+‘√ yÓTT‘·Ô+ kÕe÷õø£ JeHêìï düeTÁ>∑+>± ns¡ú+ #˚düTø√˝ÒeTT. ø±e⁄q e÷qe kÕe÷õø£ JeHêìï düeTÁ>∑+>±, dü+|üPs¡í+>±, |ü]|üPs¡í+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. <äTsYÿôV’≤yéT düe÷»XÊÅkÕÔìï eT÷&ÉT $uÛ≤>±T>± $uÛÑõ+#ê&ÉT. n$, • kÕe÷õø£ ìsêàD <Ûäs¡àXÊÅdüÔ+ ˝Ò<ë kÕe÷õø£ Äø£è‹ø£ $C≤„q+ (Social Morphology): Á|ü» uÛÖ>√[ø£ ˝Ò<ë ÁbÕ<˚•ø£ Jeq $<Ûëq+. kÕe÷õø£ e´edüú s¡÷bÕ˝À <ëìøÏ ñqï dü+ã+<Ûä+, »HêuÛ≤≈£î #Ó+~q kÕ+Á<ä‘·, $düÔs¡D ˝≤+{Ï düeTdü´qT >∑T]+∫ Ç~ $e]düTÔ+~. • kÕe÷õø£ X¯Øs¡ <Ûäs¡àXÊÅdüÔ+ (Social Physiology): eT‘·+, HÓ’‹ø£ $TeT, #·≥º+, Ä]úø£ Jeq+ ˝≤+{Ï n+XÊ*ï $e]+#˚ düe÷»XÊÅdüÔ $uÛ≤>±T Ç+<äT˝À ñ+{≤sTT. • kÕ<Ûës¡D düe÷»XÊÅdüÔ+ (General Sociology): kÕe÷õø£ yêdüÔ$ø±+XÊ kÕ<Ûës¡D eT÷]ÔeT‘ê«ìï ø£qT>=q&É+, kÕ<Ûës¡D°ø£s¡D≤*ï >∑T]Ô+#·&É+. áXÊÅkÕÔT kÕe÷õø£ yêdüÔyê kÕ<Ûës¡D ø£åD≤qT ø£qT>=q&É+, kÕ<Ûës¡D kÕe÷õø£ Hê´j·÷qT ìs¡ísTTdüTÔ+~. yÓ÷]dt –Hé‡ãsYZ düe÷»XÊÅkÕÔìï HêT>∑T $uÛ≤>±T>± ùV≤s=ÿHêï&ÉT. n$, • kÕe÷õø£ ìsêàD <Ûäs¡àXÊÅdüÔ+ (Social Morphology): Á|ü» |ü]e÷D+, yê] kÕeTsêú´qT, kÕe÷õø£ ì]à‹, kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰T, kÕe÷õø£ dü+düúqT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. • kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D (Social Control): düe÷»+˝À e´≈£îÔ Á|ües¡ÔqqT ìj·T+Á‹+#·&ÜH˚ï kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D n+{≤s¡T. $_Ûqï kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D kÕ<ÛäHê <ë«sê Á|ües¡ÔqqT ìj·T+Á‹+#·&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. n$ ˝≤+#Û·q ÁbÕj·TyÓTÆq$ ø±e#·Tà ˝Ò<ë ˝≤+#Û·q s¡Væ≤‘·yÓTÆq~ ø±e#·TÃ. ˝≤+#Û·q ÁbÕj·TyÓTÆq$ nq>± #·≥º+, Hê´j·TkÕúq+, XÊdüHêT. ˝≤+#Û·q s¡Væ≤‘·yÓTÆq$ nq>± Ä#ês¡+, dü+Á|ü<ëj·T+, HÓ’‹ø£‘·, eT‘·+ ˝≤+{Ï <ë«sê düe÷C≤ìï ìj·T+Á‹+#·e#·TÃ. • kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TT (Social Processes): $$<Ûä s¡ø±˝…’q kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ Ø‘·T˝…’q düVü≤ø±s¡+, b˛{°, dü+|òüTs¡¸D, düs¡T›u≤≥T, @ø°ø£è‘·+, $*˙ø£s¡D+ yÓTT<ä>∑T yê{Ïì n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. 21
• kÕe÷õø£ bÕ<∏ëJ (Social Pathology): Ç~ düe÷»+˝Àì kÕe÷õø£ ˝ÀbÕT, Ä≥+ø±qT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. kÕe÷õø£ düeTdü´˝…’q ù|<ä]ø£+, _øå±≥q, ìs¡T<√´>∑+, n~Ûø£ »HêuÛÑ, H˚s¡+ yÓTT<ä>∑T yê{Ïì düe÷»XÊÅdüÔ+ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. düe÷»XÊÅdüÔ |ü]~Û ìC≤ìøÏ #ê $kÕÔs¡yÓTÆq~. düe÷»XÊÅdüÔ+ düe÷»+˝Àì nìï s¡ø± kÕe÷õø£ n+XÊ˝…’q kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TT, kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D, kÕe÷õø£ e÷s¡TŒ, kÕe÷õø£ düÔØø£s¡D, kÕe÷õø£ e´edüú, kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T, kÕe÷õø£ s¡T>∑à‘·T yÓTT<ä>∑T yê{Ïì n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. düe÷»+ Ä]úø£, $<ë´, sê»ø°j·T, ≈£î≥T+ã e´edüú‘√ ≈£L&ç ñ+≥T+~. Ç$ kÕe÷õø£ ì]à‹˝À |üs¡düŒs¡+ dü+ã+<ÛëT >∑, |üs¡düŒs¡+ nT¢ø=qï Á|üeTTKyÓTÆq uÛ≤>±T. düe÷»+ yÓTT‘êÔìï, ˇø£ ÁbÕDÏ e´eVü≤]+#˚ rs¡T˝ÀH˚ #·÷&Ée#·TÃ. @<Ó’Hê ˇø£ uÛ≤>∑+˝À ˇø£ e÷s¡TŒ @s¡Œ&ç‘˚, n~ @<√ ˇø£ $<Ûä+>± Ç‘·s¡ uÛ≤>±qT Á|üuÛ≤$‘·+ #˚düTÔ+~. ø±ã{Ϻ düe÷C≤ìï yÓTT‘·Ô+>± n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+ eTTK´+. düe÷»+˝Àì ¬s+&ÉT _Ûqï uÛ≤>± eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ dü«uÛ≤yêìï ns¡ú+ #˚düTø√edæ ñ+≥T+~. e÷qe düe÷» n<Ûä´j·THêìøÏ #Ó+~q e÷qe $C≤„qXÊK>± düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+∫+~. ˇø£|ü &ÉT düe÷» n<Ûä´j·Tq+, e÷qe J$‘êìøÏ #Ó+~q kÂwüºeyÓTÆq, düTBs¡ÈyÓTÆq y˚T<Û√ dü+Á|ü<ëj·T+ MT<ä Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+&˚~. e÷qe Á|ües¡Ôq≈£î #Ó+~q n<Ûä´j·Tq+ m≈£îÿe uÛ≤>∑+ Áø£eTã<ä∆yÓTÆq XÊÅd”Ôj·T |ü]XÀ<Ûäq MT<äH˚ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+~. kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT >∑T]+∫ Áø£eTã<ä∆yÓTÆq n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ áHê&ÉT kÕe÷õø£XÊÅdüÔE„≈£î ñ+&˚≥≥Te+{Ï |ü]XÀ<ÛäHê |ü<ä∆‘·TT >∑‘·+˝À ˝Òe⁄. düe÷»XÊÅdüÔ+ XÊÅd”Ôj·T+>± |ü]XÀ<Ûäq #˚dæ ùdø£]+∫q yêdüÔyê Ä<Ûës¡+>±H˚ XÊÅd”Ôj·T $C≤„q $uÛ≤>±ìï ì]à+#·&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïdüTÔ+~. düe÷»XÊÅkÕÔ_Ûeè~∆ n+‘ê e÷qe düe÷C≤ìï, e÷qe Á|ües¡ÔqqT ne>±Vü≤q #˚düTø√e&É+ ô|’H˚ Á|ü<Ûëq+>± Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. düe÷»XÊÅdüÔE„T Á|ü<Ûëq+>± düe÷»+, düeT÷Vü‰T, düeTT<ëj·÷ n<Ûä´j·THêìï #˚düTÔHêïs¡T. Bìï á $<Ûä+>± düŒwüº+ #˚j·Te#·TÃ. e´≈£îÔT ˝Òì düeT÷Vü‰T ˝Òq|üŒ{Ïø° eTq+ e´≈£îÔ >∑T]+∫ e÷{≤¢&É≥+ ˝Ò<äT. eTq+ ˇø£ $<ë´dü+düúqT ñ<ëVü≤s¡D>± rdüT≈£î+<ë+. Ä dü+düú Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq ø±˝≤˝À¢ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq |üqT≈£î ‘·eT≈£î ìπs›•+∫q≥T¢>± #˚ùd ndü+U≤´ø£yÓTÆq Á|ü»‘√ ì+&ç ñ+≥T+~. Á|ü‹~q+, yês¡T πø{≤sTT+∫q düeTj·T+ Á|üø±s¡+ ‘·s¡>∑‘·T≈£î, Á|üjÓ÷>∑XÊ\≈£î, Á>∑+<∏ëj·÷≈£î Vü‰»s¡e⁄‘ês¡T. yê] |üì‘√ eTT+<äT≈£î kÕ>∑T‘ês¡T. yê] ø±s¡´ø£˝≤bÕqT ã{Ϻ ø=+<ä]ï ñbÕ<Ûë´j·TTT>±, ø=+<ä]ï $<ë´s¡TúT>± >∑T]Ô+#·e#·TÃ. n˝≤ø±ø£ dü+düú n+fÒ e´≈£îÔ düeT÷Vü≤+ >±≈£î+&Ü Áø£eTã<ä∆yÓTÆq ˝Ò<ë qeT÷Hê |ü<ä∆‹˝À |üqT ìs¡«Vü≤D˝À ìeT>∑ïyÓTÆq e´ed”úø£è‘· düeT÷Vü≤+>± dü+düú ñ+<äqT≈£î+<ë+. Ä $<Ûä+>± Áø£eTã<ä∆yÓTÆq rs¡T˝À |üqT ìs¡«Vü≤D, Á|üe÷D≤T, Á|ües¡Ôq ìj·Te÷efi¯ó MT<ä Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. Ç+<äT˝À bÕ˝§Z+≥Tqïyês¡T ‘·eT qT+∫ @+ Ä•düTÔHêïs√, Ç‘·s¡T qT+∫ ‘êeTT @e÷•düTÔHêïyÓ÷ ‘ÓTdüTø√edæ ñ+≥T+~. $_Ûqï Á|ües¡ÔHê Ø‘·T e¢ ñbÕ<Ûë´j·TT&ÉT, $<ë´]ú>± >∑T]Ô+|üã&É‘ês¡T. á Á|ües¡Ôq qeTTHêT e´≈£îÔ >∑TD≤ìï ìπs›•kÕÔsTT. n{≤¢+{Ï qeT÷HêT e´øÏÔ, e´øÏÔ>∑‘·yÓTÆq ø£åD+ e¢ >±ø£, kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT HÓø=TŒø√e&É+˝À ˇø£]‘√ ˇø£] |üs¡düŒs¡ #·s¡´ e¢ ‘·˝…‘·TÔ‘êsTT. ø±ã{Ϻ düe÷»XÊÅdüÔE„&çøÏ kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûä+ n+fÒ, |üs¡düŒs¡ Äù|øÏå‘ê Ä<Ûës¡+>± e´≈£îÔ #·s¡´≈£î nsêúìï#˚à e´≈£îÔ eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ nì ns¡ú+. á |üs¡düŒs¡ #·s¡´ Á|üÁøÏj·T Áø£eTã<ä∆+ ne⁄‘·T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ $<ë´]ú ø£fi≤XÊ @s¡Œ]∫q ìj·TeT ìã+<ÛäqqqTdü]+∫ Á|üe]Ô+#·&É+ H˚s¡TÃø√e&É+‘√ bÕ≥T ‘·q ñbÕ<Ûë´j·TT&ç qT+∫ ø=ìï Á|ü‹düŒ+<äqqT Äù|øÏåkÕÔ&ÉT. kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT e´ed”úø£è‘· düeT÷Vü‰ qeT÷HêqT kÕú|æ+#˚ n{≤¢+{Ï Á|ües¡ÔHê ìj·Te÷efi¯óH˚ düe÷»XÊÅdüÔ+ |ü]XÀ~ÛdüTÔ+~. á $<Ûä+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ |ü]~Û #ê˝≤ $düÔè‘·yÓTÆ+~. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 4. düe÷»XÊÅdüÔ |ü]~Ûì $e]+#˚ ¬s+&ÉT yê<ëqT ‘Ó|ü+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 22
2.5 düe÷»XÊÅdüÔ+, Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ‘√ dü+ã+<Ûä+ ô|’ uÛ≤>∑+˝À #·]Ã+∫q≥T¢ düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ, kÕe÷õø£ |üs¡düs¡Œ #·s¡´, kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ dü+ã+<ÛëT, düeT÷Vü‰T, dü+düúT, düeTT<ëj·÷‘√ dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. kÕe÷õø£XÊÅkÕÔT e÷qe n<Ûä´j·THêìøÏ dü+ã+~Û+∫q _Ûqï |ü]D≤e÷qT >∑T]+∫ #·]ÃkÕÔsTT. kÕe÷õø£XÊÅkÕÔT e÷qe Á|ües¡Ôq≈£î dü+ã+~Û+∫q _Ûqï Ø‘·TqT n<Ûä´j·Tq+ #˚ùdXÊÅdüÔ $wüj·÷ düeTT<ëj·T+. kÕe÷õø£XÊÅkÕÔT kÕ<Ûës¡D+>± kÕe÷õø£ Á|ües¡ÔqqT, <ëì ñ‘êŒ<äqqT nH˚«wæ+#˚ |üì˝À uÛ≤>∑+ |ü+#·Tø=+{≤sTT. JeuÛÖ‹ø£XÊÅkÕÔ e÷~]>± kÕe÷õø£XÊÅkÕÔT ≈£L&Ü m≈£îÿe>± ‘·eT≈£î nqTe]Ô+#˚ $<Ûëq dü÷Á‘ê≈£î ã<ä∆yÓTÆ ñ+&É&ÜìøÏ XÊÅd”Ôj·T $Te≈£î nqTã+<ÛäyÓTÆ ñ +{≤sTT. Ç{≤¢+{Ï $$<Ûä kÕe÷õø£XÊÅkÕÔT ˇø£<ëì qT+∫ ˇø£{Ï y˚¬s’ _ÛqïyÓTÆHêsTT. n$. 1) düe÷»XÊÅdüÔ+, 2) e÷qeXÊÅdüÔ+, 3) eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ+, 4) sê»˙‹XÊÅdüÔ+, 5) ns¡úXÊÅdüÔ+, 6) #·]Á‘·. Ç|ü &ÉT eTq+ düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ $$<Ûä kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ‘√ ñqï dü+ã+<Ûëìï ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ Á|üj·T‹ï<ë›+. 2.5.1 düe÷»XÊÅdüÔ+, e÷qeXÊÅdüÔ+ e÷qe⁄ì düeTÁ>∑ n<Ûä´j·Tqy˚T e÷qeXÊÅdüÔ+. áXÊÅkÕÔìï ªªuÛÖ‹ø£ e÷qeXÊÅdüÔ+µµ ªªkÕ+düÿè‹ø£ e÷qeXÊÅdüÔ+µµ e+{Ï $$<Ûä XÊKT>± $uÛÑõ+∫Hês¡T. kÕ+düÿè‹ø£ e÷qeXÊÅdüÔ+˝À ‹]– mH√ï ñ|ü XÊKTHêïsTT. n$ 1) kÕe÷õø£ e÷qeXÊÅdüÔ+, 2) |ü⁄sêedüTÔXÊÅdüÔ+, 3) qs¡es¡Z es¡íHêXÊÅdüÔ+, 4) qs¡es¡ZXÊÅdüÔ+, 5) uÛ≤cÕXÊÅdüÔ+. e÷qeXÊÅdüÔE„T –]»q düe÷C≤˝À¢q÷, Ä<ÛäTìø£ düe÷C≤≈£î dü+ã+~Û+∫q q>∑s¡ düeTT<ëj·÷˝À¢q÷ πøåÁ‘· n<Ûä´j·THêqT ìs¡«Væ≤kÕÔs¡T. áXÊÅdüÔE„≈£î Á|ü|ü+#·+ yÓTT‘·Ô+ MT<ä nìï s¡ø± Á|ü» n<Ûä´j·Tq+‘√ dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. e÷qeXÊÅdüÔE„T ø=ìï $T*j·Tq¢ dü+e‘·‡sê ÁøÏ‘·+ J$+∫q ÁbÕNq e÷qe⁄ì qT+&ç Á|üdüTÔ‘· e÷qe⁄ì es¡≈£î, e÷qe⁄ì n_Ûeè~∆ì n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔs¡T. ªkÕe÷õø£ e´ekÕú|üqµ≈£î dü+ã+~Û+∫q n<Ûä´j·Tq+ kÕe÷õø£ e÷qeXÊÅdüÔ+>± Á|üdæ<ä∆yÓTÆ+~. BìøÏ düe÷»XÊÅdüÔ+‘√ düìïVæ≤‘· dü+u+<ÛäeTT+~. kÕe÷õø£ e÷qeXÊÅdüÔ+ ÁbÕ<∏ä$Tø£+>± –]»q düeTT<ëj·÷≈£î dü+ã+~Û+∫+~. ‘·eT uÛ≤wü≈£î *|æ ≈£L&Ü ˝Òì á düeTT<ëj·÷H˚ ìs¡ø£åsêdü´ düe÷C≤T nì ≈£L&Ü n+{≤s¡T. –]»q düe÷C≤˝À ø£ì|æ+#˚ ø=ìï ø£åD≤˝À, –]»q Á|ü»≈£î kÕ<Ûës¡D Ä]úø£ e´edüú ñ+≥T+~. á düe÷C≤˝À¢ Åd”Ô |ü⁄s¡Twüß eT<Ûä´ ÁX¯eT $uÛÑ»q ñ+≥T+~. á Á|ü»T ô|’ ø£åD≤T >∑ ‘·eT kı+‘· kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq‘√ ø=+&É ÁbÕ+‘ê˝Àq÷, ns¡D´ ÁbÕ+‘ê˝Àq÷ J$kÕÔs¡T. JeH√bÕ~Û kÕúsTT, kÕ+πø‹ø£ |ü]C≤„q Ø‘·T MT<ä düeTT<ëj·T »HêuÛ≤ |ü]e÷D+ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. á Á|ü»T m≈£îÿe>± y˚{≤&ç ÄVü‰sêìï dü+bÕ~+#·Tø=+{≤s¡T. n+‘˚>±ø£ kÕ<Ûës¡D kÕ+πø‹ø£ |ü]C≤„Hêìï ñ|üjÓ÷–+#˚ e´ekÕsTTø£ düe÷C≤qT @s¡Œs¡∫Hês¡T. –]»q düe÷C≤˝À¢ @ø£|ürï‘·«+, ãVüQ uÛ≤s¡´‘·«+ ¬s+&É÷ ≈£L&Ü Ä#·s¡D˝À ñ+{≤sTT. ≈£î≥T+ã+ ÄeX¯´ø£+>± ˇø£ Ä]úø£ $uÛ≤>∑+>± ñ+≥T+~. ã+<ÛäT‘·« ã+<Ûë MT<ä Ä<Ûës¡|ü&çq kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë≈£î düe÷» düuÛÑT´T ø£≥Tºã&ç ñ+{≤s¡T. Ms¡T Ä‘·àqT |üPõkÕÔs¡T. ô|’q ù|s=ÿqïe˙ï –]»q düe÷C≤ìøÏ #Ó+~q ø£åD≤T, –]»q Á|ü»T düe÷C≤T>± @s¡Œ&˚ |ü<ä∆‹ Ç~. Ä $<Ûä+>± ªkÕe÷õø£ e÷qeXÊÅdüÔ+µ ªkÕe÷õø£ e´ekÕú|üq dü+ã+<Ûë n<Ûä´j·Tq+µ nì #Ó|üŒe#·TÃ. |ü<ä∆‹ Áø£e÷qTkÕs¡+>±, e÷qeXÊÅdüÔE„T á düe÷C≤qT ìs¡«Vü≤D ndæÔ‘ê«T>± #·÷kÕÔs¡T. áXÊÅdüÔE„T düe÷#ês¡ ùdø£s¡D ø√dü+ düVü≤uÛ≤–‘· |ü]oHê |ü<ä∆‹ì m≈£îÿe>± ñ|üjÓ÷–kÕÔs¡T. á |ü]oq≈£î dü+düÿè‹ì n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔqï Á|ü»‘√ Bs¡Èø± düìïVæ≤‘· dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. Ä Á|ü» ø£fi¯T, kÕVæ≤‘·´+, uÛÖ‹ø£ dü+|ü<äT, dü+düÿè‘·TqT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ e÷qeXÊÅdüÔE„T Á|üj·T‹ïkÕÔs¡T. Ä Á|ü» $Te MT<ä, rs¡TŒì#˚à $wüj·T+˝À e÷qeXÊÅdüÔE„ìøÏ ÄdüøÏÔ ñ+&É<äT. @yÓTÆq|üŒ{Ïø°, Ç{°e* ø±˝≤˝À¢ kÕe÷õø£ e÷qeXÊÅdüÔE„T –]»H˚‘·s¡ düe÷C≤qT ≈£L&Ü n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+ ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, #ê˝≤eT+~ uÛ≤s¡rj·T e÷qeXÊÅdüÔE„T uÛ≤s¡rj·T Á>±e÷qT, ≈£î e´edüúqT, eT‘êìï, ã+<ÛäT‘·« düeT÷Vü‰qT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔHêïs¡T. e÷qeXÊÅdüÔE„T, düe÷»XÊÅdüÔE„T Ç<ä›s¡÷ ≈£L&Ü ˇπø n+XÊìøÏ dü+ã+~Û+∫q n<Ûä´j·Tq+˝À bÕ˝§Zqe#·TÃqì á $wüj·T+ ‘Ó*j·TCÒdüTÔ+~. 23
kÕ<Ûës¡D+>± düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ kÕ<Ûës¡D düe÷C≤ n<Ûä´j·Tq+˝À ø£+fÒ dü+øÏ¢wüº düe÷C≤ n<Ûä´j·Tq+ ˝ÀH˚ ÄdüøÏÔ ñ+≥T+~. dü+øÏ¢wüº düe÷C≤+fÒ #·<äe&É+, sêj·T&É+ e∫Ãq düuÛÑT´Tqï düe÷»+. dü+øÏ¢wüº düe÷C≤qT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔqï düe÷»XÊÅdüÔE„T, Ä düe÷C≤ Ä]úø£ e´edüú, eT‘·+, uÛ≤wü, kÕVæ≤‘ê´qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·Ts¡T. nsTT‘˚ ô|’q ù|s=ÿqï <äè–«wüj·T+ @s¡Œ&˚ y˚Ts¡≈£î Ä düe÷C≤ kÕe÷õø£ e´ekÕú|üqqT, kÕe÷õø£ dü«s¡÷bÕqT dü]>±Z n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔs¡T. >∑‘· ø=ìï <äXÊu≤› qT+&ç –]»q düe÷C≤˝À¢ ≈£L&Ü e÷s¡TŒ˝§düTÔHêïsTT. á e÷s¡TŒqT ≈£L&Ü düe÷»XÊÅdüÔE„T n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔHêïs¡T. |ü•ÃeT <˚XÊ Ä˝À#·q, Ä<ÛäTìø£ kÕ+πø‹ø£ |ü]C≤„Hê Á|üuÛ≤yê e¢ –]»q düe÷C≤T e÷s¡&É+ ÁbÕs¡+_Û+#êsTT. kÕe÷õø£, sê»ø°j·T ñ<ä´e÷ Á|üuÛ≤yê e¢ á düe÷C≤ e´ekÕú|üq n_Ûeè~∆ ÁbÕs¡+uÛÑyÓTÆ+~. á |ü]dæú‹˝À düeTdü´qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ e÷qeXÊÅdüÔE„T ≈£L&Ü düe÷»XÊÅdüÔE„qT uÛ≤>∑kÕ«eTTqT #˚XÊs¡T.ø±ã{Ϻ Ä~eT düe÷C≤T e÷qeXÊÅdüÔE„&çøÏ dü+ã+~Û+∫q Á|ü<Ûëq n<Ûä´j·THê+X¯+>± Ç|ü &ÉT ˝Òe⁄. ÄXÊÅdüÔE„ n<Ûä´j·THêìøÏ Ä<ÛäTìø£ düe÷C≤T áHê&ÉT πø+Á<ë˝…’HêsTT. ÁbÕ<∏ä$Tø£ <äX¯˝À ˝Òì, bÕ]ÁXÊ$Tø£+>± n_Ûeè~∆ #Ó+<äì düe÷C≤≈£î uÛ≤s¡‘·<˚X¯+ ˇø£ #·ø£ÿì ñ<ëVü≤s¡D. düe÷»XÊÅdüÔ+, e÷qeXÊÅkÕÔ eT<Ûä´ ‘˚&ÜqT ‘·–Z+#·&É+ <ë«sê düe÷»XÊÅdüÔE„T, e÷qeXÊÅdüÔE„T ≈£î e´edüú, Á>±MTD düeTT<ëj·÷ ˝Ò<ë düe÷»+ MT<ä bÕ]ÁXÊ$Tø°ø£s¡D Á|üuÛ≤e+ e+{Ï $wüj·÷ MT<ä kÕe÷õø£ |ü]XÀ<Ûäq kÕ–+#·e#·TÃ. e÷qeXÊÅdüÔ+ Ç{°e kÕe÷õø£ düeTdü´ MT<ä, |ü]bÕq MT<ä <äèwæºì πø+ÁBø£]düTÔqï~. Ç~ düe÷C≤ìøÏ dü+ã+~Û+∫q kÕ<Ûës¡DXÊÅdüÔ+˝À $TeT ˝Ò<ë ∫qï düeTT<ëj·÷ n<Ûä´j·Tq+˝À $X‚wü ø£èwæì #˚düTÔqï düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ #Ó+~q ˇø£ XÊK>± e÷s¡e#·TÃ. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 5. –]»qTT mes¡T? ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 2.5.2 düe÷»XÊÅdüÔ+ ` eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ+ eTH√$C≤„qXÊÅkÕÔìï Á|ües¡ÔqXÊÅdüÔ+>± ìs¡«∫+#ês¡T. Ç~ Á|ü<Ûëq+>± e´øÏÔøÏ dü+ã+~Û+∫qXÊÅdüÔ+. e´øÏÔ Á|ü»„, Ä˝À#·q, nuÛÑ´düq+, C≤„|üø£eTT+#·Tø√e&É+, Áù|s¡D, ìsêíj·Tø£ X¯øÏÔ yÓTT<ä˝…’q $wüj·÷qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+˝À áXÊÅdüÔ+ ÄdüøÏÔ #·÷|ü⁄‘·T+~. n+fÒ e´øÏÔ e÷qdæø£ $<Ûëq+, n‘·ì Áù|s¡DT, C≤„|üø£X¯øÏÔ, n‘·ì Hê&û e´edüú, ñ Á<˚ø£|üP]‘·yÓTÆq n‘·ì Á|ü‹düŒ+<äqT, Äø±+ø£åT, uÛÑj·÷T, n‘·ì e÷qdæø£ ìj·T+Á‘·D Áø£eTsêVæ≤‘ê´qT eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ+ |ü]o*düTÔ+~. ªªeTH√$C≤„qXÊÅdüÔ+ <ëq+‘·≥~ Á|ües¡ÔqXÊÅdüÔ+>± |ü]>∑DÏ+|üã&ÉT‘·Tqï~µµ. eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ+, düe÷»+ ˝Ò<ë düeT÷Vü‰qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+ ø£+fÒ, e´øÏÔì Á|ü<Ûëq+>± n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. $T–*q kÕe÷õø£XÊÅkÕÔø£Hêï m≈£îÿe>± eTH√$C≤„qXÊÅkÕÔìøÏ Á|üjÓ÷>∑XÊ MT<ä, øÏ¢ìø£˝Ÿ $<ÛëHê MT<ä ÁbÕeTTK´‘·ìdüTÔ+~. eTH√$C≤„qXÊÅkÕÔìøÏ J$‘êìøÏ dü+ã+~Û+∫q kÕ<Ûës¡DXÊÅdüÔ+. ãT~›Áø£eT |ü]D≤eT+ <ë«sê >∑&ÉTe⁄ ø± e´e~Û˝À J$ düs¡T›u≤≥TqT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔqïXÊÅdüÔ+ nsTTq JeXÊÅdüÔ+‘√ eTH√$C≤„qXÊÅkÕÔìøÏ düìïVæ≤‘· dü+ã+<Ûä+ ñ+~. JeXÊÅdüÔ+ qT+∫ ñ‘·ŒqïyÓTÆq ø=ìï yêdüÔyêT, e÷qe ≈£î≥T+u≤ìøÏ #Ó+~q ø=ìï $X¯«»˙q ø£åD≤qT $e]+#·&ÜìøÏ düVü‰j·T |ü&É‘êsTT. Ç+‘·≈£î eTT+<˚ nqTø=qï≥T¢ eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ+ kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë‘√ e´≈£îÔ düVü≤uÛ≤–‘·˝À düìïVæ≤‘· dü+ã+<ÛäeTTqï ÁbÕ<∏ä$Tø£ Á|ües¡ÔHê Ø‘·TqT |ü]o*düTÔ+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ˇø£ e´øÏÔ $#·*‘· e÷sêZ˝À ñ+&É&ÜìøÏ 24
Áù|πs|æ+#˚ yÓ’j·TøÏÔø£ ø±s¡D≤≈£î dü+ã+~Û+∫q ø£åD≤ s¡÷|ü+˝À u≤ H˚s¡ <äè–«wüj·÷ìï $e]+#·&ÜìøÏ eTH√$C≤„qXÊÅdüÔE„&ÉT Á|üj·T‹ïkÕÔ&ÉT. ˇø£ e´øÏÔ ìedæ+#˚, nuÛÑ´dæ+#˚ kÕe÷õø£ yê‘êes¡D≤ìï |ü]o*+#·&É+ <ë«sê Ç<˚ <äè–«wüj·÷ìï düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔ&ÉT. á n<Ûä´j·Tq+˝À eTT]øÏyê&É˝À¢ ìedæ+#·&É+, n˝≤Œ<ëj·T+, ‘·≈£îÿe kÕúsTT $<ä´, ìeTï dü+düÿè‘·TT, ‘·≈£îÿe n+‘·düTú, ndüuÛÑ´ Á|ües¡Ôq, ‘·s¡#·T>± düeT÷Vü≤ ø±s¡´ø£˝≤bÕ˝À bÕ˝§Zq&É+ yÓTT<ä˝…’q≥Te+{Ï kÕe÷õø£ n+XÊqT düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT |ü]o*kÕÔ&ÉT. kÕ+|òæTø£ eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ+, eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ+, düe÷»XÊÅkÕÔ eT<Ûä´ yês¡~Û>± |üì#˚düTÔ+~. BìøÏ Á|ü<Ûëq+>± e´øÏÔ |ü≥¢, n‘·&ÉT ˝Ò<ë ÄyÓT ‘·q kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰˝À¢ kÕeT÷Væ≤ø£+>± Ç‘·s¡ e´≈£îÔ‘√ Á|üe]Ô+#˚ $<Ûëq+ |ü≥¢ ÄdüøÏÔ ñ+≥T+~. eT÷]eT‘·«+ @s¡Œ&É&É+˝À ˇø£ e´øÏÔ >∑T] nj˚T´ kÕe÷õø£ kÕ+düÿè‹ø£ Á|üuÛ≤yêqT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+˝ÀH˚ kÕ+|òæTø£ eTH√$C≤„qXÊÅdüÔE„ Á|ü<Ûëq ÄdüøÏÔ. Ä $<Ûä+>± kÕ+|òæTø£ eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ+ düeT÷Vü‰ìï ñqï~ ñqï≥T¢>± rdüTø=+≥T+~. e´øÏÔ düeT÷Vü≤+˝À m{≤¢ düuÛÑT´&Ée⁄‘ê&É˙, n‘·ì MT<ä Ä düe÷» Á|üuÛ≤e+ m{≤¢ ñ+≥T+<äH˚ $wüj·÷qT |ü]o*düTÔ+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î u≤H˚s¡+ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ rs¡TqT dü÷∫düTÔ+~. #·{≤ºìï ~Ûø£ÿ]+#˚ ˝Ò<ë Vü‰ìø£s¡+>± Á|üe]Ô+#˚ ∫qï ej·TdüTyê&çì u≤ H˚s¡düTÔ&É+{≤s¡T. eTH√$C≤„qXÊÅdüÔE„&ÉT u≤ H˚s¡ Á|ües¡Ôq≈£î dü+ã+~Û+∫q ø±s¡D≤qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïkÕÔ&ÉT. H˚s¡düTÔ&ÉT ñqï düeT÷Vü‰ kÕe÷õø£ yê‘êes¡D≤ìï n‘·&ÉT n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔ&ÉT. Ä $<Ûä+>± kÕ+|òæTø£ eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ+, düe÷»XÊÅkÕÔ eT<Ûä´ düìïVæ≤‘· dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. ªkÕe÷õø°ø£s¡Dµ kÕ+|òæTø£ eTH√$C≤„qXÊÅdüÔE„ ø£èwæ MT<ä Ä<Ûës¡|ü&ç ñqï+<äTe¢ düe÷»XÊÅdüÔE„T, ªÄ‘·àuÛ≤eqµ, ªeT÷]Ô‘·«+µ e+{Ï eTÚ*ø£ uÛ≤eqqT #·]Ã+∫ $X‚¢wæ+#ês¡T. ªÄ‘·àuÛ≤eqµ s¡÷|ü+˝À ªeT÷]ÔeT‘·«+µ s¡÷|ü⁄~<äT›ø=+≥T+~. •X¯óe⁄≈£î Ç‘·s¡T‘√ ñqï e´eVü‰s¡ dü+ã+<Ûä+ e¢ ªÄ‘·à uÛ≤eqµ eè~∆ bı+<äT‘·T+~. n‘·ì #·T≥÷º ñqï Á|ü|ü+#êìï >∑T]+∫q uÛ≤eq eTÚ*ø£ Ø‘·T eè~∆ bı+<˚ Á|ü<∏äeT <äX¯˝À ªeT÷]Ô‘·«+µ ìsê∆]‘·eTe⁄‘·T+~. X¯‘·è‘·«+, $XÊ«düjÓ÷>∑´‘·, Áù|eT, uÛÑj·T+, nqTe÷Hê <äècÕº´ kÕe÷õø£ yê‘êes¡D≤ìï e´øÏÔ m{≤¢ |ü]o*kÕÔ&√ áXÊÅdüÔ+ ‘ÓT|ü⁄‘·T+~. düe÷»XÊÅdüÔ+ eTs√e+ø£ e´øÏÔ|ü≥¢, n‘·ì eT÷]ÔeT‘·«+ |ü≥¢, Á|ües¡Ôq |ü≥¢ ÁbÕ<∏ä$Tø£ ÄdüøÏÔ #·÷|ü<äT. nsTT‘˚ e´≈£îÔT düuÛÑT´T>± ñqï düeT÷Vü‰ dü«uÛ≤e+ Ä e´≈£îÔT ìedædüTÔqï düe÷C≤ dü«uÛ≤e+˝À düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. yêdüÔyêìøÏ düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT ªÄ‘·àuÛ≤eqµ n_Ûeè~∆ì kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ |òü*‘ê+X¯+>± uÛ≤$+∫ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔHêï&ÉT. n+fÒ Á|ües¡Ôq #√≥T #˚düT≈£îH˚ kÕe÷õø£ Ø‘·TT, dü«s¡÷bÕ‘√ n‘·&çøÏ Á|ü<Ûëq+>± dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. ø±ã{Ϻ kÕ+|òæTø£ eTH√$C≤„qXÊÅkÕÔìï, kÕe÷õø£ JeHêìøÏ dü+ã+~Û+∫q eTH√yÓ’C≤„ìø£ $wüj·÷qT |ü]o*düTÔqï kÕ<Ûës¡D eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ uÛ≤>∑+>± #Ó|üŒe#·TÃ. e´≈£îÔqT ø=+‘·es¡≈£î Á|üuÛ≤$‘·+ #˚ùd kÕe÷õø£ dü+<äsꓤ˝À¢ e÷qdæø£ <äè–«wüj·TeT+‘ê @s¡Œ&ÉT‘·T+~. ø±ã{Ϻ yêdüÔyêìøÏ eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ+ kÕe÷õø£ <äè–«wüj·T n<Ûä´j·Tq+>± ñ+≥T+~. kÕe÷õø£XÊÅdüÔ <äèø£Œ<∏ä+ Á|üø±s¡+ kÕ+|òæTø£ eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ+˝À ø=ìï |ü]dæú‘·T˝À Á|ü‘˚´ø£+>± Á|üe]Ô+#˚ e´≈£îÔ eT÷]ÔeT‘·«+‘√, Á|ües¡ÔqqT |ü]>∑Dq˝ÀøÏ rdüT≈£îH˚ kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·T n<Ûä´j·Tq+‘√ dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. Ç~ kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TqT ìsê∆]düTÔ+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ø£]ƒqyÓTÆq, ndüVü≤qyÓTÆq eT÷]Ô‘ê«T >∑ nyÓT]ø± <˚X¯düTÔT Ç‘·s¡T≈£î e´‹πsø£+>± ñ+{≤s¡T. Ç‘·s¡ <˚XÊ‘√ nyÓT]ø± dü+ã+<ÛëqT ã|ü]#˚ $<˚o $<ÛëHêìøÏ nqT≈£LTs¡T ø±s¡T. düe÷C≤˝À¢ Åd”Ô |ü⁄s¡Twüß |üs¡düŒs¡ dü+ã+<ÛëqT |ü]o*+#·&É+ <ë«sê $$<Ûä s¡ø± düe÷C≤˝À¢ Åd”Ô, |ü⁄s¡Twüß Á|ües¡ÔqqT, Áù|s¡DqT $e]+#·&ÜìøÏ kÕ+|òæTø£ eTH√$C≤„qXÊÅdüÔE„T Á|üj·T‹ïkÕÔs¡T. n<˚ $<Ûä+>± düe÷»XÊÅdüÔE„T ≈£L&É düeT÷Vü≤ |ü]dæú‘·T˝À¢ e´≈£îÔ |üs¡düŒs¡ #·s¡´qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+˝À ÄdüøÏÔ #·÷|ü⁄‘ês¡T. düe÷»XÊÅdüÔE„T, eTH√$C≤„qXÊÅdüÔE„T Ç<ä›s¡÷ ≈£L&Ü ˇπøs¡ø£yÓTÆq |ü]XÀ<Ûäq˝À bÕ˝§Z+≥Tqï|ü &ÉT, á ¬s+&ÉT πøåÁ‘êqT y˚s¡T |üs¡#·&É+ ø£wüºeTe⁄‘·T+~. ø=+‘·eT+~ kÕ+|òæTø£ eTH√$C≤„qXÊÅdüÔE„T düe÷»XÊÅdüÔ XÊK˝À¢ •ø£åD bı+<ës¡T. düe÷»XÊÅdüÔE„T ø=+‘·eT+~ eTH√$C≤„qXÊÅdüÔ |ü]XÀ<Ûäq˝À bÕ˝§Z+≥THêïs¡qï~ yêdüÔe+. 2.5.3 düe÷»XÊÅdüÔ+ ` sê»˙‹XÊÅdüÔ+ kÕe÷õø£XÊÅkÕÔ˝À n‘·´+‘· ÁbÕNqyÓTÆq~ sê»˙‹XÊÅdüÔ+. e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰T n~Ûø±sêìï dü+bÕ~+∫, Ä n~Ûø±sêìï Ç‘·s¡T MT<ä #·˝≤sTT+#˚ Á|üÁøÏj·T sê»˙‹. Á|üuÛÑT‘ê«ìøÏ sê»ø°j·÷≈£î dü+ã+~Û+∫q ø±s¡´ø£˝≤bÕqT sê»˙‹XÊÅdüÔ+ |ü]o*düTÔ+~. e÷qe⁄T, ‘·eTqT ‘êeTT bÕ*+#·T≈£îH˚ ˝Ò<ë bÕ*‘·eTj˚T´ $<ÛëHêìï 25
Ç~ |ü]o*düTÔ+~. Á|üuÛÑT‘ê«T |üì#˚ùd $<ÛëHêìï $e]+#·&ÜìøÏ ≈£L&Ü Á|üj·T‹ïdüTÔ+~. Á|üuÛÑT‘·« kÕ<Ûës¡D dü«s¡÷|ü+‘√ Á|ü‘·´ø£å+>± Á|üy˚Tj·TeTTqï düeT÷Vü‰qT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. sê»˙‹XÊÅdüÔ+ $<ë´s¡TúT, Á|üuÛÑT‘·« e´edüúqT, Ä e´edüú ìs¡«Vü≤D $<ÛëHêìï n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔs¡T. Á|üuÛÑT‘·« |üs¡yÓTÆq @C…˙‡ $<ÛäTqT ˝Ò<ë dü÷ú˝≤s¡ú+˝À n~Ûø±s¡ $ìjÓ÷>±qT sê»˙‹XÊÅdüÔ+ |ü]o*düTÔ+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ñ<√´>∑T J‘êqT ô|+#·&ÜìøÏ &Ó’¬sø£ºs¡¢ uÀs¡T¶ ìs¡ísTTdüTÔ+~. Ç~ n~Ûø±s¡ $ìjÓ÷>±˝À, ˝≤+#Û·qÁbÕj·T düeT÷Vü‰ Á|ü‘·´ø£å Á|üy˚Tj·÷ìøÏ dü+ã+~Û+∫q e´eVü‰s¡+. áXÊÅdüÔ+, sêÅcÕº~ÛH˚‘· n~Ûø±s¡ $ìjÓ÷>∑+, kÕe÷q´ bÂs¡T&ÉT z≥T y˚ùd rs¡T e+{Ï n+XÊqT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. Á|üuÛÑT‘ê«ìï m≈£îÿe düeTs¡úe+‘·+ #˚j·T&ÉeTH˚ $wüj·T+‘√H˚ BìøÏ Á|ü<Ûëq+>± dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. sê»˙‹XÊÅdüÔ+, sê»ø°j·÷~Ûø±s¡+ $ìjÓ÷>∑eTj˚T´, Áø£eTã<ä∆eTj˚T´ ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü+düú>± sêC≤´ìï |ü]>∑DÏdüTÔ+~. Ç~ düe÷»+˝À |üs¡düŒs¡ $s¡T<ä∆ Á|üjÓ÷»HêqT düe÷<Ûëq |üs¡#·&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïdüTÔ+~. dü$Twæº <Û˚´j·÷qT kÕ~Û+#·&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïdüTÔ+~. sê»˙‹XÊÅdüÔ+ sêC≤´+>∑ ìã+<Ûäq |üs¡+>± sêC≤´ìï n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïdüTÔ+~. n+fÒ ªªsêC≤´+>∑ H˚|ü<∏ä´+µµ˝À sê»´+ @ $<Ûä+>± düèwæº+#·ã&ç+~, m{≤¢ s¡÷bı+~+~ nH˚ $wüj·÷qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïdüTÔ+~. ªªsêC≤´+>∑+ Ä<Ûës¡yÓTÆq sê»´+ ˝Ò<ë <˚X¯+µµ, ªªkÕ<Ûës¡D uÛ≤wü e÷{≤¢&˚ kÕe÷õø£ Áø£e÷ìøÏ nedüs¡eTì |ü]>∑DÏ+∫q ÁbÕ<∏ä$Tø£ Á|ües¡Ôq dü÷Á‘êTqï, ˇø£ ÁbÕ+‘·+ ˝À|ü ìedædüTÔqï, Ç‘·s¡ ÁbÕ+‘ê qT+∫ dü]Vü≤<äT›‘√ y˚s¡T|ü]∫q Á|üC≤ düeT÷Vü‰ìïµµ dü÷∫düTÔ+~. sê»ø°j·T e´edüúqT kÕú|æ+#·&ÜìøÏ Ç~ Ä<Ûësêìï düeT≈£Ls¡TdüTÔ+~. Ç~ sêC≤´+>±≈£î, $|ü¢yê≈£î dü+ã+~Û+∫q >∑s¡“¤kÕúq+. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq kÕe÷õø£ |ü]dæú‘·T düeTT<ëj·T+ qT+∫ $|ü¢e+ ‘·jÓT‘·TÔ‘·T+~. düe÷C≤ìøÏ dü+ã+~Û+∫q Hêj·Tø£‘·«+˝ÀqT, sê»ø°j·T dü+düú˝ÀqT e÷s¡TŒ ø√dü+ b˛sê&˚ Á|ü» eT<Ûä´ ndüe÷q‘·≈£î dü+ã+~Û+∫q <äè&ÛÉyÓTÆq düŒèVü≤ ñ+≥T+~. <ë]Á<ä´+ ˝Ò<ë n~Ûø±s¡ ˝Ò$T e÷Á‘·y˚T $|ü¢yê≈£î ø±s¡D+ ø±<äT. |ü]dæú‹ e÷sêì Á|ü»T $X¯«dæ+∫q|ü &˚ $|ü¢yêT #√≥T #˚düTø=+{≤sTT. ø±ã{Ϻ ˇø£ $|ü¢yêìï rÁeyê<äT ∫qï düeT÷Vü≤+ q&ç|æ+#·˝Ò<äT. nsTT‘˚ n~Ûø£ dü+U≤´ø£ Á|ü» düeTwæº #·s¡´ $|ü¢yêìï q&ç|ædüTÔ+~. á $<Ûä+>± düe÷»+, ªsê»´+µ nH˚ <ëìø£+fÒ sêC≤´+>∑+, $|ü¢yê >∑s¡“¤kÕúq+>± |ü]>∑DÏ+#·ã&ç+~. á düe÷C≤ìøÏ dü+ã+~Û+∫q eT÷+, Áø£eT |ü]D≤e÷qT >∑T]+∫ n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&Éy˚T düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ dü+ã+~Û+∫q $wüj·T+. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, eT‘·+, Ä]úø£ e´edüú, $<ä´, ø£fi¯≈£î sê»´+ $<ÛäTT düìïVæ≤‘·+>± nqTã+<ÛäyÓTÆ ñ+{≤sTT. ˇø£ ø±+˝À ˇπø e´øÏÔ, nìï sêC≤´+>±≈£î dü+ã+~Û+∫q m≈£îÿe uÛ≤>∑+ ø±s¡´ø£˝≤bÕqT Áø£eTã<ä∆+ #˚dæ, neTT |ü]#˚yê&ÉT. n‘·&˚ ≈£î≥T+u≤ìøÏ ˝Ò<ë ‘Ó>∑≈£î Hêj·T≈£î&ÉT. eT‘·, kÕ+düÿè‹ø£ Hêj·T≈£î&ÉT, eTTK´ $<ë´y˚‘·Ô ≈£L&Ü. sê»˙‹XÊÅdüÔ+ e÷qe dü«uÛ≤yêìøÏ dü+ã+~Û+∫q yêdüÔyêqT ≈£L&Ü |ü]o*düTÔ+~. Ç~ kÕe÷õø£ y˚T<Ûä≈£î dü+ã+~Û+∫q Áù|s¡DqT $e]düTÔ+~. <ëì #·s¡´qT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, sê»ø°j·T e´eVü‰sê≈£î dü+ã+~Û+∫q Á|ü» Á|ües¡Ôq, kÕe÷õø£ dü«s¡÷bÕ˝À¢ yê] kÕúq+ MT<ä Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, z{Ï+>¥˝À bÕ˝§ZH˚ πs≥T Åd”Ô˝À ø£+fÒ |ü⁄s¡Twüß˝À m≈£îÿe>± ñ+<äqTø=+<ë+. á $wüj·T+ |ü]oq ø√dü+ sê»˙‹XÊÅdüÔE„T, düe÷»XÊÅdüÔ |ü<ä∆‘·TqT, $<ÛëHêqT nqTdü]kÕÔs¡T. n+‘˚>±≈£î+&Ü, Á|ü‹ sê»ø°j·T $wüj·÷ìøÏ kÕe÷õø£ ìsêàD+˝À Ä<ÛësêT+{≤sTT. sê»ø°j·T düeT÷Vü‰T »HêuÛ≤≈£î dü+ã+~Û+∫q uÛ≤wü, dü+düÿè‹, eT‘·, Ä]úø£ düeTT<ëj·÷≈£î @ $<Ûä+>±q÷ _Ûqï+ ø±e⁄. Ç+ø√ $<Ûä+>± #ÓbÕŒ+fÒ sê»ø°j·T e´edüú, e´edüú düuÛÑT´ $XÊ«kÕT, $TeT, ø£≥Tºu≤≥¢≈£î ø£≥Tºã&ç ñqï kÕe÷õø£ e´edüú≈£î #Ó+~q ˇø£ uÛ≤>∑+ e÷Á‘·y˚T. ô|’>± sê»ø°j·T düVü≤uÛ≤–‘·qT Á|üuÛ≤$‘·+ #˚düTÔqï n+XÊT, kÕe÷õø£ düVü≤uÛ≤–‘·qT Á|üuÛ≤$‘·+ #˚düTÔqï n+XÊ e+{Ïy˚. ø±ã{Ϻ sê»ø°j·÷˝À¢ bÕ˝§Zq&É+ kÕe÷õø£ düVü≤uÛ≤–‘·≈£î dü+ã+~Û+∫q ˇø£ kÕ<Ûës¡D s¡÷|ü+ e÷Á‘·y˚T. Á|üuÛÑT‘·« ìs¡«Vü≤D, düeTwæº nedüsêìøÏ dü+ã+~Û+∫q e´ø°Ôø£s¡D. Ä $<Ûä+>± #·{≤ºqT neTT |üs¡#·&É+ ˇø£ e´øÏÔ Çwüº+ ø±<äT. $$<Ûä esêZ≈£î, ‘·s¡>∑‘·T≈£î, <˚X¯eT+‘·{Ïø° #Ó+~q Á|ü» n;Ûwüº+. sê»˙‹XÊÅdüÔ+ <ëq+‘·≥~ kÕ<Ûës¡D e´edüú˝À e´ø£ÔeTe⁄‘·Tqï n~Ûø±s¡ n<Ûä´j·THêìøÏ m≈£îÿe>± |ü]$T‘·eTe⁄‘·T+~. Á|üuÛÑT‘ê«+‘·s¡Z‘·yÓTÆq sê»ø°j·T $<ÛëHê MT<ä Ç~ <äèwæºì πø+ÁBø£]düTÔqï~. Á|ü»T ‘·eT düe÷C≤˝À¢ì Áø£e÷ìï bÕ{Ï+#·&ÜìøÏ Á|üj·T‹ï+#·&É+˝À @s¡Œ&˚ |üs¡düŒs¡ #·s¡´qT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔqï~. sê»ø°j·T düe÷»XÊÅdüÔ+, nH˚ø£ $wüj·÷˝À sê»˙‹XÊÅdüÔ+‘√ uÛ≤>∑+ |ü+#·Tø=+≥T+~. sê»ø°j·T düe÷»XÊÅdüÔE„T, sê»ø°j·T e´edüú≈£î dü+ã+~Û+∫q kÕ<Ûës¡D $wüj·÷qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+ ø£+fÒ kÕe÷õø£ e´edüú˝À ÁbÕ<∏ä$Tø±+X¯+>± sê»ø°j·T Á|ües¡ÔqqT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+˝À ÄdüøÏÔ #·÷|ü⁄‘·THêïs¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, 26
n˝≤Œ<ëj·T, nŒ dü+U≤´ø£ esêZ Á|ü»T mìïø£ z{Ï+>¥˝À ‘·≈£îÿe>± bÕ˝§Z+{≤s¡ì sê»ø°j·T düe÷»XÊÅdüÔE„T ù|s=ÿHêïs¡T. Á|ü»T sê»ø°j·T ñ<ä´e÷˝À¢ m+<äT≈£î #˚s¡T‘·THêïs¡T? ˝Ò<ë sê»ø°j·T düeTdü´qT m+<äT≈£î ã|üs¡TdüTÔHêïs¡T? sê»ø°j·T dü+düú≈£î Ç‘·s¡ dü+düú‘√ @ $<ÛäyÓTÆq dü+ã+<ÛäeTT+≥T+~? nH˚ $wüj·÷qT >∑T]+∫ ‘ÓTdüTø√e&ÜìøÏ áXÊÅdüÔE„T Çwüº|ü&Ée#·TÃ. düe÷»XÊÅdüÔE„T Á|üuÛÑT‘ê«ìøÏ Ç‘·s¡ dü+düú‘√ ñqï dü+ã+<Ûëìï n<Ûä´j·Tq+ #˚kÕÔs¡T. sê»˙‹, düe÷»XÊÅkÕÔT, yê{Ï |ü<ä∆‘·TT, $wüj·÷T, uÛ≤eq $wüj·T+˝À |üs¡düŒs¡+ düìïVæ≤‘·yÓTÆHêsTT. yê{Ïì y˚s¡T #˚j·T&É+ ø£wüºeTe⁄‘·T+~. 2.5.4 düe÷»XÊÅdüÔ+ ` ns¡úXÊÅdüÔ+ ns¡úXÊÅdüÔ+, e÷qe⁄&ÉT ‘·q J$‘êìï kÕ–+#˚ $<ÛëHê‘√ n+fÒ dü+|ü<ä, ñ‘·Œ‹Ô, |ü+|æD°, $ìjÓ÷>±qT |ü]o*düTÔ+~. Á|ü‹ düe÷»+˝ÀqT Á|ü»T ‘·eT nedüsêqT rs¡TÃø√e&ÜìøÏ @<√ ˇø£ $<ÛäyÓTÆq $<ÛëHêìï @s¡Œs¡#·T≈£î+{≤s¡T. e÷qe⁄ì ø√]ø£T n|ü]$T‘·yÓTÆq$. yê{Ï‘√ b˛*Ãq|ü &ÉT eqs¡TT m|ü &É÷ ø=s¡‘·>± ñ+{≤sTT. á |ü]$T‘·yÓTÆq eqs¡T‘√ n|ü]$T‘·yÓTÆq nedüsêqT düs¡T›u≤≥T #˚düTø√e&É+˝À kÕ<ÛäH√bÕj·÷qT ø£qTø√ÿe&ÜìøÏ Á|ü»T Äù|øÏåkÕÔs¡T. á uÛÖ‹ø£ düeTdü´qT >∑T]+∫ Ä]úø£y˚‘·Ô |ü]o*kÕÔ&ÉT. Ä]úø£y˚‘·Ô, ñ‘·Œ‹Ô, $ìjÓ÷>∑+, |ü+|æD°, Ä]úø£ edüTÔe⁄ e÷]Œ&çøÏ dü+u+~Û+∫q $wüj·÷qT <äèwæº˝À ñ+#·Tø=ì |ü]o*kÕÔ&ÉT. edüTÔ ùde ñ‘·Œ‹Ô, |ü+|æD°‘√ Á|ü»≈£îqï dü+ã+<Ûëìï >∑T]+∫ n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïkÕÔ&ÉT. <Ûäs¡ MT<ä düs¡|òüsê, nedüsê Á|üuÛ≤e+, ô|≥Tºã&çøÏ bı<äT|ü⁄ yÓTT‘êÔ ìwüŒ‹Ô, Á<äe´ #·˝≤eTDÏ y˚>∑+ e+{Ï dü«#·ÃyÓTÆq Ä]úø£ #·˝≤+ø± |üs¡düŒs¡ dü+ã+<Ûëìï ns¡úXÊÅdüÔ+ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. á $wüj·÷˙ï ns¡úXÊÅdüÔ dü+ã+<ÛäyÓTÆqy˚. Ç‘·s¡XÊÅdüÔ $wüj·÷˝À Ç$ ø£ìŒ+#·e⁄. e´øÏÔ Ä]úø£ Á|ües¡Ôq ˝Ò<ë Áù|s¡D |ü≥¢ ns¡úXÊÅdüÔ+ m≈£îÿe ÁX¯<ä∆ eVæ≤+#·˝Ò<äT. n+fÒ, Á|ü»T bı<äT|ü⁄ düeTdü´qT |ü]wüÿ]+#·Tø=qï |ü<ä∆‹ì ˝Ò<ë $ìjÓ÷>∑ $<ÛëHêìï, $ìjÓ÷>∑<ës¡TT>± ñqï e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰ $X‚¢wüD |ü<äú‹ |ü≥¢ m≈£îÿe ÁX¯<Ûä∆ eVæ≤+#·˝Ò<äT. kÕe÷õø£ e´edüúT>± yê´bÕs¡ e´edüúqT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÉìøÏ ‘·≈£îÿe ÁX¯<ä∆ #·÷|ü⁄‘ês¡T. |ü]ÁX¯eT e´ekÕú|üq, ÁX¯eT $uÛÑ»q, dü+düú dü«s¡÷|ü+ yÓTT<ä˝…’q≥Te+{Ï Ä]úø£ dü«s¡÷bÕ n<Ûä´j·Tq+˝À Ä]úø£y˚‘·ÔT m≈£îÿe ÄdüøÏÔì #·÷|ü&É+ ˝Ò<äT. nsTT‘˚ Ä]úø£ düe÷»XÊÅdüÔ+ <ë<ë|ü⁄ n+‘ê ≈£L&Ü Ä]úø£ dü«s¡÷bÕìøÏ dü+ã+~Û+∫q düeTdü´≈£î dü+ã+~Û+∫+<˚. <äTsYÿôV’≤yéT (Durkheim) eT+∫ s¡#·q˝À ªÁX¯eT$uÛÑ»qµ n<Ûä´j·Tq+ ˇø£{Ï. n‘·&ÉT ÁX¯eT $uÛÑ»q≈£î dü+ã+~Û+∫q kÕe÷õø£ $<ÛäTqT $X‚¢wæ+#ê&ÉT. Ä<ÛäTìø£, ÁbÕ<∏ä$Tø£ düe÷C≤ ‘·THê‘·àø£ n<Ûä´j·THêìøÏ Á|üj·T‹ï+#ê&ÉT. á ¬s+&ÉT düe÷C≤≈£î dü+ã+~Û+∫q kÕ+|òæTø£ <ës¡¶´‘· (dü+|ò”TuÛ≤e+) ÁX¯eT $uÛÑ»q≈£î dü+ã+~Û+∫+<˚ nì ìsê∆]+#ê&ÉT. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düe÷»+˝Àì j·TTe≈£îT, eè<äT∆ eT<Ûä´, Åd”Ô, |ü⁄s¡Twüß eT<Ûä´ ñqï kÕ<Ûës¡D ÁX¯eT$uÛÑ»H˚ j·÷+Á‹ø£yÓTÆq kÕ+|òæTø£ <ës¡¶´‘· nì ù|s=ÿHêï&ÉT. $<Ûëj·Tø£yÓTÆq kÕ+|òæTø£ <ës¡¶´‘· Ä<ÛäTìø£ düe÷C≤ìøÏ ∫Vü≤ï+. dü+øÏ¢wüº ÁX¯eT $uÛÑ»q Ä<ÛäTìø£ düe÷C≤ ø£åD+. düe÷C≤˝À¢ì ªÁX¯eT ì|ü⁄D‘·µqT n‘·&ÉT #·]Ã+#ê&ÉT. ø±sY¢ e÷sYÿ‡ (Karl Marx) düÔØø£s¡D düeTÁ>∑ e´edüú ø£+fÒ $uÛÑ»q jÓ÷>∑´yÓTÆ+~>± |ü]>∑DÏ+#ê&ÉT. ô|≥Tºã&ç<ës¡T, bÕ]ÁXÊ$T≈£î eT<Ûä´ ‘˚&ÜqT #·÷|æHê&ÉT. e÷sYÿ‡ Á|üø±s¡+ düe÷»+˝Àì @ düeTdü´¬ø’Hê Ä]úø£ dü«s¡÷bÕ˝Ò ø°ø£yÓTÆq$. Hê´j·T, $<ë´dü+düúT düe÷»+˝Àì Ç‘·s¡ kÕ+düÿè‹ø£, sê»ø°j·T dü+ã+<Ûë e+{Ï dü+düú˙ï ns¡úXÊÅdüÔ+ ‘·s¡Tyê‘·H˚. kÕe÷õø£ esêZ s¡÷|ü+˝À ø£ì|æ+#˚ Ä]úø£ dü«s¡÷|ü+˝À kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT ˇø£ uÛ≤>∑y˚T. kÕe÷õø£ esêZ <ë«sê Ä]úø£ dü«s¡÷|ü+ Ç‘·s¡ nìï dü+düú Ä$sꓤyêìøÏ eT÷yÓTÆ+~. Ä]úø£ e´edüú kÕ<Ûës¡D ø£åD≤≈£î dü+ã+~Û+∫q s¡#·q˝…H√ï ñHêïsTT. Ç+‘·es¡≈£L ñù|øÏådü÷Ô e∫Ãq Ä]úø£ Á|ües¡ÔqqT düe÷»XÊÅdüÔE„T n<Ûä´j·Tq+ #˚XÊs¡T. Ä]úø£ e´edüú˝Àì á kÕ<Ûës¡D n<Ûä´j·THê‘√ bÕ≥T, Ä]úø£ e´ekÕú|üq Á|ü‘˚´øÏ+∫ ÄdæÔ e´edüúT, ÁX¯eT $uÛÑ»q, eè‹Ô, bÕ]ÁXÊ$Tø£ e´ekÕú|üq≈£î dü+ã+~Û+∫q n<Ûä´j·THêìøÏ düe÷»XÊÅdüÔE„T düVü‰j·T|ü&ܶs¡T. |ü⁄≥Tºø£ qT+∫ düe÷»XÊÅdüÔ+‘√ düìïVæ≤‘· dü+ã+<Ûä+ ø£*– ñqï ns¡úXÊÅdüÔ+ Ç{Ïe ø±˝≤˝À¢ e÷s¡TŒ≈£î ˝ÀHÓ’+~. á e÷s¡TŒT, ÄXÊÅkÕÔ eT<Ûä´ Ç+‘·≈£î |üPs¡«yÓT|ü &É÷ ˝Òq≥Te+{Ï |üs¡düŒs¡ kÕìïVæ≤‘ê´ìï ø£*–+#êsTT. e÷¬sÿ{Ÿ Ä]úø£ e´edüúqT C≤rj·T Ä]úø£ e´edüú≈£î ‘·s¡*+#·&É+ Ä]úø±_Ûeè~∆ì Á|üuÛ≤$‘·+ #˚düTÔqï kÕe÷õø£ n+XÊ n<Ûä´j·Tq nedüsêìï ø£*Œ+∫+~. n_Ûeè~∆ #Ó+~q ÁbÕ+‘ê˝À¢ Ä]úø±_Ûeè~∆ düeTdü´≈£î dü+ã+~Û+∫ Ä]úø£y˚‘·Ô düe÷»XÊÅdüÔE„ì‘√ ø£*dæ |üì #˚j·÷*‡q ˝Ò<ë n‘·&˚ düe÷»XÊÅdüÔy˚‘·Ô>± |üì#˚j·÷*‡q nedüsêìï Ç{°e s¡#·q˝À¢ Á|üeTTK+>± Á|ükÕÔ$+#·&É+ »]–+~. 27
2.5.5 düe÷»XÊÅdüÔ+ ` #·]Á‘· #·]Á‘· ÁbÕ<∏ä$Tø£+>± >∑‘êìøÏ dü+ã+~Û+∫q ]ø±s¡T¶‘√ e÷qe ø±s¡´ø£˝≤bÕT, dü+|òüT≥q‘√ dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. #·]Á‘·ø±s¡T&ÉT >∑&ç∫b˛sTTq dü+|òüT≥qqT kÕ<Ûä´yÓTÆq+‘· K∫Ñ·+>± $e]+#ê&ÉìøÏ Á|üj·T‹ïkÕÔ&ÉT. n‘·&ÉT Ä dü+|òüT≥q≈£î dü+ã+~Û+∫q ø±s¡D≤qT >∑‘·+ qT+∫ Á|üdüTÔ‘êìøÏ Áø£e÷qTkÕs¡ |ü<ä∆‹˝À |ü]o*+#˚ Áø£eT+˝À yê{Ï ÁbÕeTTU≤´ìï ìsê∆]kÕÔ&ÉT. sê»˙‹XÊÅkÕÔìøÏ m+‘√ Á|üjÓ÷»qø£s¡yÓTÆq $wüj·÷qT #·]Á‘· n+~+∫+~. sê»ø°j·T e´edüú eT÷˝≤ìï, n_Ûeè~∆ì $#ê]+#·&É+ #·]Á‘· ø£s¡Ôe´+. K∫Ñ·+>± #ÓbÕŒ+fÒ #·]Á‘· kÕe÷õø£XÊÅdüÔ+ ø±<äT. ˇø=ÿø£ÿ Á|ü‘˚´ø£ ø±˝≤ìøÏ, düú˝≤ìøÏ dü+ã+~Û+∫q $es¡D≤‘·àø£‘· e÷qe Á|ües¡ÔHê Ø‘·T Áø£e÷ìï #·]Á‘· düeT≈£Ls¡TdüTÔ+~. á s√E˝À¢ #·]Á‘·ø±s¡TT #ê]Á‘·ø£ dü+|òüT≥qqT Á|üuÛ≤$‘·+ #˚dæ ñ+&Ée#·TÃqì uÛ≤$+#˚ Ä<Ûës¡yÓTÆq kÕe÷õø£ X¯≈£îÔqT |ü]XÀ~Û+#·&ÜìøÏ kÕe÷õø£ $X‚¢wüD≤ |ü<ä∆‘·TqT nqTdü]düTÔHêïs¡T. #·]Á‘·ø±s¡TT, XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‘·TqT ne+_+#·&É+ e÷Á‘·y˚T ø±≈£î+&Ü yê{Ïì e÷qe J$‘êìøÏ dü+ã+~Û+∫q _Ûqï ~«–«wüj·÷ n<Ûä´j·THêìøÏ $düÔè‘·+>± ñ|üjÓ÷–kÕÔs¡T. dü+|òüT≥q≈£î dü+ã+~Û+∫q πøe+ $es¡D‘√ #·]Á‘·ø±s¡T&ÉT dü+‘·è|æÔ |ü&É&ÉT. >∑‘êìï ne>±Vü≤q #˚düT≈£îH˚ Áø£eT+˝À Ä dü+|òüT≥q≈£î >∑ ø±s¡D≤qT s¡TEe⁄ #˚kÕÔ&ÉT. Ä $<Ûä+>± $_Ûqï kÕe÷õø£ $<ÛëHêqT ne>±Vü≤q #˚düTø√e&ÜìøÏ #·]Á‘· neT÷´yÓTÆq uÛÖ‹ø£ eqs¡T>± ‘·j·÷¬s’+~. $ø£åD dü+|òüT≥q>± Á|ü‹ dü+|òüT≥qqT #·]Á‘· |ü]o*düTÔ+~. düe÷»XÊÅdüÔE„T n˝≤ ø±≈£î+&Ü >∑‘· ]ø±s¡T¶qT |ü]o*düTÔqï|ü &ÉT $$<Ûä |ü]dæú‘·T˝À $_Ûqï s¡ø± kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT @s¡Œs¡TdüTÔqï $$<Ûä |ü]dæú‘·T˝À e÷qe⁄ì |üs¡düŒs¡ #·s¡´, dü+|ò”TuÛ≤yê qT+∫ ñ‘·ŒqïyÓTÆq kÕe÷õø£ $<ÛëHê MT<ä ‘·eT ÁX¯<ä∆qT πø+ÁBø£]kÕÔs¡T. $ø£åD dü+|òüT≥qqT |ü]o*düTÔqï #·]Á‘·ø±s¡T&ÉT n<˚ $<ÛäyÓTÆq dü+|òüT≥q eT<Ûä´ ‘˚&Ü‘√ ÄÁø£$T‘·eTe⁄‘ê&ÉT. nsTT‘˚ düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT _Ûqï dü+|òüT≥q eT<Ûä´ ñ+&˚ kÕs¡÷|ü´‘· MT<ä <äèwæº πø+ÁBø£]kÕÔ&ÉT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, #·]Á‘·ø±s¡T&ÉT ]ø±s¡¶sTTq ø±+˝À ‘·jÓT‹Ôq s¡cÕ´ $|ü¢e+, Áô|ò+∫ $|ü¢e+, nyÓT]ø± $|ü¢yê n<Ûä´j·Tq+˝À ÄdüøÏÔ #·÷|ü⁄‘ê&ÉT. düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT á $|ü¢yê˝À¢ @ ˇø£ÿ<ëì MT<ä Á|ü‘˚´ø£ ÄdüøÏÔì #·÷|ü&ÉT. nsTT‘˚ kÕe÷õø£ <äè–«wüj·T+>±, kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰ eT<Ûä´ @s¡Œ&çq ˇø£ s¡ø£yÓTÆq yÓ’s¡T<Ûä´+>± $|ü¢e+ |ü≥¢ ÄdüøÏÔ #·÷|ü⁄‘ê&ÉT. nìï $|ü¢yêT kÕ–q $$<Ûä <äX¯qT n‘·&ÉT $e]kÕÔ&ÉT. $$<Ûä s¡ø± $|ü¢yê $es¡DqT n+~kÕÔ&ÉT. #·]Á‘·ø±s¡T&ÉT, ‘·s¡#·T ø=ìï düe÷#êsêqT ùdø£]kÕÔ&ÉT. M{Ïì #·]Á‘·ø±s¡T&ÉT e÷Á‘·y˚T düeT≈£Ls¡Ã>∑&ÉT. nsTT‘˚ ø=ìï dü+<äsꓤ˝À¢ n+‘·≈£î eTTqT|ü⁄ ùdø£]+∫q düe÷#ês¡ ùdø£s¡D ø√dü+ düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT #·]Á‘·ø±s¡T&ÉT>± e÷s¡e#·TÃ. nsTT‘˚ n‘·&ÉT nìï dü+<äsꓤ˝À¢ Ä $<Ûä+>± #˚j·T˝Ò&ÉT. #·]Á‘·ø±s¡TT kÕ<Ûës¡D+>± >∑‘êìøÏ, Á|ü‘˚´øÏ+∫ düT<ä÷s¡ dü+|òüT≥q n<Ûä´j·THêìøÏ |ü]$T‘·eTe⁄‘ês¡T. düe÷»XÊÅdüÔE„T kÕe÷q´+>± düMT|ü >∑‘·+˝Àì Á|üdüTÔ‘· $wüj·T+˝À m≈£îÿe ÄdüøÏÔ #·÷|ü⁄‘ês¡T. ª#·]Á‘· ‘·‘·«y˚‘·Ôµ>± |æeã&˚ #·]Á‘·ø±s¡TT dü+|òüT≥q≈£î dü+ã+~Û+∫q ø±s¡D≤qT kÕe÷q´+>± |ü]XÀ~Û+#·s¡T. nsTT‘˚, Ä dü+|òüT≥qT yêdüÔe+>± m{≤¢ »]>±jÓ÷ ìs¡÷|æ+#·&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïkÕÔs¡T. düe÷»XÊÅdüÔE„T, dü+|òüT≥q eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ dü+ã+<ÛëqT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ ˇø£ $wüj·÷ìøÏ dü+ã+~Û+∫q nqTÁø£e÷ìï ‘ÓTdüTø√e&ÜìøÏ m≈£îÿe Çwüº|ü&É‘ês¡T. dü+øÏå|üÔ+>±, dü+|òüT≥q≈£î dü+ã+~Û+∫q es¡íHê‘·àø£ $es¡DqT #·]Á‘· ÇdüTÔ+<ä˙, Ä dü+|òüT≥qqT düe÷»XÊÅdüÔ+ $X‚¢wædüTÔ+<äì #Ó|üŒe#·TÃ. #·]Á‘·ø±s¡T&ÉT $ø£åDyÓTÆq dü+|òüT≥qqT |ü]o*kÕÔ&ÉT. düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT Áø£eTyÓTÆq qeT÷Hê>± s¡÷bı+~q dü+|òüT≥qqT |ü]o*kÕÔ&ÉT. e÷qe düe÷»+˝À ˇπø ˇø£ÿ e÷s¡T @s¡Œ&çq dü+|òüT≥q≈£î kÕe÷õø£ ÁbÕeTTK´+ ñ+&É<äT. ˇø£ ‘·s¡+ qT+∫ Ç+ø√ ‘·sêìøÏ, düeT÷Vü≤+ qT+∫ düeT÷Vü‰ìøÏ ‹]– @s¡Œ&˚ dü+|òüT≥q qeT÷HêqT Ä dü+|òüT≥qT Á|ü<ä]ÙùdÔ ‘·|üŒ <ëìøÏ kÕe÷õø£ ÁbÕeTTK´+ ñ+&É<äT. á ‘˚&ÜTqï|üŒ{Ïø°, #·]Á‘·, düe÷»XÊÅkÕÔ eT<Ûä´ düìïVæ≤‘· dü+ã+<ÛëìøÏ eTTK´yÓTÆq Ä<ÛësêTHêïsTT. ø=+‘·eT+~ #·]Á‘·ø±s¡TT, e÷qe dü+ã+<ÛëT, Ø‘·TT, Áù|s¡DT, Ä#êsêT, eTTK´yÓTÆq kÕ+Á|ü<ësTTø£ dü+düú yÓTT<ä˝…’q $wüj·÷qT $e]düTÔqï kÕe÷õø£ #·]Á‘·qT sêdæHês¡T. Ä $<Ûä+>± düe÷»XÊÅdüÔ+‘√ ø£T|ü⁄ø=ì nìï kÕe÷õø£XÊÅkÕÔT $düÔè‘·yÓTÆq $wüj·÷qT |ü]o*düTÔHêïj·Tì #Ó|üŒe#·TÃ. kÕ<Ûës¡D+>± yê{Ï eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. nsTT‘˚ yê{Ï n<Ûä´j·Tq $wüj·T+, n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·T $wüj·T+˝À #Ó|ü ø√<ä–q |ü⁄qs¡TøÏÔ ≈£L&Ü ñ+≥T+~. Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq $<ÛëHêT, kÕ<ÛäHêT @yÓTÆq|üŒ{Ïø° düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT ‘·q n<Ûä´j·Tq $wüj·÷ìøÏ dü+ã+~Û+∫q <ä‘êÔ+XÊìï ùdø£]+&É+˝Àq÷, Áø£e÷ìï @s¡Œs¡#·Tø√e&É+˝Àq÷, nq«sTT+#·&É+˝Àq÷XÊÅkÕÔ kÕ<Ûës¡D |ü<ä∆‘·T MT<ä Ä<Ûës¡|ü&É‘ê&ÉT. 28
düe÷»XÊÅdüÔ+, kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT $e]+#˚ Áø£eT+˝À $$<Ûä Ç‘·s¡XÊÅdüÔ $wüj·÷ qT+∫ Á>∑Væ≤+∫q Á|üy˚Tj·÷qT kÕ<Ûës¡D°ø£s¡D+ #˚j·T&É+‘√q÷, dü+X‚¢wæ+#·&É+‘√q÷ ÁbÕs¡+uÛÑyÓTÆ+~. ‘·s¡Tyê‘· kÕe÷õø£ Á|ües¡Ôq≈£î dü+ã+~Û+∫q nH˚ø£ dü÷Á‘êqT düe÷»XÊÅdüÔ+ n_Ûeè~∆ #˚dæ+~. Á|ü‘˚´ø°ø£s¡D »]–q <ëì πøåÁ‘ê˝À¢ kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT $X‚¢wæ+#·&ÜìøÏ nH˚ø£ $<ÛëHêqT @s¡Œ]∫+~. Ä $<Ûä+>± e÷qe⁄ì kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë yÓTT‘êÔìï Á|ükÕÔ$düTÔqï nìï dü+ã+<Ûë‘√qT, kÕe÷õø£ Á|ües¡Ôq |òü*‘· s¡÷bÕqT kÕ<Ûës¡D°ø£s¡D+ #˚dæ $X‚¢wæ+#˚XÊÅdüÔ+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ s¡÷bı+~+~. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 6. m) düe÷»XÊÅdüÔ+ ..............................................................qT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. _) düe÷»XÊÅdüÔE„T .............................................. ø£+fÒ, e÷qe dü+ã+<Ûë Áø£eT‘·ô|’q ÄdüøÏÔ #·÷|ü⁄‘·T+~. dæ) .............................................................. ñqï|ü &ÉT e´≈£îÔT Áø£eT|ü<ä∆‹˝À |üs¡düŒs¡ #·s¡´T »s¡T|ü⁄‘ês¡T. &ç) düe÷»XÊÅdüÔ+ e÷qe⁄&ÉT ............................................................. n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ Á|ü‘˚´ø£ dü«+‘· <äèø£Œ<∏ëìï n_Ûeè~∆ #˚düT≈£î+~. 2.6 kÕsê+X¯+ düe÷»XÊÅdüÔ+, düe÷C≤ìï >∑T]+∫ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔqï+<äT e¢, Á|ü<Ûëq+>± e÷qe⁄ |üs¡düŒs¡ #·s¡´˝À ø£ì|æ+#˚ $_Ûqï Ø‘·TTqï $$<Ûä kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë˝À n_Ûs¡T∫ ø£*– ñ+≥T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, Åd”Ô, |ü⁄s¡Twüß eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëT, #·T{≤ºT |üø±ÿT, ùdïVæ≤‘·T‘√ dü+ã+<ÛëT, yê´bÕs¡ uÛ≤>∑kÕ«eTT eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëT, j·T»e÷ì ñ<√´>∑T eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëT yÓTT<ä˝…’q$. ˇø£ ≈£î≥T+ã+ ˝Ò<ë @<Ó’Hê ˇø£ kÕe÷õø£ düeT÷Vü≤+ ˝≤+{Ï kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë düeTT<ëj·T+ ñqï kÕe÷õø£ dü«s¡÷|ü+ n<Ûä´j·Tq+ MT<ä düe÷»XÊÅdüÔE„T <äèwæºì πø+ÁBø£]kÕÔs¡T. ø±ã{Ϻ ≈£î≥T+ã+, sê»ø°j·T, $<ë´ dü+ã+<ÛäyÓTÆq, Ä]úø£, eT‘·|üs¡yÓTÆq dü+düú˝≤+{Ï kÕe÷õø£ dü+düú n<Ûä´j·Tq+>± düe÷»XÊÅkÕÔìï ìs¡«∫+#·e#·TÃ. dü÷ú <äèw溑√, ˇπø sê•>± e´ed”úø£è‘·yÓTÆq $$<Ûä düeT÷Vü‰T, dü+düúT ñqï kÕe÷õø£ ì]à‘·T s¡÷|ü+˝À #˚ùd düe÷» n<Ûä´j·Tq+>± düe÷»XÊÅkÕÔìï ìs¡«∫+#·e#·TÃ. ì]›wüº+>± #ÓbÕŒ+fÒ ˇø£ e´øÏÔøÏ ‘·q yÓ’j·TøÏÔø£ J$‘·+‘√bÕ≥T kÕe÷õø£ J$‘·+˝À Ç‘·s¡T‘√ düVü≤ dü+ã+<ÛëT+{≤sTT. n+fÒ n‘·&ÉT ‘·q kı+‘· J$‘êìï >∑&ÉT|ü⁄‘·÷ n<˚ düeTj·T+˝À düeT÷Vü‰T, dü+düúT, dü+|òü÷T, düeTT<ëj·÷T, düe÷C≤ e+{Ï nH˚ø£ Ç‘·s¡ kÕe÷õø£ Á|üe÷D≤ dü+ã+<Ûë˝ÀøÏ Á|üy˚•+#·&É+ <ë«sê kÕeT÷Væ≤ø£ J$‘·+˝À bÕ˝§Z+≥THêï&ÉT. Ç~ kÕe÷õø£ Áø£e÷ìï dü÷∫düTÔqï~. <ë˙ï XÊÅd”Ôj·T |ü<䛋˝À n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+ nedüs¡+. #·s¡Ã düe÷»XÊÅdüÔ dü«uÛ≤e+ #·T≥÷º ‹s¡>∑&É+ eTTK´yÓTÆq~ ø±<äT. m+<äTø£+fÒ düe÷»XÊÅdüÔ+ XÊÅd”Ôj·TyÓTÆq+<äTq.XÊÅdüÔ+ n+fÒ $X¯«»˙qyÓTÆq C≤„qeTTqT ‘ÓTdüTø=qT≥≈£î ‘ê]ÿø£+>±, Áø£eTã<ä∆yÓTÆq |ü<ä∆‘·TqT ñ|üjÓ÷–+#·Tq~ nì ns¡ú+. düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ kÕ+|òæTø£XÊÅdüÔy˚T ø±ì Á|üø£è‹ø£XÊÅdüÔ+ ø±<äT. Ç~ kÕe÷˙´ø£s¡DyÓTÆq neT÷s¡ÔXÊÅdüÔy˚T ø±ì <äè&ÛÉyÓTÆqXÊÅdüÔ+ ø±<äT. nfÒ¢ Ç~, ˇø£ bÕõ{Ïyé, ùV≤‘·Tã<ä∆, nqTuÛÑe |üPs¡«ø£yÓTÆqXÊÅdüÔ+. düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ nqTÁ|üj·TTø£Ô kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ e˝… ˇø£ ì]›wüºXÊÅdüÔ+. düe÷»XÊÅdüÔ |ü]~Û˝À ¬s+&ÉT Á|ü<Ûëq <Û√s¡DTT ñHêïsTT. n$ $•wüºyê<ä+ (Formalistic School), dü+jÓ÷>∑yê<ä+ (Synthetic School). $•wüºyê<ä+ Á|üø±s¡+ düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£XÊÅdüÔ+. n~ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ kÕúHêìï ø£*Z ñ+≥T+~. <ëì‘√ kÕe÷õø£XÊÅdüÔeTT kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë*ï yê{Ï neT÷s¡Ô dü«uÛ≤e+˝À n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. ø±ì edüTÔ>∑‘· s¡÷|ü+˝À |ü]o*+#·&É+ »s¡>∑<äT. 29
dü+jÓ÷>∑yê<ä+ Á|üø±s¡+ düe÷»XÊÅdüÔ+, düe÷»+˝Àì kÕ<Ûës¡D s¡÷bÕ˝À¢ #ê]Á‘·ø£ dæú‹>∑‘·T*ï $e]düTÔ+~. Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ˝À e#˚à |üT dü+|òüT≥qqT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. á yê<ä+ Á|üø±s¡+ kÕe÷õø£ Jeq+˝Àì nìï n+XÊT n+‘·s¡Z‘· dü+ã+<Ûä+ ø£*Z ñ+{≤sTT. ø£qTø£ yê{Ïì ns¡ú+ #˚düTø√yê+fÒ ˇø£ <äèø£Œ<∏äy˚T dü]b˛<äT ø±ã{Ϻ |üT <äèø√ÿD≤ qT+&ç dü+jÓ÷>∑yê<ä+ düe÷C≤ìï n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. ˇø£ ø±+˝À kÕe÷õø£XÊÅkÕÔT ‘·‘·«XÊÅdüÔ+˝À uÛ≤>∑+>± ñ+&˚$. ‘·s¡Tyê‘· ÄXÊÅkÕÔT ‘·eT ‘·eT πøåÁ‘ê˝À |ü]XÀ<Ûäq≈£î dü+ã+~Û+∫q XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‘·TqT ne+_+∫q|ü &ÉT e÷‘·èXÊÅdüÔ+ qT+∫ y˚¬s’HêsTT. kÕe÷õø£XÊÅkÕÔT e÷qe JeHêìøÏ dü+ã+~Û+∫q _Ûqï |ü]D≤e÷qT >∑T]+∫ #·]ÃkÕÔsTT. kÕe÷õø£XÊÅkÕÔT e÷qe Á|ües¡Ôq≈£î dü+ã+~Û+∫q _Ûqï Ø‘·TqT n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd dü+ã+~Û‘·XÊÅdüÔ $wüj·÷ düeTT<ëj·T+ kÕe÷õø£XÊÅkÕÔT, kÕe÷õø£ Á|ües¡ÔqqT <ëì ñ‘êŒ<äqqT nH˚«wæ+#˚ |üì˝À kÕe÷q´+>± uÛ≤>∑+ |ü+#·Tø=+{≤sTT. Ä $<Ûä+>± düe÷»XÊÅdüÔ+˝À ø£T|ü⁄ø=ì nìï kÕe÷õø£XÊÅkÕÔT $düÔè‘·yÓTÆq $wüj·÷qT |ü]o*düTÔHêïj·Tì #Ó|üŒe#·TÃ. kÕ<Ûës¡D+>± yê{Ï eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ dü+ã+<Ûä+ ñ+≥T+~. nsTT‘˚ yê{Ï n<Ûä´j·Tq $wüj·T+, n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·T $wüj·T+˝À #Ó|ü ø√<ä–q |ü⁄qs¡TøÏÔ ≈£L&Ü ñ+≥T+~. 2.7 MT ne>±Vü≤q Á|üX¯ï≈£î qeT÷Hê düe÷<ÛëHêT 1. e´≈£îÔ |üs¡düŒs¡ Á|ü‹#·s¡´ rs¡T, $_Ûqï kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰˝À¢ $$<Ûä s¡ø± kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë kÕú|üq≈£î dü+ã+~Û+∫qXÊÅdüÔ+, düe÷»XÊÅdüÔ+. 2. e÷qe⁄T Ç‘·s¡ e÷qe⁄ #·s¡´≈£î Á|ü‹düŒ+~+∫q düeTj·T+˝À @s¡Œ&˚ Á|üÁøÏj·T ªªkÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´µµ. e´≈£îÔT Áø£eTã<ä∆+>±, ì]›wüºyÓTÆq |ü<ä∆‹˝À |üs¡düŒs¡ #·s¡´ »s¡T|ü⁄ø=+≥Tqï|ü &˚ kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT @s¡Œ&É‘êsTT. 3. düe÷»XÊÅdüÔ dü«uÛ≤yêìï øÏ+~ ø£åD≤‘√ ns¡ú+ #˚düTø√>∑+. 1) $wüj·÷qT >∑T]+∫q $C≤„q+ düe÷»XÊÅdüÔ+. 2) Ç~ nqTuÛÑey˚<ä´yÓTÆq~. 3) düe÷»XÊÅdüÔ+ Á|ü<Ûëq+>± ñqï<ëìï >∑T]+∫q n<Ûä´j·Tq+. 4) Ç~ dü+∫‘·yÓTÆq~. 5) Ç~ HÓ’‹ø£yÓTÆq~ ø±<äT. 6) kÕe÷õø£ <äèø£Œ<∏ä+. 4. düe÷»XÊÅdüÔ |ü]~Û˝Àì ¬s+&ÉT Á|ü<Ûëq yê<ëT 1) $•wüº ˝Ò<ë Á|ü‘˚´ø£yê<ä+ : á yê<ä+ Á|üø±s¡+ düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆqXÊÅdüÔ+. Ç~ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ kÕúHêìï @s¡Œs¡#·T≈£î+~. Bì Á|üø±s¡+ düe÷»+ e÷qe dü+ã+<Ûë˝Àì ø=ìï n+XÊ≈£î e÷Á‘·y˚T |ü]$T‘·yÓTÆ #·]ÃdüTÔ+~. 2) dü+jÓ÷>∑yê<ä+ : á yê<ä+ Á|üø±s¡+ düe÷»XÊÅdüÔ+ Ç‘·s¡ kÕe÷õø£XÊÅkÕÔ dü+jÓ÷>∑ |òü*‘·+. Ç~ ˇø£ kÕ<Ûës¡DXÊÅdüÔ+. kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë <äèwæº˝À ø±ø£ $T>∑‘ê kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ düVü≤ø±s¡+‘√ n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. 5. –]»q düe÷C≤˝À ø£ì|æ+#˚ ø=ìï ø£åD≤T, –]»q Á|ü»≈£î kÕ<Ûës¡D Ä]úø£ e´edüú ñ+≥T+~. á düe÷C≤˝À¢ Åd”Ô |ü⁄s¡Twüß eT<Ûä´ ÁX¯eT $uÛÑ»q ñ+≥T+~. á Á|ü»T ô|’ ø£åD≤T >∑ ‘·eT kı+‘· kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq‘√ ø=+&É ÁbÕ+‘ê˝Àq÷, ns¡D´ ÁbÕ+‘ê˝Àq÷ J$kÕÔs¡T. JeH√bÕ~Û kÕúsTT, kÕ+πø‹ø£ |ü]C≤„q Ø‘·T MT<ä düeTT<ëj·T »HêuÛ≤ |ü]e÷D+ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. á Á|ü»T m≈£îÿe>± y˚{≤&ç ÄVü‰sêìï dü+bÕ~+#·Tø=+{≤s¡T. n+‘˚>±ø£ kÕ<Ûës¡D kÕ+πø‹ø£ |ü]C≤„Hêìï ñ|üjÓ÷–+#˚ e´ekÕsTTø£ düe÷C≤qT @s¡Œs¡∫Hês¡T. –]»q düe÷C≤˝À¢ @ø£|ürï‘·«+, ãVüQ uÛ≤s¡´‘·«+ ¬s+&É÷ ≈£L&Ü Ä#·s¡D˝À ñ HêïsTT. ≈£î≥T+ã+ neX¯´ø£+>± ˇø£ Ä]úø£ $uÛ≤>∑+>± ñ+≥T+~. ã+<ÛäT‘·« ã+<Ûë MT<ä Ä<Ûës¡|ü&çq kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë≈£î düe÷» düuÛÑT´T ø£≥Tºã&ç ñ+{≤s¡T. Ms¡T Ä‘·àqT |üPõkÕÔs¡T. 30
6. m) e÷qe düeT÷Vü‰ _) e´øÏÔ>∑‘· Á|ües¡Ôq dæ) kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT &ç) |üs¡düŒs¡ #·s¡´T, dü+ã+<ÛëT 2.8 qeT÷Hê |üØø£å Á|üX¯ïT I. øÏ+~ Á|üX¯ï≈£î 30 |ü+≈£îÔ˝À düe÷<ÛëHêT sêj·T+&ç. 1. düe÷»XÊÅkÕÔìï ìs¡«∫+∫, dü«uÛ≤yêìï $e]+#·+&ç. 2. düe÷»XÊÅdüÔ |ü]~Ûì $e]+#·+&ç. 3. düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ, Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ‘√ >∑ dü+ã+<Ûëìï $e]+#·+&ç. II. øÏ+~ Á|üX¯ï≈£î 10 |ü+≈£îÔ˝À düe÷<ÛëHêT sêj·T+&ç. 1. kÕe÷õø£ <äèø£Œ<∏ä+ nq>±H˚$T? 2. kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡#·s¡´, kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûä+ nH˚ ¬s+&ÉT Á|ü<Ûëq |ü<ëqT $e]+#·+&ç. 3. düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ, sê»˙‹XÊÅkÕÔìøÏ >∑ dü+ã+<Ûëìï ‘Ó|ü+&ç. 4. düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ, kÕe÷õø£ e÷qeXÊÅkÕÔìøÏ >∑ dü+ã+<Ûëìï $e]+#·+&ç. 2.9 |ü<äø√X¯+ e÷qe |üs¡düŒs¡ #·s¡´ : e÷qe⁄T Ç‘·s¡ e÷qe⁄ #·s¡´≈£î Á|ü‹düŒ+~+∫q düeTj·T+˝À @s¡Œ&˚ Á|üÁøÏj·T. kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûä+ : e´≈£îÔT Áø£eTã<ä∆+>±, ì]›wüºyÓTÆq |ü<ä∆‹˝À |üs¡düŒs¡ #·s¡´ »s¡T|ü⁄ø=+≥Tqï|ü &ÉT @s¡Œ&˚ dü+ã+<ÛëT. 2.10 #·<äe<ä–q |ü⁄düÔø±T 1. Paul B. Hurton and : Sociology Charles L. Hunt. 2. MacIver and Page : Society 3. Ritchie P. Lowry and : Sociology the Science of Society Robert P. Rankin 4. Kingsley Davis : Human Society 5. Haralambos and Holborn : Sociology: Themes and Perspectives 6. R.N. Sharma : Principles of Sociology 7. Alex Inkeles : What is Sociology? 8. Ian Robertson : Sociology 9. Bottomore T. B. : Sociology – A Guide to Problems and Literature 31
10. Gisbert : Fundamentals of Sociology 11. Harry. M. Johnson : Sociology – A Systematic Introduction 12. Robert L. Sutherland and : Introduction Sociology Woodward 13. Shankar Rao C. N. : Sociology 14. Vidya Bhushan and : An Introduction to Sociology Sachdeva D. R. 15. : düe÷»XÊÅdüÔ+ |ü]#·j·T+ ` dü÷Á‘êT ‘ÓT>∑T nø±&É$T 16. : düe÷»XÊÅdüÔ+ ` |ü]#·j·T+ ‘ÓT>∑T nø±&É$T 32
uÛ≤>∑+ ` 3 : düe÷»XÊÅdüÔ+ ` ˇø£ $uÛ≤>∑+>±, XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹, düe÷»XÊÅdüÔ+ ñ|üjÓ÷–+#˚ n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·TT, $<ÛëHêT $wüj·TÁø£eT+ 3.0 øå±´T 3.1 |ü]#·j·T+ 3.2 düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ $uÛ≤>∑+>± 3.3 XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ 3.4 düe÷»XÊÅdüÔ n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·TT, $<ÛëHêT 3.5 kÕsê+X¯+ 3.6 MT ne>±Vü≤q Á|üX¯ï≈£î qeT÷Hê düe÷<ÛëHêT 3.7 qeT÷Hê |üØø£å Á|üX¯ïT 3.8 |ü<äø√X¯+ 3.9 #·<äe<ä–q |ü⁄düÔø±T 3.0 øå±´T á uÛ≤>∑+ #·~$q ‘·s¡Tyê‘· MTs¡T • düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ $uÛ≤>∑+>± $e]+#·>∑s¡T. • XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ Á|ü<Ûëq ø£åD≤qT ‘ÓT|ü>∑s¡T. • düe÷»XÊÅdüÔ n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·TT, $<ÛëHêT ‘ÓTdüTø√>∑s¡T. 3.1 |ü]#·j·T+ Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£ XÊÅkÕÔ˝…’q sê»˙‹ XÊÅdüÔ+, e÷qeXÊÅdüÔ+, ns¡úXÊÅdüÔ+, eTH√$C≤„q XÊÅdüÔ+ yÓTT<ä>∑T yê{Ï‘√ b˛*à #·÷dæq|ü &ÉT düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ q÷‘·q XÊÅdüÔ+. ªdüe÷»XÊÅdüÔ+µ nH˚ |ü<ä+ yê&Éø£+ >∑T]+∫ ãVüQfi¯yÓTÆq (Emmanuel Joseph Sieyes) yê<äqT ñHêïsTT. Áô|ò+#Y yê´düø£s¡Ô Çe÷qT´˝Ÿ CÀdü|òt ôdsTTdt (1748`1836) ãVüQXÊ yÓTT<ä≥ á |ü<ëìï yê&Ü&ÉT nH˚ yê<äq ñ+~. H˚&ÉT eTq+ ns¡ú+ #˚düTø=H˚ Ø‹˝À Ä>∑dtº ø√yéTº <ëìï dü+<äsꓤqTkÕs¡+>±, ˇø£ |ü]~Ûì ìs¡ísTT+∫ <ëì n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·TqT $e]+#ê&ÉT. |üPs¡«+ düe÷» XÊÅdüÔE„+<äs¡T düe÷C≤ìï düVü≤»XÊÅkÕÔ˝À ñ|üjÓ÷–+#˚ |ü<ä∆‹ì ñ|üjÓ÷–+#ês¡T. á $<Ûä+>± n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+ eq ùV≤‘·Tã<ä∆yÓTÆq dæ<ë∆+‘êqT Á|ü‹bÕ~+#·e#·TÃqT. Ä $<Ûëq+˝À düe÷»XÊÅdüÔ+ n<Ûä´j·Tq+ XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹˝À düe÷C≤ìï n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+ e¢ kÕ+|òæTø£ düeTdü´˝…ìï+{ÏH√ |ü]wüÿ]+#·&ÜìøÏ Mj˚T´ bÕõ{Ïyé XÊÅdüÔ+>± bÕõ{Ïyé |òæ˝≤dü|ò” nì nHêïs¡T. eT<Ûä´j·TT>±˝À 18, 19e X¯‘êu≤›˝À ¬s+&ÉT $|ü¢yêT dü+uÛÑ$+#êsTT. M{Ï˝À yÓTT<ä{Ï~ bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ ø±>±, ¬s+&√~ Áô|ò+∫ $|ü¢e+. M{Ï eq nH˚ø£ e÷s¡TŒT düe÷C≤ìï ñøÏÿ]_øÏÿ] #˚XÊsTT. á e÷s¡TŒ˝Ò$T{À, m+<äT≈£î e#êÃjÓ÷, uÛÑ$wü´‘·TÔ˝À Ç+ø± m{≤¢+{Ï e÷s¡TŒT sêqTHêïjÓ÷ ‘Ó*j·Tì n>∑eT´>√#·s¡ |ü]dæú‹˝À düe÷»+ |ü&ç+~. düe÷»+˝À #√≥T #˚düT≈£îqï ô|qT e÷s¡TŒqT, düe÷» |ü]es¡ÔqqT, á e÷s¡TŒ yÓqTø£ ìj·Te÷qT, e÷s¡TŒ |òü*‘êT m˝≤ ñ+{≤jÓ÷ nH˚ nH˚ø£ Á|üX¯ï≈£î düe÷<Ûëq+ #Óù|Œ+<äT≈£î n|üŒ{ÏøÏ eTπs Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£ XÊÅdüÔ+ n+<äTu≤≥T˝À ˝Ò<äT. ñqï kÕ+|òæTø£ XÊÅkÕÔ˙ï yê{Ï Á|ü‘˚´ø£ <äèø£Œ<∏ä+˝À bÕøÏåø£ |ü]oq 33
#˚ùdy˚ ‘·|üŒ kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûëô|’ <äèwæºì*ù|$ ø±e⁄. Ç˝≤+{Ï ‘·s¡TD+˝À πøe+ kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T>∑ XÊÅdüÔ ÄeX¯´ø£‘·qT >∑T]Ô+#ês¡T. á $<Ûä+>± düe÷»+˝À e÷qe dü+ã+<ÛëqT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·÷qï Á|ü<Ûëq <Û˚´j·T+‘√ ªdüe÷»XÊÅdüÔ+µ Ä$s¡“¤$+∫+~. düe÷»XÊÅdüÔ+ düe÷»+˝À e´≈£îÔ˝À¢ Á|ües¡ÔqqT, e÷qe dü+ã+<ÛëqT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. m+<äTø£+fÒ e÷qe kÕ+|òæTø£ Jeq+ #ê˝≤ $düÔè‘·yÓTÆq~. düe÷»XÊÅdüÔ+˝À nH˚ø£ XÊKT ñHêïsTT. yê{Ï <ë«sê Á|ü|ü+#·+˝Àì nìï e´edüúqT ns¡ú+ #˚düT≈£îH˚+<äT≈£î ø±e*‡q $X‚¢wüDqT, dü+uÛ≤wüDqT #˚dæ dæ<ë∆+‘êqT s¡÷bı+~düTÔ+~. 3.2 düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ $uÛ≤>∑+>± ˇø£ $uÛ≤>∑+>± kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ+ ìø£&ÉqT #˚~+#˚~>± ø£ì|æ+#˚ |ü]D≤e÷ìï ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ Á|üj·T‹ï+∫+~. á düe÷C≤ìøÏ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq XÊÅdüÔ+ @sêŒ≥T nedüs¡eTì kÕe÷õø£ ‘·‘·«y˚‘·ÔT yê~+#ês¡T. düe÷»+ dü«uÛ≤yêìï ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ n≥Te+{Ï $C≤„q+ eT]+‘· ñ|üjÓ÷>∑+>± ñ+≥T+<äì yês¡T qe÷às¡T. bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e düeTj·T+˝À dü+uÛÑ$+∫q e÷s¡TŒ˙ï düe÷»+ô|’ rÁe Á|üuÛ≤e+ #·÷bÕsTT. á e÷s¡TŒqT ns¡ú+ #˚düT≈£îH˚+<äT≈£î, Ä e÷s¡TŒT düe÷»+ô|’ m˝≤ Á|üuÛ≤e+ #·÷|ü⁄‘·THêïjÓ÷ ‘ÓTdüTø√e&ÜìøÏ ˇø£ XÊÅdüÔ+ nedüs¡+ @s¡Œ&ç+~. Á|ü»T nH˚ø£ düeTdü´T, s¡T>∑à‘·T, ù|<ä]ø£+, yê´<ÛäTT, ìs¡T<√´>∑+, nH˚ø£ yÓ’s¡T<Ûë´˝À ≈£L&çq ø=‘·Ô Á|ü|ü+#êìï m<äTs=ÿHêïs¡T. Á|ü»T ìsêX¯≈£î >∑Ts¡j·÷´s¡T. Á|ü»˝À Ä#êsêT, qeTàø±T dü&É&É+‘√ bÕ≥T yê]˝À Ä‘·àôdÌús¡´+ ‘·–Z+~. düe÷»+˝À n+‘·s¡›èwæºì, kÕe÷õø£ J$‘êìï yÓTs¡T>∑T|üs¡#·&ÜìøÏ dæ<ë∆+‘êT n_Ûeè~∆ #˚j·Tã&ܶsTT. kÕ+Á|ü<ëj·T dæ<ë∆+‘·ø£s¡ÔT Ä>∑dtº ø√yéTº, ôV≤s¡“sYº ôdŒq‡sY, myÓTÆ˝Ÿ <äTsYÿôV’≤yéT, ø±sY¢ e÷sYÿ‡, e÷ø˘‡ yÓãsY Ä<ÛäTìø£‘· ø±s¡D+>± @s¡Œ&çq rÁeyÓTÆq e÷s¡TŒqT $e]+#·&ÜìøÏ, düe÷C≤ìï yÓTs¡T>∑T |ü]#˚+<äT≈£î kÕe÷õø£ Ä˝À#·qqT düèwæº+#˚+<äT≈£î Á|üj·T‹ïdüTÔHêïs¡T. e÷qe Á|ües¡Ôq, düe÷»+ ø£å´ kÕ<Ûäq, Áø£eTã<ä∆yÓTÆq n<Ûä´j·Tq+ kÕù|ø£å+>± Ç{°e* n_Ûeè~∆ #Ó+~+~. Ç~Û 1800 dü+e‘·‡s¡ ø±+ Äs¡+uÛÑ+˝À ÁbÕs¡+uÛÑyÓTÆ+~. düe÷»XÊÅdüÔ+ ñ<䓤yêìøÏ Áô|ò+#Y $|ü¢e+ (1789), ◊s√bÕ˝À bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ ø±s¡D+>± $düÔ]+∫q e÷s¡TŒT ø±s¡D+>± #Ó|üŒe#·TÃqT. á e÷s¡TŒT rdüT≈£î e∫Ãq kÕ+Á|ü<ëj·T e÷sêZ*ï #˚~Û+#·&ÜìøÏ kÕe÷õø£, düVü≤» Á|ü|ü+#ê >∑T]+∫ q÷‘·q ne>±Vü≤qqT n_Ûeè~∆ #˚j·T&ÜìøÏ ‘·‘·«y˚‘·Ô Á|üj·T‘êï≈£î <ë]rdæ+~. Á|ü|ü+#êìï ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ eT‘·+ ã<äTT>± $C≤„q XÊÅkÕÔìï ñ|üjÓ÷–+#·&É+ ø°ø£yÓTÆq n_Ûeè~∆. Ä<ÛäTìø£ Á|ü|ü+#·+ >∑‘·+˝À ø£+fÒ rÁe+>± _ÛqïyÓTÆq~. Ç~ á Á|ü|ü+#êìï ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ, uÛÑ$wü´‘·TÔ m˝≤ ñ+≥T+<äH˚~ ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ düe÷»XÊÅdüÔ+ |üì. düe÷»XÊÅdüÔ+ 19e X¯‘êã›+˝À Ä$s¡“¤$+∫q düeTj·÷ìøÏ j·T÷s√|æj·THé kÕe÷õø£ ‘·‘·«y˚‘·ÔT XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ì ñ|üjÓ÷–+#·&É+ ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+#·&ÜìøÏ >∑ eT]ø=ìï Ç‘·s¡ n+XÊT. • |ü+‘=$Tà<äe X¯‘êã›+˝À j·T÷s¡|t˝À kÕ+|òæTø£ ‹s¡T>∑Tu≤≥T¢, düVü≤»yÓTÆq $C≤„q XÊÅkÕÔ n_Ûeè~∆. • bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ q÷‘·q |ü]ÁX¯eTT, kÕ+πø‹ø£‘·T, Jeq |ü<ä∆‘·TqT n+<äTu≤≥T˝ÀøÏ ‘Ó∫Ã+~. • ø±]à≈£î <√|æ&û, Á>±e÷ qT+&ç |ü≥ºD ÁbÕ+‘ê≈£î Á|ü» edüT, s¡B›‘√ ≈£L&çq |ü≥ºD≤T, >∑èVü‰T yÓTT<ä˝…’q yê{ÏøÏ <ë]rdæ+~. • Áô|ò+#Y $|ü¢e+ ‘·sê«‘· |ü]D≤e÷T. • düe÷C≤T Á>±MTD düe÷C≤ qT+&ç |ü≥ºD ÁbÕ+‘ê≈£î, düC≤rj·T‘· qT+&ç dü+øÏ¢wüº e´edüú≈£î rÁeyÓTÆq e÷s¡TŒ≈£î ˝Àqj·÷´sTT. • á H˚|ü<∏ä´+˝À Ä>∑dtº ø√yéTº ªk˛wæj·÷Jµ nH˚ |ü<ëìï 1838˝À düèwæº+#ê&ÉT. düe÷»XÊÅdüÔ |æ‘êeTVüQ&ç>± |æTeã&ܶ&ÉT. n+‘˚ø±ø£ myÓTÆ˝Ÿ <äTsYÿôV’≤yéT, ôV≤s¡“sYº ôdŒq‡sY, ø±sY¢ e÷sYÿ‡, e÷ø˘‡ yÓãsY πøåÁ‘·kÕúsTT˝À düe÷» XÊÅdüÔ n_Ûeè~∆øÏ n<äT“¤‘·+>± <√Vü≤<ä+ #˚XÊs¡T. düe÷»XÊÅdüÔ+ e÷qe⁄, düeT÷Vü‰, dü+|òü÷ J$‘ê n<Ûä´j·Tq+, Ä<ÛäTìø£ Á|ü|ü+#êìøÏ <ë]rdæq, düe÷»+˝Àì uÛ≤Ø e÷s¡TŒT kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰qT m˝≤ Á|üuÛ≤$‘·+ #˚XÊjÓ÷ n<Ûä´j·Tq+ #˚dæ+~. Ä<ÛäTìø£‘·≈£î Á|ü‹düŒ+<äq>± 19e X¯‘êã›+˝À düe÷» XÊÅdüÔ+ ˇø£ q÷‘·q XÊÅdüÔ+>± ñ<䓤$+∫+~. Ä<ÛäTìø£ düe÷»+˝À 34
bÕ]ÁXÊ$Tø°ø£s¡D, |ü≥ºD°ø£s¡D, ùV≤‘·TãB∆ø£s¡D, n~Ûø±Øø£s¡D yÓTT<ä>∑T düeTdü´T @s¡Œ&çq$. kÕ+Á|ü<ëj·T, Ä<ÛäTìø£ düe÷C≤ eT<Ûä´ e´‘ê´dü+ 19e X¯‘êã›+ Ä<ÛäTìø£ Á|ü|ü+#êìøÏ <ë]rdæ+~. Ç~ bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ <ë«sê e∫Ãq e÷s¡TŒ. kÕe÷õø£ }Vü≤ (Sociological Imagination) e÷qe Á|ües¡Ôq |ü≥¢ düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ $uÛ≤>∑+>± Á|ü‘˚´ø£ <äèwæºì ø£*Z ñ+~. e÷qe Á|ües¡Ôq, dü+ã+<Ûë n<Ûä´j·THêìøÏ Á|ü‘˚´ø£ $<ÛëHêqT s¡÷bı+~+∫+~. düe÷»XÊÅdüÔ+ kÕe÷qT´≈£î ‘Ó*dæq düVü≤»‘ê«ìï n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ m+‘√ ø£wüº|ü&Éedæ / ø£èwæ #˚j·Tedæq e∫Ã+~. kÕe÷qT´≈£î dü+ã+~Û+∫ ˇø£ Ç+–‘· C≤„q+ e÷Á‘·y˚T düe÷»XÊÅdüÔ+. ø±ì düe÷»XÊÅdüÔ+ ùV≤‘·Tã<ä∆yÓTÆq yêdüÔyêô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+~. düe÷»+˝À e´≈£îÔ Á|ües¡Ôq e´øÏÔ>∑‘·yÓTÆq|üŒ{Ïø°, yê] Á|ües¡Ôqô|’ kÕe÷õø£ X¯≈£îÔ Á|üuÛ≤e+ ñ+≥T+~. á kÕe÷õø£ X¯≈£îÔT e´øÏÔô|’ ãVæ≤s¡Z‘·+>±, kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë s¡÷|ü+˝À Á|üuÛ≤e+ #·÷|ü⁄‘√+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ùdïVæ≤‘·TT, ã+<ÛäTe⁄T, $<ä´, Ä]úø£, eT‘·|üs¡yÓTÆq e´edüú˝Àì e´≈£îÔT. dæ. ¬s’{Ÿ $T˝Ÿ‡ Á|üø±s¡+ kÕe÷õø£ X¯≈£îÔT Á|ü»ô|’ / e´øÏÔô|’ (ÁbÕ<∏ä$Tø£+>± yê] e´øÏÔ>∑‘· J$‘·+) m+‘· Á|üuÛ≤e+ #·÷|æ+#·>∑*–qy√ kÕe÷õø£ }Vü≤ / ne>±Vü≤q <ë«sê ‘ÓTdüTø√e#·TÃqT. Á|ü» kÕe÷õø£, Ä]úø£ nedüsêT, dæú‹>∑‘·TT, yê] eT<Ûä´ »]π> |üs¡düŒs¡ düe÷#ês¡ $ìjÓ÷>∑+ô|’ ≈£L&Ü kÕe÷õø£ e÷s¡TŒT Á|üuÛ≤e+ #·÷|ü⁄‘êj·Tì $T˝Ÿ n_ÛÁbÕj·T|ü&É‘ês¡T. kÕe÷õø£ n_Ûeè~∆˝À e÷s¡TŒ ~X¯>± ˇ‹Ô&ÉT<˚ ø°ø£yÓTÆq bÕÁ‘· nqï~ $T˝Ÿ uÛ≤eq. ˇø£ e´øÏÔøÏ dü+ã+~Û+∫q n+‘·s¡Z‘· ø±s¡D≤T n‘·ì uÛÑ$wü´‘·TÔqT Áù|πs|æ+#˚$>± ñ+&É&Éy˚T ø±≈£î+&Ü kÕe÷õø£+>± n‘·ì Á|ües¡Ôq, yÓ’K], dü+düÿè‘·T˝À e÷s¡TŒ≈£î ø±s¡DeTe⁄‘êj·Tqï~ $T˝Ÿ yê<äq. qeTàø£+, $XÊ«kÕ MT<ä Ä<Ûës¡|ü&ç kÕe÷õø£ Jeq+ ø=qkÕ>∑T‘·Tqï |ü]dæú‘·T˝À ‘·eT #·T≥÷º ñqï |ü]dæú‘·TqT, Á|ü|ü+#êìï @<√ ˇø£ X¯øÏÔ q&ç|ædüTÔ+<äqï uÛ≤eq kÕe÷õ≈£î˝À ã+>± ñ+~. <˚e⁄&Éqï qeTàø£+ Ä X¯øÏÔøÏ Á|ü‹s¡÷|ü+. Á|üø£è‹, esê¸<Ûës¡ |ü]dæú‘·T ìj·T+Á‘·D e+{Ï yê{Ïì qeTàø± e÷s¡Z+˝À #·÷ùd |ü]dæú‹ Áø£eT+>± $$<Ûä $X‚¢wüDT, XÊÅd”Ôj·T Ä<Ûësê e¢ e÷s¡T‘·÷ düŒwüºyÓTÆq yÓ’K]øÏ <ë]rdüTÔ+~. kÕe÷õø£ eT÷˝≤ qT+&ç edüTÔqï e÷s¡TŒqT >∑eTìùdÔ n+<äT˝À XÊÅd”Ôj·TyÓTÆq ø±s¡D≤T nH˚ø£+ ø£ìŒkÕÔsTT. ‘=* <äX¯˝À kÕe÷õø£|üs¡yÓTÆq e÷s¡TŒ Áø£eT•ø£åD e+{Ï |ü<ä∆‘·TqT ne+_+∫q≥Tº >∑eTìkÕÔ+. $TeT, qeTàø± MT<ä Ä<Ûës¡|ü&ç kÕe÷õø£+>± e÷s¡TŒT »s¡T>∑T‘·THêïj·Tqï dü+>∑‹ì |üTe⁄s¡T kÕe÷õø£ XÊÅdüÔy˚‘·ÔT ‘·eT |ü]XÀ<Ûäq qT+∫ $e]+#ês¡T. uÛÑj·÷T, Ä+<√fi¯qT, qeTàø±T kÕe÷õø£ e÷s¡TŒ≈£î Á|ü<Ûëq Áù|s¡ø±T>± ñ|üjÓ÷>∑|ü&˚ rs¡TqT yês¡T ‘Ó*bÕs¡T. bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+, kÕÁe÷C≤´ düèwæº, XÊÅd”Ôj·T Ä˝À#·q e+{Ï Á|üeTTK kÕe÷õø£ e÷s¡TŒ qT+&ç düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä$s¡“¤$+∫+~. á kÕe÷õø£ e÷s¡TŒqT ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ #˚dæq Á|üj·T‘êï˝Ò düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ »qàì#êÃsTT. n+<ä] e˝…H˚ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô≈£î ≈£L&Ü ø=ìï $XÊ«kÕT, $TeT, ‘·eT |ü]XÀ<Ûäq˝À ‘êeTT ‘ÓTdüTø√uÀj˚T n+XÊ≈£î dü+ã+~Û+∫q n_ÛÁbÕj·÷T ñ+{≤sTT. nsTT‘˚ |”≥sY ãs¡®sY #Ó|æŒq≥T¢ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô kÕe÷qT´ì e˝… ø±ø£ düe÷C≤ìï ñqï<äqTï≥T¢>± |ü]o*+∫ $e]kÕÔ&ÉT. kÕe÷õø£ dü+|òüT≥qT, #·T≥÷º ñqï |ü]dæú‘·T Á|üuÛÑyê+˝À+∫ #·]Á‘·, dü+düÿè‹, kÕe÷õø£ ì]à‹ e+{Ï n+XÊqT |ü]>∑Dq˝ÀøÏ rdüTø=ì ùdø£]+∫, $X‚¢wæ+#·Tø=ì, ìsê∆]+∫q >∑D≤+ø± Ä<Ûës¡+>± kÕe÷õø£ XÊÅkÕÔìï $XÊ <äèw溑√, $düÔè‘· |ü]~Û˝À ns¡ú+ #˚düTø√e#·TÃ. düe÷»XÊÅdüÔ+ ` ˇø£ $uÛ≤>∑+>± n_Ûeè~∆ #Ó+<ä&É+ k˛wæj·÷J nH˚ o]¸ø£‘√ yÓTT<ä{Ï Á>∑+<∏ä+ 19e X¯‘êã›|ü⁄ eT<Ûä´ uÛ≤>∑+˝À Ä+>∑¢ ‘·‘·«y˚‘·Ô ôV≤s¡“sYº ôdŒq‡sY s¡∫+#ê&ÉT. nyÓT]ø± dü+j·TTø£Ô sêÅcÕº˝À m*yÓT+{Ÿ‡ Ä|òt k˛wæj·÷J nH˚ ù|s¡T‘√ 1890˝À ø±Hê‡dt $X¯«$<ë´j·T+, ˝≤¬sH釽À yÓTT≥ºyÓTT<ä≥ k˛wæj·÷J ø√s¡T‡qT ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. |üP]ÔkÕúsTT˝À düe÷»XÊÅdüÔ $uÛ≤>∑+ W. 1892˝À j·T÷ìe]‡{° Ä|òt ∫ø±>√˝À kÕú|æ+#ês¡T. n*“j·THé &ÉãT¢´. kÕà˝Ÿ (Albion Small) ø£èwæ‘√ Ç~ @s¡Œ&ç+~. áj·Tq 1895˝À nyÓT]ø£Hé »s¡ï˝Ÿ Ä|òt k˛wæj·÷Jì kÕú|æ+#ês¡T. 35
1895˝À yÓTT≥ºyÓTT<ä{Ï j·T÷s√|æj·THé &çbÕsYºyÓT+{Ÿ Ä|òt k˛wæj·÷J myÓTÆ˝Ÿ <äTsYÿôV’≤yéT#˚ uÀ]¶j·÷ø˘‡ (Bordeaux) $X¯«$<ë´j·T+˝À kÕú|æ+#·ã&ç+~. 1919˝À e÷ø˘‡ yÓãsY »s¡à˙˝À Ludwig Maxmilians Uni- versity of Munich˝À k˛wæj·÷J $uÛ≤>±ìï kÕú|æ+#ês¡T. 1920˝À Florian Znaniecki #˚‘· b˛˝≤+&é˝À düe÷»XÊÅdüÔ $uÛ≤>∑+ kÕú|æ+#·ã&ç+~. j·T÷HÓ’f…&é øÏ+>¥&ÉyéT˝À yÓTT≥ºyÓTT<ä{Ï k˛wæj·÷J $uÛ≤>±T ¬s+&Ée Á|ü|ü+#· j·TT<ä∆+ ‘·sê«‘· kÕú|æ+#·ã&çq~. düe÷»XÊÅdüÔ+˝À n+‘·sê®rj·T düVü≤ø±s¡+ 1893˝À ¬sHÓ yêsYà‡ (Rene Worms) kÕà˝Ÿ ÇHédæº≥÷´{Ÿ Ç+≥πsïwüq˝Ÿ &ç k˛wæj·÷J kÕú|æ+#·ã&ç+<√, ‘·<äT|ü] <ëìø£qï ô|<ä› n+‘·sê®rj·T k˛wæj·÷õdtº nk˛dæj˚TwüHé 1949˝À ÁbÕs¡+uÛÑyÓTÆ+~. 1905˝À nyÓT]ø£Hé k˛wæj·÷õdtº nk˛dæj˚TwüHé Á|ü|ü+#·+˝ÀH˚ n‹ô|<ä›<Ó’q dü+|òü÷ìï ÁbÕs¡+_Û+∫+~. ôV≤Á˙ yÓTsTTHé (Henry Maine), ÄÅ˝…Œ¤&é ˝…sTT˝Ÿ (Alfred Lyell) yÓTT<ä>∑Tyês¡T s¡∫+∫q s¡#·qT uÛ≤s¡‘·<˚X¯+˝À düe÷»XÊÅdüÔ+ n_Ûeè~∆øÏ <√Vü≤<ä|ü&ܶsTT. yês¡T uÛ≤s¡rj·T düe÷»+˝À ø£ì|æ+#˚ dü«<˚o kÕ+|òæTø£ dü+düúqT ø±bÕ&ÉTø√e&ÜìøÏ uÛ≤s¡rj·T kÕ«<˚•ø£ |ü]C≤„Hêìï HêX¯q+ #˚dæ, Á|ü»ô|’ Á>∑Vü‰+‘·s¡ yêdüTqT, Jeq $<ÛëHêìï eTq düe÷»+ô|’ Á|üuÛ≤yêìï ø£≥º&ç #˚j·÷*‡q nedüsêìï H=øÏÿ #ÓbÕŒs¡T. yês¡T uÛ≤s¡rj·T kÕ+düÿè‹ø£, kÕVæ≤‘·´ dü+Á|ü<ëj·÷˝À¢ >∑‘· yÓ’uÛÑyêìï >∑T]Ô+#ês¡T. uÛ≤s¡rj·T Á|ü»T, yê] C≤‘·TT, dü+düÿè‘·T >∑T]+∫ $düÔè‘·yÓTÆq n<Ûä´j·Tq+ #˚dæq yê]˝À Á_{Ïwt ìsê«Vü≤≈£îT ≈£L&Ü ñHêïs¡T. M] n<Ûä´j·THê <ë«sê ùdø£]+∫q C≤„Hêìï ôdq‡dt ]b˛sYº, Ç+|”]j·T˝Ÿ ¬>õ{Ÿ, õ˝≤¢ kÕúsTT ¬>õ{Ÿ˝À ìπøå|ü|ü]#ês¡T. á C≤„Hêìï eTq kÕe÷õø£XÊÅdüÔy˚‘·Ô, e÷qeXÊÅdüÔy˚‘·Ô $•wüº+>± ñ|üjÓ÷–+#ês¡T. düe÷»XÊÅdüÔ+‘√ bÕ≥T e÷qeXÊÅdüÔ+ uÛ≤s¡rj·T $X¯«$<ë´j·÷˝À¢ n_Ûeè~∆ #Ó+~+~. düe÷»XÊÅdüÔ+ |ü≥ºD, bÕ]ÁXÊ$Tø£ düeT÷Vü‰qT n<Ûä´j·Tq+ #˚dæ+~. e÷qeXÊÅdüÔ+ ‘Ó>∑T, ≈£î˝≤T, düe÷C≤ô|’ <äèwæº πø+ÁBø£]+∫q|ü &ÉT, uÛ≤s¡rj·T düe÷»+˝À e÷qe XÊÅdüÔ+, düe÷» XÊÅkÕÔ ‘˚&ÜqT >∑T]Ô+#·&É+ kÕ<Ûä´+ ø±q+‘·>± ø£*dæ ñHêïsTT. uÛ≤s¡rj·T düe÷»|ü⁄ n<Ûä´j·Tq+˝À ‘Ó>∑, ≈£î+, ÁbÕ+‘·+ $$<Ûä s¡ø±T>± ˇø£<ëì‘√ ˇø£{Ï dü+ã+<Ûä+ ø£*– ñHêïj·Tì ø£qT>=Hêïs¡T. uÛ≤s¡‘· düe÷»+˝À düe÷»XÊÅdüÔ+, e÷qe XÊÅdüÔ+ ¬s+&ÉT ≈£L&Ü Á|üjÓ÷>±‘·àø£ <ä‘êÔ+XÊ Ä<Ûës¡+>± ñHêïsTT. nH˚ø£ kÕúìø£, Á>±eT, |ü≥ºD≤˝À M{Ï˝À ìedæ+#˚ Á|ü» düeT÷Vü‰‘√ yês¡T e´eVü≤]düTÔHêïs¡T. u≤+uÒ˝À düe÷»XÊÅdüÔ @sêŒ≥T≈£î bÕ´Á{Ïø˘ ¬>&û¶dt (Patric Geddes) Á|ü<Ûëq u≤<Ûä´‘· eVæ≤+#ês¡T. ¬>&û¶dt Le uÛ≤s¡‘·<˚X¯+˝À düe÷»XÊÅdüÔ n_Ûeè~∆˝À ˇø£ yÓTÆTsêsTT>± 1919˝À düe÷»XÊÅdüÔ $uÛ≤>±ìï ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. Play nH˚ Á|üeTTK düe÷»XÊÅdüÔy˚‘·Ô Á|üuÛ≤e+ ¬>&û¶dtô|’ ñ+~. bÕ´Á{Ïø˘ ¬>&û¶dt e÷qe uÛÑ÷>√fi¯ XÊÅdüÔ+, |ü≥ºD Á|üD≤[ø£˝À (Á|ü‘˚´ø£+>± |ü≥ºD ø°åD‘· e¢ @s¡Œ&çq düeTdü´T) ÄdüøÏÔ #·÷|æ+#˚yês¡T. n‘·qT ø√ø£‘êÔ, Ç+&√sY e+{Ï q>∑sê |ü≥ºD Á|üD≤[ø£qT n<Ûä´j·Tq+ #˚XÊ&ÉT. uÛ≤s¡‘·<˚X¯+˝À düe÷» XÊÅkÕÔ_Ûeè~∆øÏ ø£èwæ #˚dæq düe÷»XÊÅdüÔy˚‘·Ô˝À ù|s=ÿq<ä–q yês¡T ` sê<Ûëø£eT˝Ÿ eTTKØ®, õ.mdt. |òüTTπs´, m+.mHé. lìyêdt, mdt.dæ. <ä÷uÒ, m.ÄsY. <˚XÊjYT. mHé.¬ø. uÀdt, &ç.mHé. eTE+<ësY yÓTT<ä>∑Tyês¡T ñHêïs¡T. &ç.mHé. eTE+<ësY ø√ï $X¯«$<ë´j·T+˝À e÷qeXÊÅdüÔ+˝À •ø£åD bı+<ë&ÉT. &ç.mHé. eTE+<ësY e÷qe XÊÅdüÔ+˝À ìcÕí‘·T&ÉT. n+‘˚ø±ø£ kÕe÷õø£ e÷qeXÊÅdüÔ+˝À ≈£L&Ü ìcÕí‘·T&ÉT. n‘·qT ¬s+&ÉT XÊÅkÕÔ˝ÀqT $düÔè‘·+>± |üì#˚XÊ&ÉT. n‘·qT uÛ≤s¡‘·<˚X¯+˝Àì $$<Ûä ÁbÕ+‘ê˝À C≤‘·TT, ‘Ó>∑, dü+düÿè‘·TqT n<Ûä´j·Tq+ #˚XÊ&ÉT. kÕ+düÿè‹ø£ e÷s¡TŒ eq @s¡Œ&çq düeTdü´T, ‘Ó>∑ kÕ+|òæTø£ düeTdü´qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+ô|’ n‘·ìøÏ Á|ü‘˚´ø£ ÄdüøÏÔ ø£*–qyês¡T. |üPs¡« / Äs¡+uÛÑ kÕe÷õø£ n<Ûä´j·THêT yÓTT<ä≥ kÕe÷õø£XÊÅdüÔ n<Ûä´j·THêT uÛÖ‹ø£XÊÅdüÔ+ ˝Ò<ë JeXÊÅdüÔ+ e+{Ï düVü≤» $C≤„qXÊÅkÕÔ≈£î düe÷qyÓ’q$>± uÛ≤$+#ês¡T. |òü*‘·+>± kÕ+|òæTø£XÊÅkÕÔ‘√ düVü‰ |ü]XÀ<Ûäq˝À Á|üø£è‹XÊÅkÕÔ˝À¢ ñ|üjÓ÷–+#˚ |ü<ä∆‹ dü+|üPs¡í+>± dü]b˛‘·T+<äì, y˚<ë+‘·XÊÅdüÔ+, ‘·‘·«XÊÅdüÔ+, yÓT{≤|òæõø˘‡ qT+&ç düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ e´‘ê´dü+ ñ+<äì ‘Ó*bÕs¡T. Ç~ nqTuÛÑeyê<ä XÊÅdüÔ+>± >∑T]Ô+|ü⁄ bı+~+~. Ä>∑dtº ø√yéTº Á|ü‹bÕ~+∫q XÊØs¡ø£ kÕe÷õø£ $<Ûëq+, XÊÅd”Ôj·Tyê<ëìøÏ, bÕõ{Ï$»+≈£î <ë]rdæ+~. @~ @yÓTÆq|üŒ{Ïø° kÕe÷õø£ düVü≤» dæ<ë∆+‘·+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&Ü*‡ e∫Ã+~. 19e X¯‘ê_› Hê{Ïπø $˝…Ω˝Ÿà &ç˝ÒZ (Wilhelm Dithey), ôV≤Áì#Y ]¬øsYº (Heinrih Rickert) e+{Ï XÊÅdüÔy˚‘·ÔT kÕe÷õø£ J$‘êìï bÕõ{Ï$dtº, düVü≤»yê<ä ñ|ü>∑e÷‘√ n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&Üìï Á|ü•ï+#ês¡T. Ms¡T düVü≤» / 36
ÁbÕø£è‹ø£ Á|ü|ü+#êìøÏ, kÕe÷õø£ Á|ü|ü+#êìøÏ ‘˚&Ü ñ+<äì, »+‘·T düe÷C≤ (ñ<눈≈£î NeTT, &Ü*Œ¤HéT)≈£î, e÷qe düe÷C≤≈£î eT<Ûä´‘˚&Ü dü+düÿè‹ e÷qe düe÷C≤˝À e÷Á‘·y˚T ñ+&É≥eTì uÛ≤$+#ês¡T. á n_ÛÁbÕj·÷H˚ï e÷ø˘‡ yÓãsY n_Ûeè~∆|ü]∫ ªes¡‡f…ÆHéµ (Verstehen) nH˚ uÛ≤eqqT Á|üy˚X¯ô|{≤º&ÉT. es¡‡f…ÆHé nH˚ |ü]XÀ<ÛäHê |ü<ä∆‹˝À dü+düÿè‹ì |ü]o*+#˚yês¡T Äj·÷ dü+düÿèr düeT÷Vü‰˝Àì yê] e˝… ø±≈£î+&Ü ‘·eT <äèw溑√ |ü]o*kÕÔs¡T. bÕõ{Ï$dtº, es¡‡f…ÆHé ñ|ü>∑e÷˝T Ä<ÛäTìø£ düe÷»XÊÅdüÔ+˝À |ü]e÷D≤‘·àø£, >∑TD≤‘·àø£ |ü<ä∆‘·TT>± e÷]HêsTT. |ü]e÷D≤‘·àø£ düe÷»XÊÅdüÔ+ dü+U≤´|üs¡+>± kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷qT ø=TdüTÔ+~. >∑TD≤‘·àø£ düe÷»XÊÅdüÔ+ kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷qT ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïdüTÔ+~. kÕe÷õø£ Á|ü|ü+#êìï ns¡ú+ #˚düTø√e&É+ ø√dü+ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT á ¬s+&ÉT |ü<ä∆‘·TqT ñ|üjÓ÷–kÕÔs¡T. düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ $uÛ≤>∑+>± @s¡Œ&É{≤ìøÏ Ä>∑dtº ø√yéTº‘√ bÕ≥T ø£èwæ #˚dæq dü+Á|ü<ëj·T düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT ôV≤s¡“sYº ôdŒq‡sY, myÓTÆ˝Ÿ <äTsYÿôV’≤yéT, ø±sY¢ e÷sYÿ‡, e÷ø˘‡ yÓãsY. Ms¡+<äs¡÷ $|ü¢yê |òü*‘·+>± @s¡Œ&çq e÷s¡TŒqT |ü]o*+#·&Éy˚T >±ø£ á e÷s¡TŒ |òü*‘êqT $X‚¢wæ+#·&ÜìøÏ ø±edæq uÛ≤eqqT, dæ<ë∆+‘êqT eTq≈£î n+<äCÒkÕs¡T. Comte 1798 - Ä>∑dtº ø√yéTº (Auguste 1857) Ä>∑dtº ø√yéTº Áô|ò+∫ $|ü¢e+ ‘·s¡Tyê‘· J$+#ê&ÉT. Á|üø£è‹ XÊÅdüÔ |ü<ä∆‹ Áø£e÷ìï ñ|üjÓ÷–dü÷Ô e÷qe düe÷C≤ìï n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&Üìï Á|ü‹bÕ~+∫q Á|ü<∏äeT e´øÏÔ ø√yéTº. düe÷» XÊÅkÕÔìøÏ |æ‘êeTVüQ&ÉT>± áj·TqqT |ü]>∑DÏkÕÔs¡T. áj·Tq ªbÕõ{Ïyé |òæ˝≤dü|ò”µ MT<ä sêdæq Äs¡T dü+|ü⁄{≤ Á>∑+<∏ä+ ñ‘·ÔeTyÓTÆ+~>± Á|üdæ~∆ bı+~+~. ø√yéTº düe÷» XÊÅd”Ôj·T n<Ûä´j·THêìøÏ düeTÁ>∑yÓTÆq <äèø£Œ<∏ëìï yÓTT≥ºyÓTT<ä≥>± n_Ûeè~∆ #˚XÊ&ÉT. Á|üø£è‹ XÊÅkÕÔT n_Ûeè~∆ #˚dæq |ü]XÀ<Ûäq kÕ<ÛäHêqT düe÷» XÊÅdüÔE„T yê&ÉTø√e#·TÃqì áj·Tq dü÷∫+#ê&ÉT. áj·Tq≈£î JeXÊÅdüÔ+˝À eT+∫ ÁbÕMD´+ ñ+~. áj·Tq eT‘·|üs¡yÓTÆq, Ä~ÛuÛÖ‹ø£yÓTÆq bÕõ{Ïyé ˝Ò<ë nqTuÛÑ$ø£yÓTÆq yÓTT<ä˝…’q≥Te+{Ï _Ûqï n_Ûeè~∆ <äX¯˝À Á|üø£è‹ XÊÅkÕÔT m{≤¢ |üj·Tì+#êjÓ÷ |ü]o*+#ê&ÉT. áj·Tq Á|üø±s¡+ e÷qe #·]Á‘· ôd’q´+ <äX¯ qT+&ç XÊdüHê‘·àø£ s¡÷bÕìøÏ e÷]+~. Ä <äX¯ qT+∫ bÕ]ÁXÊ$Tø£ <äX¯≈£î e÷]b˛sTT+~. ∫e] <äX¯qT #˚]q|ü &ÉT ªyêdüÔe XÊÅdüÔ+µ kÕ<Ûä´eTì n‘·&ÉT uÛ≤$+#ê&ÉT. kÕ<Ûës¡D (casual) dü+ã+<ÛëqT ø£qTø√ÿe&ÜìøÏ n~ edüTÔ|üs¡yÓTÆq |ü]oq≈£î ˝ÀHÓ’ ñ+≥T+~. ªªuÛÖ‹ø£ <äè–«wüj·T+ e÷~]>± düø±sê‘·àø£ |ü<ä∆‹ì (positive method) $ìjÓ÷–+#·&É+ <ë«sê kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷ìï edüTÔ|üs¡+>± n<Ûä´j·Tq+ #˚j·Te#·TÃqìµµ H=øÏÿ #ÓbÕŒ&ÉT. n‘·&ç ªbÕõ{Ïyé |òæ˝≤dü|ò”µ n‘·ì ø±+˝Àì kÕe÷õø£, XÊÅd”Ôj·T ø±s¡´kÕ<ÛäHê e´ekÕú|üq≈£î ÁbÕ‹ì<Ûä´+ eVæ≤+∫+~. ªø√yéTºµ Á|üø±s¡+ uÛÖ‹ø£ XÊÅkÕÔ˝À ìj·TTø£ÔyÓTÆq |ü<ä∆‘·T e+{Ï |ü<ä∆‘·TqT yê&ÉT‘·÷ düe÷», e÷qe⁄ì #·s¡´ n<Ûä´j·Tq+>± düe÷» XÊÅkÕÔìï <ä]Ù+#ê*. düe÷»XÊÅdüÔ+ bÕõ{Ïyé |ü<ä∆‹ì n+fÒ düe÷» dü«uÛ≤yêìøÏ, e÷qe dü+ã+<Ûë≈£î dü+ã+~Û+∫q $C≤„Hêìï n_Ûeè~∆ #˚j·T&É+˝À |ü]oq, ‘·THê‘·àø£ (#ê]Á‘·ø£ ‘·THê‘·àø£), Á|üjÓ÷>±‘·àø£ |ü<ä∆‹ ñ|üjÓ÷–+#êì Äj·Tq uÛ≤$+#ê&ÉT. Ç+ø√ $<Ûä+>± #ÓbÕŒ+fÒ, yÓTT‘·Ô+ MT<ä düe÷C≤<Ûä´j·THêìøÏ ˇø£ q÷‘·q ‘·‘ê«_Ûeè~∆øÏ Äj·TH˚ eT÷ø±s¡≈£î&ÉT. Äj·Tq düe÷»XÊÅdüÔ $wüj·÷ìï kÕe÷õø£ ìX¯Ã‘·, kÕe÷õø£ #·q+ nH˚ ¬s+&ÉT uÛ≤>±T>± $uÛÑõ+#ê&ÉT. kÕe÷õø£ ìX¯Ã‘· Áø£eT|ü<ä∆‹, dæús¡‘·« düeTdü´qT dü÷∫düTÔ+~. Ç~ düe÷C≤T m˝≤? m+<äT≈£î ìs¡«Væ≤+|ü ã&ÉT‘·THêïsTT? ì*∫ ñHêïj·TH˚ |ü]oq≈£î dü+ã+~Û+∫+~. kÕe÷õø£ #·q+, kÕe÷õø£ e÷s¡TŒqT dü÷∫düTÔ+~. n+fÒ düe÷C≤T m˝≤ e÷s¡T‘êsTT? e÷s¡TŒ dü«uÛ≤yêìï, e÷sêZìï @~ ìsê∆]düTÔ+<äH˚ düeTdü´qT á $uÛ≤>∑+ dü÷∫düTÔ+~. n|üŒ{Ï qT+&ç düe÷» XÊÅdüÔE„T á düeTdü´qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ Á|üj·T‹ï+#ês¡T. Spencer 1820 - ôV≤sY“sYº ôdŒq‡sY (Herbert 1903) ôV≤s¡“sYº ôdŒq‡sY Á_{Ïwt s¡#·sTT‘·. áj·Tq düe÷»XÊÅdüÔ+ ÁbÕ<∏ä$Tø£ <äX¯˝À $X‚wü ø£èwæ #˚XÊ&ÉT. áj·Tq Ä<ÛäTìø£ ø±+˝Àì >=|üŒ Á|üC≤„e+‘·T˝…’q y˚T<Ûëe⁄˝À¢ ˇø£s¡T. düe÷» XÊÅkÕÔìøÏ kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D, sê»ø°j·÷T, eT‘·+, ≈£î≥T+ã+, düÔØø£s¡D, düeT÷Vü‰T, düeTT<ëj·÷T, $C≤„q düe÷»XÊÅdüÔ+ yÓTT<ä˝…’q≥Te+{Ï $$<Ûä $wüj·÷qT düŒwüº+>±, e´ed”úø£è‘·+>± $e]+#ê&ÉT. áj·Tq Á|ü‘˚´ø£ uÛ≤>±‘√ ñqï Á|ü‘˚´ø£ $<ÛäTqT ìs¡«Væ≤düTÔqï J$>± düe÷C≤ìï #·÷kÕÔ&ÉT. 37
&Ü]«Hé ª|ü]D≤eTÁø£eT+µ düVü≤» dæ<ë∆+‘·+ e˝Ò¢ ôdŒq‡sY n~Ûø£+>± Á|üuÛ≤$‘·T&Ó’Hê&ÉT. ø√yéTºøÏ e´‹πsø£+>± ôdŒq‡sY düe÷» <äèø£Œ<∏ä+ C…’$ø£ |ü<ä∆‹ MT<ä Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+~. Je⁄˝À C…’$ø£ ª|ü]D≤eTÁø£eT+µ @s¡Œ&˚ rs¡T˝ÀH˚ kÕe÷õø£ e÷s¡TŒ @s¡Œ&ÉT‘·T+<äì Äj·Tq yê<ä+. &Ü]«Hé Á|ü‹bÕ~+∫q ªkÕ«uÛ≤$ø£ es¡D+, X¯øÏÔeT+‘·T&˚ J$+#·&ÜìøÏ ns¡TΩ&ÉTµ nH˚ uÛ≤yêH˚ ôdŒq‡sY H=øÏÿ #ÓbÕŒ&ÉT. Ä uÛ≤yêqT ôdŒq‡sY ‘·q kÕe÷õø£ |ü]D≤eTÁø£e÷ìøÏ nq«sTT+#ê&ÉT. e÷qe düe÷»+ kÕ<Ûës¡D <äX¯ qT+∫ dü+øÏ¢wüº <äX¯≈£î n_Ûeè~∆ #Ó+~+<äì Äj·Tq n_ÛÁbÕj·T|ü&ܶ&ÉT. á $<ÛäyÓTÆq n_Ûeè~∆ ˝Ò<ë |ü]D≤eTÁø£eT+ HÓeTà~>± ñ+≥T+<äì Áø£e÷qTkÕs¡eT˙ Äj·Tq n_ÛÁbÕj·T+. e÷qe düe÷»+ ªÄ≥$ø£ <äX¯µ qT+∫ ªHê>∑]ø£ <äX¯µ≈£î |üj·Tì+∫+~. Ä~eT düe÷»+˝Àì e÷qe⁄&ÉT Ä≥$≈£î&ÉT, nHê>∑]≈£î&ÉT. düVü≤#·s¡T‘√ |òüTs¡¸D |ü&˚yê&ÉT. n_Ûeè~∆ #Ó+~q e÷qe⁄&ÉT XÊ+‹ dü«uÛ≤$ nj·÷´&ÉT. ôd’ìø£yê<ëìï bÕ]ÁXÊ$Tø£ yê<ä+ ‘=–+∫+~. kÕ«uÛ≤$ø£yÓTÆq e÷s¡TŒ n_Ûeè~∆˝À |òü*‘êìï kÕ~Û+∫ ∫e]øÏ düe÷»+˝À dü+|üPs¡í‘·qT ‘ÓdüTÔ+<äì Äj·Tq uÛ≤$+#ê&ÉT. ôV≤s¡“sYº ôdŒq‡sY, mes¡÷ kÕ+|òæTø£ dü+düÿs¡D≈£î e÷s¡Z<äs¡Ù≈£îT ø±s¡ì qe÷à&ÉT. düe÷»+ πøe+ ‘·≈£îÿe ˝Ò<ë u≤πs“]j·THé s¡÷bÕ qT+&ç Ä<ÛäTìø£ ˝Ò<ë Hê>∑]ø£ s¡÷bÕìøÏ e÷s¡T‘·T+<äì n‘·&ÉT #ÓbÕŒ&ÉT. á düe÷»+˝À düe÷»+ s¡÷bÕ+‘·s¡+ #Ó+<ä&É+˝À, n‘·T´qï‘· kÕeTsêú´ìï ø£*–q Äj·Tq dæ<ë›+‘êqT kÕe÷õø£ &Ü]«ì»+ nì |æTkÕÔs¡T. F. Ward ˝…düºsY m|òt. yêsY¶ (Lester 1841-1913) áj·Tq #ê˝≤ Äø£s¡¸D°j·TyÓTÆq düe÷»XÊÅdüÔ e´edüúqT düèwæº+#ê&ÉT. nyÓT]ø±≈£î #Ó+~q düe÷»XÊÅdüÔE„˝À áj·Tq n‘·´+‘· ÁbÕNqT&ÉT. yêsY¶ #Ó|æŒq≥T¢>± @ düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT, XÊÅd”Ôj·T $C≤„q uÛ≤>∑+˝À düe÷»XÊÅdüÔ $wüj·÷ìï #·]Ã+#·˝Ò<äT. düe÷»XÊÅdüÔ $wüj·÷ìï e÷qe ø±s¡´kÕ<Ûäq>± |ü]>∑DÏ+#êì Äj·Tq n_ÛÁbÕj·T|ü&ܶ&ÉT. ªªe÷qe⁄˝Ò$T{Ï nH˚~ ø±<äT, yêfi¯ó¢ #˚ùd<˚$T{ϵµ nH˚~ eTTK´eTì Äj·Tq n_ÛÁbÕj·T+. düe÷»XÊÅdüÔ+, düe÷» ìs¡«Vü≤DqT |ü]o*düTÔ+~. ø±ì <ëì dü«s¡÷bÕìï ø±<äT. Ç+‘·≈£î |üPs¡«|ü⁄ XÊÅdüÔE„+<ä]ø° kÕe÷õø£ dü«s¡÷|ü $X‚¢wüD‘√ dü+ã+<Ûä+ ñqï~. yêsY¶, düe÷» XÊÅkÕÔìï X¯ó<ä∆, nqTe]Ô‘· düe÷» XÊÅkÕÔH˚ ¬s+&ÉT $uÛ≤>±T>± $uÛÑõ+#ê&ÉT. X¯ó<ä∆ düe÷»XÊÅdüÔ+ dæ<ë∆+‘·|üs¡yÓTÆ+~. Ç~ XÊÅdüÔ dü÷Á‘êqT $e]+#·&ÜìøÏ Á|üj·T‹ïdüTÔ+~. nqTe]Ô‘· düe÷»XÊÅdüÔ+ n{≤¢ >±≈£î+&Ü Á|üjÓ÷>±‘·àø£yÓTÆ+~. kÕe÷õø£ JeHê_Ûeè~∆øÏ X¯ó<ä∆ düe÷» XÊÅkÕÔìï m+‘· es¡≈£î nqTe]Ô+#·e#·TÃqH˚ $wüj·÷ìï $e]düTÔ+~. kÕe÷õø£ ìX¯Ã‘·, kÕe÷õø£ #·Hê eT<Ûä´ ‘˚&ÜqT ≈£L&Ü yêsY¶ #·÷bÕ&ÉT. kÕe÷õø£ ì•Ã‘· kÕe÷õø£ Áø£e÷ìï, e´ekÕú|üqqT |ü]o*düTÔ+~. n~ kÕe÷õø£ dü«s¡÷bÕqT ì]àdüTÔ+~. kÕe÷õø£ #·q+, kÕe÷õø±_Ûeè~∆ ˝Ò<ë düe÷» dü«s¡÷|ü+˝Àì e÷s¡TŒqT |ü]o*düTÔ+~. Durkheim myÓTÆ˝Ÿ <äTsYÿôV’≤yéT (Emile 1858-1917) myÓTÆ˝Ÿ <äTsYÿôV’≤yéT düe÷» XÊÅkÕÔìï m≈£îÿe>± Á|üuÛ≤$‘·+ #˚dæq Áô|ò+∫ düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT. <äTsYÿôV’≤yéT ‘·q düe÷C≤<Ûä´j·Tq+˝À düe÷C≤qT yÓTT‘·Ô+ j·T÷ì≥T¢>± n<Ûä´j·Tq+ #˚j·÷ì H=øÏÿ #ÓbÕŒ&ÉT. sê»ø°j·T, eT‘·, ≈£î≥T+ã e´edüú düe÷» uÛ≤>± ø£+fÒ düe÷»+ m≈£îÿyÓ’+~>± Äj·Tq uÛ≤$+#ê&ÉT. kÕe÷õø£ n<Ûä´j·THêìøÏ e´øÏÔ ø£+fÒ düeT÷Vü≤+ ˝Ò<ë düe÷»+ Äj·Tq≈£î Á|ü<Ûëq <Û˚´j·T+. e´øÏÔ #·s¡´, nqTuÛÑ÷‹, Ä˝À#·q yÓTT<ä˝…’q$ düeT÷Vü≤ Á|ürø£åDT, XÊdüHêT, Ä#êsê≈£î Á|ü‹s¡÷bÕT. Ä‘·àVü≤‘·´ πs≥T¢ ˇø£ düeT÷Vü≤+ qT+∫ eTs=ø£ düeT÷Vü‰ìøÏ dæús¡+>± e÷s¡T‘·÷ ñ+{≤j·Tì Äj·Tq #·÷|æ+#ê&ÉT. Ä‘·àVü≤‘·´ #·s¡´ kÕe÷õø£ Á|üuÛ≤yê≈£î ˝Àã&ç ñ+≥T+<äì, @ ˇø£ÿ]ø° dü+ã+~Û+∫q yÓ’j·TøÏÔø£ #·s¡´ ø±<äì Äj·Tq ìs¡÷|æ+#ê&ÉT. Äj·Tq eTTK´+>± nqTuÛÑ$ø£ <ä‘êÔ+XÊìï d”«ø£]+∫ düe÷C≤ìøÏ dü+ã+~Û+∫q XÊÅd”Ôj·T, kÕe÷õø£ n<Ûä´j·THêìøÏ m+‘√ ø£èwæ #˚XÊ&ÉT. Marx 1818 - ø±sY¢ e÷sYÿ‡ (Karl 1883) e÷sYÿ‡, düe÷»XÊÅdüÔE„&ÉT ø±ø£b˛sTTq|üŒ{ÏøÏ Äj·Tq uÛ≤eq düe÷»XÊÅdüÔ+ MT<ä >=|üŒ Á|üuÛ≤yêìï ø£*–+∫+~. Äj·Tq uÛ≤eq düe÷» XÊÅkÕÔ_Ûeè~∆øÏ m+‘√ y˚TT #˚≈£L]Ã+~. Äj·Tq Á|üC≤„e+‘·+>± ‘·‘·«XÊÅdüÔ+, ns¡úXÊÅdüÔ+, sê»˙‹ XÊÅdüÔ+, #·]Á‘· e+{Ï $wüj·÷˝À¢ s¡#·qT #˚XÊ&ÉT. Äj·Tq ø£èwæ |òü*‘ê˝À¢ ø£eT÷´ìdüTº e÷ìô|òk˛º, <ëdt 38
ø±|æ≥˝Ÿ, bÕeغ Ä|òt |òæ˝≤dü|ò” yÓTT<ä˝…’q$ Á|ü<ÛëqyÓTÆq$. Äj·Tq ø£èwæ kÕe÷õø£ |ü]XÀ<Ûäq¬ø+‘√ Á|ü<ÛëqyÓTÆ+~. n+<äTe¢H˚ ˝À‘Ó’q kÕe÷õø£ n<Ûä´j·Tq+ #˚dæq kÕe÷õø£ ‘·‘·«y˚‘·Ô˝À e÷sYÿ‡ ≈£L&Ü ˇø£s¡T. düe÷»+ m˝≤ dü+|òüT{Ï‘·eTe⁄‘·T+~? m˝≤ e÷s¡TŒ≈£î ˝Àqe⁄‘·T+~? nH˚ $wüj·÷qT >∑T]+∫ e÷sYÿ‡ |ü]o*+#ê&ÉT. Ä]úø£ ìsê∆s¡D≤ yê<ëìï Äj·Tq u≤>± $X¯«dæ+#ê&ÉT. e÷sYÿ‡ Á|üø±s¡+ düe÷» Ä]úø£ e´edüú, es¡Z dü«s¡÷bÕìï, dü+düúqT, kÕ+düÿè‹ø£ $TeqT, $XÊ«kÕqT ìsê∆]düTÔ+~. nìï edüTÔe⁄ ñ‘·Œ‹Ô $<Ûëq+, edüTÔe⁄qT ñ‘·Œ‹Ô #˚ùd X¯≈£îÔT, ñ‘·Œ‹Ô kÕ<ÛäHê j·T»e÷qT dü+ã+<Ûë e¢ kÕe÷õø£ @sêŒ≥T ìsê∆]‘·eTe⁄‘êj·Tì Äj·Tq yê~+#ê&ÉT. kÕe÷õø£ esêZìï >∑T]+∫ e÷sYÿ‡ ñ<˚›XÊT, düÔØø£s¡D düe÷» XÊÅkÕÔìøÏ Á|ü<Ûëq+>± <√Vü≤<ä|ü&ܶsTT. dü+|ü<ä≈£î dü+ã+~Û+∫q ndüe÷q |ü+|æD°, es¡Z ìsê∆s¡DT düe÷» n+‘·]ïVæ≤‘· >∑TD≤T>± Äj·Tq >∑eTì+#ê&ÉT. Ä >∑TD≤˝Ò düe÷»+˝À yÓ’s¡T<Ûë´ìøÏ (conflict) eT÷+. á yÓ’s¡T<Ûë´ |òü*‘·y˚T $|ü¢yê‘·àø£yÓTÆq kÕe÷õø£ e÷s¡TŒ, kÕe÷õø£ yÓ’s¡T<Ûä´ |òü*‘·yÓTÆq $|ü¢e+ nìyês¡´eTì e÷sYÿ‡ uÛ≤$+#ê&ÉT. Ä $<Ûä+>± düe÷»+ ˝À|ü˝Ò düèwæº+#·ã&çq n{≤¢+{Ï |ü]dæú‘·T qT+∫ ñ<䓤$+#˚ q÷‘·q kÕe÷õø£ dü«s¡÷bÕqT eTq+ #·÷&Ée#·TÃ. Weber 1864 - e÷ø˘‡ yÓãsY (Max 1920) e÷ø˘‡ yÓãsY »s¡à˙øÏ #Ó+~q düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô, ˝ÖøÏø£ sê»ø°j·T Ä]úø£y˚‘·Ô. ø±˙, düe÷» XÊÅkÕÔìï Á|üuÛ≤$‘·+ #˚XÊ&ÉT. düe÷» XÊÅkÕÔH˚ï ø±ø£, #·]Á‘·, ‘·‘·«XÊÅdüÔ+, e÷qeXÊÅdüÔ+, Ä]úø£XÊÅdüÔ+, sê»˙‹ XÊÅkÕÔqT ≈£L&Ü Á|üuÛ≤$‘·+ #˚XÊ&ÉT. áj·Tq sêdæq Á|üdæ<ä∆ Á>∑+<∏ä+ ªThe Protestant Ethics and Spirit of Capitalismµ˝À Ábıf…ôdº+{Ÿ HÓ’‹ø£ $TeT e´≈£îÔT ˝ÖøÏø£ Á|ü|ü+#·+˝À |üì#˚ùd≥≥T¢ Á|üuÛ≤e+ #·÷bÕj·Tì ‘Ó*bÕ&ÉT. yês¡T ‘·eT dü«+‘· es¡Ôø£ yê´bÕsêqT n_Ûeè~∆ #˚düTø=Hêïs¡T. <ÛäHêìï eè~∆ #˚düTø=ì ô|≥Tºã&ÉTT ô|≥º&ÜìøÏ düqï<äT∆j·÷´s¡T. á $<Ûä+>± yÓãsY ô|≥Tºã&ç<ëØ $<Ûëq+ Ä$sꓤyêìï qe÷à&ÉT. Ä<äs¡Ùyê<ä+ô|’ ‘·q≈£îqï qeTàø£+‘√ ñ<√´–kÕ«eT´+, ùV≤‘·TãB∆ø£s¡D˝À X¯øÏÔ, n~Ûø±s¡+ ÄdüøÏÔì n_Ûeè~∆ #˚düT≈£îHêï&ÉT. ø=ìï Á|ü‘˚´ø£ kÕe÷õø£ dü+<äsꓤ˝À e´≈£îÔ #·s¡´qT ≈£L&Ü n<Ûä´j·Tq+ #˚XÊ&ÉT. πøe+ e÷qe⁄&ç Á|ües¡ÔqqT >∑T]+∫ ìy˚~+#·&ÜìøÏ düe÷»XÊÅdüÔ+ |ü]$T‘·+ ø±ø£, n‘·ìï ns¡ú+ #˚düTø√e&É+ô|’ <äèwæº πø+ÁBø£]düTÔ+<äì, e÷qe⁄&ç #·s¡´≈£î Ä‘êàÁX¯j·T yê´U≤´HêT, nsêúT n‹ eTTK´yÓTÆq n+XÊì yÓãsY $e]+#ê&ÉT. kÕe÷õø£ #·s¡´T HêT>∑T s¡ø±T>± yÓãsY eØZø£]+#ê&ÉT. n$, dü+Á|ü<ëj·Tø£, uÛ≤y√<˚«>∑, ùV≤‘·Tã<ä∆yÓTÆq $Te, ø±s¡Dø±s¡ø£+. $y˚ø£e+‘·yÓTÆq $Te s¡ø£+ |ü≥¢ yÓãsY m≈£îÿe ÁX¯<ä∆ #·÷|ü&ÜìøÏ ø±s¡D+ á $<Ûëq+ $yÓ÷Væ≤‘·‘ê«ìøÏ (Disenchantment) <ë]rdüTÔ+<äì $X¯«dæ+#·≥y˚T. $y˚ø£e+‘·yÓTÆq øå±´ |ü≥¢ nqTkÕú|æ‘·yÓTÆq Á|üÁøÏj·TT, qeTàø±T, XÊÅd”Ôj·T ne>±Vü≤q≈£î ÁbÕ<Ûëq´‘· ô|]–q|ü &ÉT $TyÓ’q~>± |ü]>∑DÏ+#·ã&É‘êj·Tì, ‘·<ë«sê $yÓ÷Væ≤‘·‘·«+ @s¡Œ&ÉT‘·T+<äì yÓãsY ù|s=ÿHêï&ÉT. bÕ]ÁXÊ$Tø£ düe÷C≤˝À¢ ñ<√´–kÕ«eT´+ ˇø£ düeTdü´ nì, $Te nqTkÕú|æ‘· e´ekÕú|üq qT+∫ ø£å´ nqTkÕú|æ‘· e´edüú yÓ’|ü⁄ e÷s¡&É+ |òü*‘·+>± á düeTdü´ @s¡Œ&ÉT‘·T+<äì yÓãsY uÛ≤$+#ê&ÉT. πswüq˝…’CÒwüHé, ãT´s√Áø£f…ÆCÒwüHé Á|üÁøÏj·T ìj·T+Á‘·D˝À ñqï düe÷»+ ø£]ƒqyÓTÆq ìj·Te÷ ÇqT|ü |ü+»s¡+˝À ∫≈£îÿ≈£î+≥T+<äì, <ëì qT+∫ ‘·|æŒ+#·Tø√˝Ò<äì yÓãsY $X¯«dæ+#ês¡T. >∑‘·+˝À, dü+øÏ¢wüº bÕ]ÁXÊ$Tø£ düe÷C≤T e´≈£îÔô|’ yê{Ï Á|üuÛ≤yêô|’ düe÷» XÊÅd”Ôj·T |ü]XÀ<Ûäq <äèwæº πø+ÁBø£]+∫+~. Á|üdüTÔ‘·+ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT m+‘√ yÓ’$<Ûä´+ >∑ n+XÊqT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔHêïs¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, C≤‹, qs¡es¡Z yê<ä+, kÕe÷õø£ es¡Z+, C…+&ÉsY bÕÁ‘·T, ≈£î≥T+ã+ e+{Ï dü+düú e+{Ï dü÷ú ì]à‘·TqT ø=+<äs¡T düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔHêïs¡T. eT]ø=+<äs¡T á dü÷ú ì]à‘·T $∫äqï+˝Àì uÛ≤>±˝…’q $#·q+, H˚s¡+, $&Ü≈£îqT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔHêïs¡T. eT]ø=+<äs¡T e´≈£îÔ kÕ+|òæTø°ø£s¡D |üs¡düŒs¡ dü+ã+<Ûë e+{Ï dü÷ø£åà Á|üÁøÏj·TqT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔHêïs¡T. Á|üdüTÔ‘· ø±|ü⁄ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT e÷qe XÊÅdüÔy˚‘·Ô qT+∫ düe÷#êsêìï Á>∑Væ≤+#·&Éy˚T ø±ø£ düe÷»XÊÅdüÔ+ô|’ ÁbÕXÊÑ·´ Á|üuÛ≤yêìï ≈£L&Ü >∑T]Ô+#ês¡T. n+<äTe¢H˚ Á|ü|ü+#·+˝Àì #ê˝≤ düe÷»XÊÅdüÔ XÊKT ãVüQfi¯ dü+düÿèrj·T |ü]XÀ<ÛäqqT Áb˛‘·‡Væ≤düTÔHêïsTT. 39
MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 1. düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ uÛ≤>∑+>± Ä$s¡“¤$+#·&ÜìøÏ u≤<Ûä´‘· >∑ ø±s¡ø±qT $e]+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 2. ø√yéTº Á|ü‹bÕ~+∫q eT÷&ÉT <äX¯ dæ<ë∆+‘·+, bÕõ{Ï$»yéT >∑T]+∫ $e]+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 3.3 XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ |ü]XÀ<Ûäq ˇø£ XÊÅd”Ôj·TyÓTÆq ø£èwæ. BìøÏ düXÊÅd”Ôj·TyÓTÆq |ü<ä∆‹ nedüs¡+. ‘ê]ÿø£ Ä˝À#·Hê $<Ûëq+˝À $$<Ûä k˛bÕHêTqï Ä˝À#·Hê |ü<ä∆‘˚ XÊÅd”Ôj·T |ü]XÀ<Ûäq. |ü]XÀ<Ûäq n+fÒ C≤Á>∑‘·Ô‘√ ≈£L&çq nH˚«wüD ˝Ò<ë $wüj·T $#ês¡D. á $X¯«s¡Vü≤kÕ´qT ‘ÓTdüTø√e&ÜìøÏ ñ|üø£]+#˚<˚ XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹. á |ü<ä∆‹ì @ ˇø£ÿ <ëìøÏ #Ó+~q~ ø±ø£, $X¯«»˙qyÓTÆ+~. Scientia ªªScienceµµ nH˚ |ü<ä+ nH˚ ˝≤{ÏHé (uÛ≤wü) |ü<ä+ qT+&ç ñ<䓤$+∫+~. y˚T]j·T+ ` yÓuŸdüºsY ì|òüT+≥Te⁄ (&çø£¸qØ) Á|üø±s¡+ Á|ü<äs¡ÙHê‘·àø£, |ü⁄qs¡T‘êŒ<äø£‘· <ä‘êÔ+X¯+ Ä<Ûës¡+>± ñ+&˚<˚ XÊÅdüÔ+. XÊÅdüÔ+ |üØø£å, $X‚¢wüD <ë«sê ˝…øÏÿ+#·<ä–q |òü*‘ê‘√ ì]à‘·yÓTÆq~. Ç~ n_ÛÁbÕj·÷ô|’ ˝Ò<ë ÁbÕ<Ûëq´‘·ô|’ Ä<Ûës¡|ü&É<äT. XÊÅdüÔ+ nH˚~ yêdüÔyêìøÏ ÁbÕ<Ûëq´‘·ìdüTÔ+~. XÊÅd”Ôj·T Á|üÁøÏj·T, |ü]XÀ<Ûäq <ë«sê Ä˝À#·qqT düyêT #˚j·T&ÜìøÏ s¡÷bı+~+#·ã&ç+~. XÊÅd”Ôj·T Á|üÁøÏj·T˝À ˇø£ eTTK´yÓTÆq n+X¯+ @$T≥+fÒ Ç~ düVü≤» Á|ü|ü+#·+ô|’ e÷Á‘·y˚T <äèwæºô|&ÉT‘·T+~. nr‘·+>± |ü]>∑DÏ+#·ã&˚ @<Ó’Hê $C≤„q XÊÅdüÔ ìs¡«#·q+≈£î dü]b˛<äT. |ü]XÀ<Ûäq #˚ùd≥|ü &ÉT XÊÅdüÔy˚‘·ÔT ˇø£ |ü]ø£Œq≈£î dü+ã+~Û+∫q ˇø£ Á|üjÓ÷>∑+˝À ø=e÷q, nqTuÛÑ$ø£ kÕøå±´qT ùdø£]+#˚+<äT≈£î XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ì ñ|üjÓ÷–kÕÔs¡T. ˇø£ dæ<ë∆+‘êìøÏ eT<䛑·T Çe«&ÜìøÏ ˝Ò<ë $s¡T<ä∆+>± ñ+&˚ |òü*‘êqT dü÷∫düTÔ+~. |ü]XÀ<Ûäq <äè–«wüj·T+ ø√dü+ XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ ˇø£ kÕ+πø‹ø£ |ü<ä∆‹, ø=‘·Ô C≤„Hêìï bı+<ä&É+ ˝Ò<ë |üPs¡« C≤„Hêìï dü]~<ä›&É+, düeTÁ>∑|üs¡#·&É+, XÊÅd”Ôj·T+>± |æTeã&É&ÜìøÏ, $#ês¡D |ü<ä∆‹ kÕe÷q´+>± yê<äq ì]›wüº dü÷Á‘ê≈£î nqT>∑TD+>± nqTuÛ≤$ø£yÓTÆq ˝Ò<ë ø=e>∑ kÕø£å´+ Ä<Ûës¡+>± ñ+≥T+~. XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ (Scien- tific Method) nH˚~ ˇø£ ìs¡+‘·s¡ Á|üÁøÏj·T. Ç~ kÕ<Ûës¡D+>± düVü≤» Á|ü|ü+#·+ >∑T]+∫ |ü]oq‘√ ÁbÕs¡+uÛÑeTe⁄‘·T+~. e÷qe⁄T düVü≤»+>± ñ‘ê‡Vü≤e+‘·T˝…’ ñ+{≤s¡T. ø±ã{Ϻ yês¡T ‘·s¡#·T>± #·÷ùd ˝Ò<ë $q&ÜìøÏ ñqï $wüj·÷ >∑T]+∫ Á|üX¯ï‘√ eTT+<äT≈£î e∫Ã, ‘·s¡#·T>± $wüj·÷ >∑T]+∫ Ä˝À#·qT (|ü]ø£ŒqT) #˚kÕÔs¡T. n‘·T´‘·ÔeT |ü]ø£ŒqT Á|üø£è‹ >∑T]+∫q eT]ø=ìï |ü]oq‘√ düVü‰ |üT e÷sêZ˝À¢ |üØøÏå+#·>∑ n+#·Hê≈£î <ë]rdüTÔ+~. kÕ<Ûës¡D+>±, |ü]ø£Œq ãyÓTÆq |üØø£åT C≤Á>∑‘·Ô>± ìj·T+Á‹+#·ã&É‘êsTT. n+‘˚ø±ø£ n$ nq÷s¡÷|ü (empirical) nqTuÛÑ$ø£ <ä‘êÔ+X¯+qT ùdø£]+#˚ Á|ü‹s¡÷|üD Á|üjÓ÷>± qT+&ç e#êÃsTT. |üØø£åT n+#·Hê≈£î m+‘· y˚Ts¡≈£î dü]b˛‘·T+<√ nH˚ <ëìï ã{Ϻ, ndüT |ü]ø£Œq≈£î |ü]o*+#·&É+, e÷s¡TŒT ˝Ò<ë ‹s¡düÿs¡D nedüs¡eTe⁄‘·T+~. ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ |ü]ø£ŒqT u≤>± n_Ûeè~∆ #Ó+~q≥¢sTT‘˚, kÕ<Ûës¡D dæ<ë∆+‘êìï n_Ûeè~∆ #˚j·Te#·TÃ. 40
XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ á n+XÊô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. • nqTuÛÑ$ø£ kÕøå±´<ÛësêT • uÛ≤eq ñ|üjÓ÷–‘· ` uÛ≤yêT, nqTuÛÑyê qT+&ç düèwæº+#·ã&çq ‘ê]ÿø£ ìsêàD≤T, neT÷s¡Ô $es¡D˝Ò uÛ≤eqT. • ekÕÔ«ÁX¯j·T‘· |ü≥¢ ìã<ä∆‘·qT ø£*– ñ+&É≥+. ekÕÔ«ÁX¯j·T‘· n+fÒ e´øÏÔ>∑‘·, bÕøÏåø£ n_ÛÁbÕj·÷≈£î ‘êe⁄ Çe«ø£b˛e&É+. nsTT‘˚ kÕ+|òæTø£ XÊÅkÕÔ˝À ìs¡ù|ø£å ekÕÔ«ÁX¯j·T‘·qT kÕ~Û+#·&É+ ø£wüºkÕ<Ûä´+. • HÓ’‹ø£ ‘ê≥düú´+ ` |ü]XÀ<Ûäq rs¡TŒìe«<äT. • kÕ<Ûës¡D°ø£s¡DT. • ‘ê]ÿø£ $y˚#·Hê Á|üÁøÏj·T. á Á|üÁøÏj·T˝À Ä>∑eTq, ì>∑eTq |ü<ä∆‘·TT uÛ≤>±T. 1) Ä>∑eTq |ü<ä∆‹ (Induction): nH˚ø£ e´øÏÔ>∑‘· πødüTqT |ü]o*+∫ ˇø£ kÕe÷˙´ø£s¡D #˚ùd |ü<ä∆‘˚ Ä>∑eTq |ü<ä∆‹. 2) ì>∑eTq |ü<ä∆‹ (Deduction): düsê«+^ø±s¡yÓTÆq dü÷Á‘êìï ˇø£ ì]›wüº yÓ’j·TøÏÔø£ $wüj·T |ü]oq≈£î nq«sTT+#˚ $y˚#·q Á|üÁøÏj˚T ì>∑eTq |ü<ä∆‹. $X¯«dü˙j·T‘· (Reliability): ˇø£ |üØø£å k˛ÿs¡T¢ ˇπø ø=‘· ˇπø j·T÷ì{Ÿ≈£î dæús¡+>± ñ+≥T+~. n<˚ qeT÷Hê≈£î e]Ô+#˚≥|ü &ÉT n<˚ |òü*‘êT dæús¡+>± ñqï|ü &ÉT ˇø£ kÕúsTT $X¯«dü˙j·T+>± ñ+≥T+~. düeT+»dü‘·«+ (Validity): edüTÔe⁄qT ˝Ò<ë e´≈£îÔqT, yê] ø£åD≤qT Ç~ dü]>±Z dü]b˛j˚T≥|ü &ÉT ø=*#˚ |ü<ä∆‹. <ÛäèMø£s¡D (Verifiability): ˇπø n<Ûä´j·THêìï ‹]– n<˚ |ü]dæú‘·T‘√ n<Ûä´j·Tq+ #˚dæ |òü*‘êqT ‘·ìF #˚j·T&É+. Á|ü‹ $C≤„q XÊÅdüÔ+ XÊÅd”Ôj·T ˝Ò<ë Á|üjÓ÷>±‘·àø£ |ü<ä∆‹ì n+XÊ n<Ûä´j·Tq+ ø√dü+ ñ|üjÓ÷–düTÔ+~. á |ü<ä∆‹ |ü]oq, Áø√&ûø£]+#·&É+, eØZø£s¡D, |ü]ø£Œq, <ÛäèMø£s¡D, n+#·Hê. |ü]oq n+fÒ ª#·÷&É≥+µ. Ç$ ¬s+&ÉT s¡ø±T 1) Äø£dæàø£+>±, 2) ìj·T+Á‹‘·. K>√fi¯ XÊÅdüÔy˚‘·Ô ˝Ò<ë kÕe÷õ XÊÅdüÔy˚‘·Ô ˇø£ n¢s¡¢qT kÕø£å´+>± #·÷düTÔqï|ü &ÉT, dü+uÛÑ$+∫q <äè–«wüj·T+ düVü≤»+>±H˚ »s¡T>∑T‘·Tqï|ü &ÉT, eT∞¢ ìs¡«Væ≤+#·ã&É<äT. ìj·T+Á‹‘· |ü]oqqT Á|üjÓ÷>∑+ nì ≈£L&Ü |æTkÕÔs¡T. Ç~ |ü]o≈£î&ÉT s¡÷bı+~+∫q |ü]dæú‘·T˝À á <äè–«wüj·T+ >∑eTì+#·e#·TÃ. Á|üjÓ÷>∑+ nH˚~ $#ês¡D, ìj·T+Á‹‘· |ü]oq#˚ Áø£eT|ü<ä∆‹˝À yÓ÷|üã&çq $<Ûëq+>± ìs¡«∫+#·ã&Ée#·TÃ. Bì eq #·˝≤+ø£ dü+ã+<Ûëìï >∑T]+∫ K∫Ñ·yÓTÆq |ü]ø£Œq>± |üØøÏå+#·e#·TÃ. uÛÖ‹ø£ XÊÅdüÔ+, s¡kÕj·Tq XÊÅdüÔ+ e+{Ï düVü≤» $C≤„q XÊÅkÕÔ˝À ˝≤>± Á|üjÓ÷>∑+, kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ+ e+{Ï XÊÅkÕÔ˝À Ç~ kÕ<Ûä´+ ø±<äT. kÕ+|òæTø£ Á|ües¡Ôq ì»+>± XÊÅd”Ôj·T+>± |ü]>∑DÏ+#·ã&ÉT‘·T+<ë nH˚~ ø=+‘· eT+~øÏ Ç|üŒ{Ïø° dü+<˚Vü‰T ñHêïsTT. düe÷»XÊÅdüÔ+ Á|ü» kÕe÷õø£ JeHêìï yê] Á|ües¡ÔqqT |ü]o*düTÔ+~. nsTT‘˚ |ü]oq nH˚~ |ü⁄s√>∑‹˝À ñ+~. |ü]oq≈£î dü+ã+~Û+∫, <ä‘êÔ+X¯j·÷qT |ü]XÀ<Ûäq ns¡úeTj˚T´ es¡≈£î ãj·T≥≈£î sê≈£î+&Ü C≤Á>∑‘·ÔT rdüTø√yê*. XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ ¬s+&Ée<äX¯˝À |ü]oq˝À bı+~q yÓTT‘·Ô+ <ä‘êÔ+X¯+qT |ü⁄qsêeè‘·Ô+ #˚düTÔ+~. kÕe÷» XÊÅdüÔE„&ÉT n‘·&ÉT >∑eTì+∫q <ëìì qyÓ÷<äT #˚dü÷Ô, K∫Ñ·yÓTÆq |ü]XÀ<Ûäq ø£å´+yÓ’|ü⁄ yÓfi≤¢*. XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ eT÷&Ée<äX¯˝À eØZø£s¡D. yêdüÔyêT >∑eTì+∫ qyÓ÷<äT #˚j·Tã&çq yê{Ïì ˇø£ ì]›wüº Áø£eT+˝À eØZø£]+#ê*. eØZø£s¡D <ë«sê düe÷#êsêìï kÕ<Ûës¡D ø£åD≤qT ø£*– ñqï yêdüÔyêqT ø£*|æ düe÷Vü‰s¡+>± @s¡Œ#·T≈£îH˚ $<Ûä+>± eTq≈£î @sêŒ≥T¢ #˚kÕÔsTT. n+<äTe¢ eØZø£s¡D˝À ùdø£]+∫q yêdüÔyêqT |üs¡düŒs¡+ düVü≤ø£]+#·&ÜìøÏ, yê{Ï eT<Ûä´ ø=ìï dü+ã+<ÛëqT @s¡Œs¡#·&ÜìøÏ MT ø£*ŒkÕÔsTT. á $<Ûä+>± nqTdü]düTÔqï |ü]ø£Œq eT<Ûä´ düVü≤dü+ã+<Ûä+ ø√dü+ kÕ<Ûä´yÓTÆq $es¡D≤‘·àø£ $es¡D Çe«&É+, n+fÒ |ü]ø£Œq dü÷Árø£s¡D, eØZø£s¡D eT<Ûä´ ndü+ã<ä∆+ qT+&ç dü+ã+<ÛëìøÏ e÷s¡Ã&ÜìøÏ düVü‰j·T|ü&ÉT‘·T+~. 41
ø=ìï dü+|òüT≥qT, yê{Ï dü«uÛ≤e+, |üs¡düŒs¡ Á|ü‹#·s¡´ eT<Ûä´ ñqï düVü≤dü+ã+<Ûä+ yêdüÔyêìøÏ ‘ê‘êÿ*ø£ $es¡DqT s¡÷bı+~+#·&ÜìøÏ <ë]rdüTÔ+~. ø±˙ |ü]ø£Œq dü¬s’q<˚ ø±qedüs¡+ ˝Ò<äT. Ç~ X¯ó~∆ #˚j·Tã&Ü*. yêdüÔyêqT |üØøÏå+∫ ‘·|ü nì|æùdÔ $düà]+∫, <ëì kÕúq+˝À ø=‘·Ô>± s¡÷bı+~+#ê*. á Á|üÁøÏj·T |ü]XÀ<Ûäq yêdüÔyêqT <ÛäèMø£]+#·ã&˚ es¡≈£î ø=qkÕ>∑T‘·T+~. ‘·<äT|ü] ∫e]<äX¯ edüTÔ+~. n+fÒ eTq dü÷Á‘·+˝À ù|s=ÿqï |ü]dæú‘·TT uÛÑ$wü´‘·TÔ˝À ñ+fÒ yêdüÔyêT |ü]oq Ä<Ûës¡+>± kÕú|æ+#·ã&çq kÕ<Ûës¡D°ø£s¡D ≈£L&Ü uÛÑ$wü´‘·TÔ˝À #ÓT¢‘·T+~. XÊØs¡ø£ $C≤„q XÊÅdüÔ+ yêdüÔeyÓTÆq n+#·HêqT bı+<ä>∑<äT. ø±˙ <ëì $wüj·÷+‘·s¡ |ü<ës¡ú+ #ê˝≤ _ÛqïyÓTÆq~, dü+øÏ¢wüº+>± ñqï+<äTq düe÷»XÊÅdüÔ+ πøe+ kÕ<Ûës¡D n+#·HêqT ÇdüTÔ+~. e÷qe Á|ües¡Ôq |ü]oq b˛*ø£qT Á|üjÓ÷>∑+ ø=s¡≈£î ìj·T+Á‹+#·ã&˚ dæú‹˝ÀøÏ rdüT≈£îsê&ÜìøÏ #ê˝≤ øÏ¢wüºyÓTÆq, ø£wüº+>± ñqï ø±s¡D+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ Á|üjÓ÷>±‘·àø£ |ü<ä∆‹ì Á|ü‘·´ø£å+>± ñ|üjÓ÷–+#·˝ÒeTT. yêdüÔyêìøÏ, XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ ñ|üjÓ÷>∑+, ˇø£ düu…®ø˘º≈£î eTs√ düu…®ø˘º $wüj·T+˝À _Ûqï+>± ñ+≥T+~. e÷qe Á|ües¡Ôq˝Àì $•wüº ø£åD≤ ø±s¡D+>± XÊØs¡ø£ $C≤„q XÊÅkÕÔ˝À ñ|üjÓ÷–+#˚ $<Ûä+>± düe÷»XÊÅdüÔ+˝À ns¡ú+˝À ñ|üjÓ÷–+#·ã&É<äT. ø±ã{Ϻ uÛÖ‹ø£ XÊÅkÕÔ n+#·HêT, kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ n+#·HêT ˇø£ $<Ûä+>± ˝Òeì ˇ|ü ø√yê*. düe÷»XÊÅdüÔ+ Ç+ø± XÊÅd”Ôj·T+>± ìs¡÷|æ‘·yÓTÆq dæ<ë∆+‘·eTT‘√ n_Ûeè~∆ #Ó+<ä˝Ò<äT. nsTT‘˚ düe÷»XÊÅdüÔ+˝À kÕ+|òæTø£ Á|ües¡Ôq <Û√s¡DTT, |ü<ä∆‘·TT n_Ûeè~∆ #Ó+<ësTT. dæ<ë∆+‘êqT n_Ûeè~∆ #˚j·T˝Ò<äT nì XÊÅd”Ôj·T n<Ûä´j·THê˝À ìs¡÷|æ+#·ã&ܶsTT. yêdüÔyêìøÏ, düe÷»XÊÅdüÔ n<Ûä´j·Tq+ Ç+ø± m≈£îÿe>± $es¡D≤‘·àø£, $X‚¢wüD≈£î |ü]$T‘·yÓTÆ+~. Ç~ eTTK´yÓTÆq kÕe÷õø£ dü+düú ‘ê]ÿø£ $es¡D n+~düTÔ+~. á $X‚¢wüD XÊÅdüÔ+ ø=ìï n+XÊqT ø£*– ñ+&Ée#·TÃ. ø±˙ n$ XÊÅd”Ôj·T+>± <ÛäèMø£]+#·ã&çq Ä<ÛësêT, dæ<ë∆+‘êqT n+~+#·e⁄. |ü]XÀ<Ûäq˝À XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ì #˚s¡Ã&É+‘√ >∑ kÕ<Ûës¡D <äX¯T. 1) |ü]XÀ<Ûäq düeTdü´ >∑T]Ô+|ü⁄, m+|æø£. 2) kÕVæ≤‘·´ düMTø£å: düeTdü´ m+|æø£≈£î eTT+<äT ÁbÕ<∏ä$Tø£ düMTø£å, m+|æø£ düeTdü´ ‘·s¡Tyê‘· Áø£eTã<ä∆ kÕVæ≤‘·´ düMTø£å. H√{Ÿ‡ rdüTø√e&É+. 3) m+#·T≈£îqï düeTdü´ dü÷Árø£s¡D: düeTdü´ ìs¡«#·q+, |ü<ä∆‘·TT, n<Ûä´j·Tq+ |ü]$T‘·TT. 4) n<Ûä´j·Tq+ øå±´ s¡÷|üø£Œq, |ü]ø£Œq ˝Ò<ë |ü]XÀ<Ûäq≈£î Á|üX¯ï dü÷Árø£s¡D. 5) uÛ≤yêqT neTT #˚j·T&É+: uÛ≤yê ìs¡«#·q+, #·˝≤+ø±qT ø=*#˚ dü÷∫ø£ / ø=e÷Hê @sêŒ≥T. 6) |ü]XÀ<Ûäq Á|üD≤[ø£ ‘·j·÷]: düeTdü´ Á|üø£≥qT, n<Ûä´j·Tq+ øå±´T, |ü]ø£Œq, uÛ≤eq ø±sê´#·s¡D, n<Ûä´j·Tq uÛÖ>√[ø£ ÁbÕ+‘·+, |ü]XÀ<Ûäq |ü<ä∆‹, qeT÷Hê s¡÷|üø£Œq |ü<ä∆‹, |ü]oq s¡ø±T, <ä‘êÔ+X¯ ùdø£s¡D |ü<ä∆‘·TT, $X‚¢wüD, |ü]XÀ<Ûäq ìy˚~ø£ ne˝Àø£q+, düeTj·T+, Ks¡Tà uÒØE y˚düTø√e&É+. 7) düe÷#ês¡ ùdø£s¡D $<ÛëHê @sêŒ≥T : |ü]oq, Á|üXÊïe[, Ç+≥s¡÷«´, ôw&É÷´˝Ÿ, ô|’{Ÿ düº&û. 8) &˚{≤ ` <ä‘êÔ+X¯+ ùdø£s¡D (yêdüÔe |ü]XÀ<Ûäq eTT+<äT ô|’{Ÿ n<Ûä´j·Tq+) 9) <ä‘êÔ+X¯ m&ç{Ï+>¥, ø√&ç+>¥, {≤´ãT´˝ÒwüHé, |ü{Ϻø£T, #ês¡Tº ìsêàD+. 10) <ä‘êÔ+X¯ $X‚¢wüD : >∑D≤+ø£ ∫øÏ‘·‡, |ü]ø£Œq |üØø£å, nH˚«wüD $es¡D. 11) |ü]XÀ<Ûäq ìy˚~ø£. edüTÔyêÁX¯j·T‘· ($wüj·Tìwüº‘·) (|ü<ës¡ú) düeTdü´ (The Problem of Objectivity): edüTÔyêÁX¯j·T‘· nH˚~ ˇø£ e´øÏÔ ø£s¡Ôyê´ìï yêdüÔ$ø£‘·qT ø£≥Tºã&ç ñ+&É&É+, eT] @ Ç‘·s¡ uÛ≤eq ˝Ò<ë n+X¯+ <ë«sê Á|üuÛ≤$‘·+ ø±<äì dü÷∫düTÔ+~. uÛÖ‹ø£ XÊÅdüÔy˚‘·Ô ‘·qT #˚ùd |üì˝À ‘·q e´øÏÔ>∑‘· uÛ≤yê≈£î Á|üuÛ≤$‘·+ ø±ìe«≈£î+&Ü #·÷kÕÔs¡T. ø±ì kÕ+|òæTø£ #·s¡´ ` kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ+ n+X¯+ dü+øÏå|üÔyÓTÆq~. $$<Ûä s¡ø±T>± |ü]$T‘·yÓTÆ+~. n~ ‘·q $X‚¢wüD˝À |ü<ësêúqT ø±bÕ&ÉTø√e&ÜìøÏ kÕe÷õø£ XÊÅdüÔE„&ÉT Çã“+~ |ü&Éedæ edüTÔ+~. 42
edüTÔyêÁX¯j·T‘·≈£î XÊÅd”Ôj·T <äèø£Œ<∏ä+, dæús¡yÓTÆq Ä˝À#·q nedüs¡+. K∫Ñ·yÓTÆq düe÷#ês¡+ $X‚¢wüD≈£î yÓTT+&ç |ü≥Tº<ä >∑ ìs¡íj·T+, ø±s¡D+, Á|üuÛ≤yêìï $X‚¢wæ+#·&É+, @ $<ÛäyÓTÆq |üø£åbÕ‘·+ ˝Òì eTqdüT‡, ˝À‘Ó’q |ü]oq ø√dü+ #=#·TÃ≈£îb˛j˚T n+‘·s¡›èwæº ñ+fÒ ‘·|üŒ ìcÕŒøÏåø£‘· bı+<ä&É+ kÕ<Ûä´+ ø±<äT. kÕe÷õø£ XÊÅdüÔy˚‘·ÔT, düe÷»+#˚ ñ<˚›X¯|üPs¡«ø£+>±, nq~Ûø±]ø£+>±, ne´ø£Ô+>± ˝Ò<ë nHê˝À∫‘·+>± $~Û+∫q |ü]$T‘·TqT m<äTs=ÿ+{≤s¡T. K∫Ñ·yÓTÆq ìcÕŒøÏåø£‘· kÕ~Û+#·ø£b˛sTTHê ‘ê]ÿø£, Áø£eTã<ä∆yÓTÆq Ä˝À#·q‘√ nqT>∑TD+>± ñ+&˚ ìcÕŒøÏåø£ yÓTT‘êÔìï ø£å´+>± #˚düT≈£îH˚+<äT≈£î düe÷»XÊÅdüÔ $<ë´]úøÏ neø±X¯+ ñ+~. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 3. XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ Á|ü<Ûëq ø£åD≤qT $e]+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 3.4 düe÷»XÊÅdüÔ n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·TT, $<ÛëHêT düe÷»XÊÅdüÔ+ ÁbÕeTTK´‘· n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·T˝Ò. m+<äTø£+fÒ ˇø£ $C≤„q XÊÅkÕÔìï |ü]>∑Dq˝ÀøÏ rdüTø√e&É+ nH˚~ <ëì Á>∑Vü≤DX¯øÏÔì Á|üuÛ≤$‘·+ #˚j·T≈£î+&Ü, kÕ+|òæTø£ yêdüÔyê eT÷˝≤´+ø£q+ qT+&ç e´øÏÔ>∑‘· ÄdüøÏÔì ‘=–+#· >∑>∑&É+. á |ü<ä∆‹ ñ|üjÓ÷>∑+ ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+~. Á|ü‹ $C≤„q XÊÅdüÔ+ ‘·q XÊÅdüÔ n+XÊ |ü]XÀ<Ûäq #˚j·T&ÜìøÏ ‘·–q e÷s¡Z+ n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ ‘·–q |ü<ä∆‹ì ñ|üjÓ÷–+#·Tø√yê*. n+<äTe¢, kÕ+|òæTø£ |üs¡yÓTÆq $wüj·÷qT ùdø£]+#·&É+, $X‚¢wæ+#·&É+, dü¬s’q s¡÷|ü+˝À ñ+#·&É+, ø=ìï ìsê∆s¡D ø£sTTø£T e+{Ï yê{Ïì ø=ìï |ü<ä∆‘·TqT ñ|üjÓ÷–kÕÔs¡T. düe÷»XÊÅdüÔ+, e÷qe kÕe÷õø£ Á|ües¡Ôq n<Ûä´j·Tq+. düe÷C≤ìï $X‚¢wæ+#·&ÜìøÏ kÕe÷õø£ XÊÅdüÔE„T kÕ<ÛäHêT, |ü<ä∆‘·TqT ñ|üjÓ÷–kÕÔs¡T. kÕe÷õø£ e÷s¡TŒqT ñ‘·Œ‹Ô #˚j·T&ÜìøÏ k˛wæj·÷J kÕ<ÛäHêqT ñ|üjÓ÷–+#·&É+ ‘·s¡#·T>± nqTÁ|üj·TTø£Ô düe÷»XÊÅdüÔ+ nì |æTkÕÔs¡T. |ü]XÀ<Ûäq ø√dü+ |ü]XÀ<Ûäq kÕ<ÛäHêT, |ü<ä∆‘·TqT düe÷»XÊÅdüÔ+ ñ|üjÓ÷–düTÔ+~. kÕe÷õø£ <äè–«wüj·T+ #ê˝≤ øÏ¢wüºyÓTÆq~. ùdø£]+∫q düe÷#ês¡eTT #ê $kÕÔs¡yÓTÆq~>± ñ+&É&É+‘√ düe÷»XÊÅdüÔ+ @ Á|ü‘˚´ø£ |ü<ä∆‹ì ñ|üjÓ÷–+#ê* nH˚~ dü÷∫+#·≥+ #ê˝≤ ø£wüº+. n+<äTe¢, düe÷»XÊÅdüÔy˚‘·ÔT kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷ìï |ü]XÀ~Û+#·&ÜìøÏ $$<Ûä |ü<ä∆‘·TqT ñ|üjÓ÷–kÕÔs¡T. #ê|æHé (Chapin) Á|üø±s¡+ düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ eT÷&ÉT Á|ü<Ûëq n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·TT ñHêïsTT. n$ #ê]Á‘·ø£ |ü<ä∆‹, >∑D≤+ø£ |ü<ä∆‹, |ü]oq |ü<ä∆‹. mT«&é (Ellwood) ◊<äT |ü<ä∆‘·TqT dü÷∫+#ê&ÉT. 1) e÷qeXÊÅdüÔ ˝Ò<ë ‘·THê‘·àø£ |ü<ä∆‹, 2) #ê]Á‘·ø£ |ü<ä∆‹, 3) kÕe÷õø£ düπs« |ü<ä∆‹, 4) ì>∑eTq |ü<ä∆‹, 5) ‘ê‹«ø£ |ü<ä∆‹. Vü‰sYº ≈£L&Ü ◊<äT |ü<ä∆‘·TqT Á|ükÕÔ$+#ê&ÉT. M{Ï˝À kÕ<Ûës¡D uÛ≤eq |ü<ä∆‹, #ê]Á‘·ø£ |ü<ä∆‹, |ü]oq |ü<ä∆‹, Á|üjÓ÷>∑XÊ ˝Ò<ë Á|üjÓ÷>±‘·àø£ |ü<ä∆‹, >∑D≤+ø£ |ü<ä∆‹. düe÷»XÊÅdüÔ+ n‘·´+‘· kÕ<Ûës¡D n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‘·TT øÏ+<ä #Ó|üŒã&çq$. 43
|ü]oq |ü<ä∆‹ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT düe÷C≤ìøÏ dü+ã+~Û+∫q <ä‘êÔ+XÊìï |ü]oq <ë«sê ùdø£]kÕÔs¡T. ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ n<Ûä´j·THêìøÏ, Á|ü‘˚´ø£ nedüsêìøÏ á |ü]oq |ü<ä∆‹ dü]jÓÆTq~. düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô Á|ü‹~q+ düeT÷Vü≤ düuÛÑT´ ~q#·s¡´qT |ü]o*düTÔ+{≤&ÉT. ˇø£ düeT÷Vü≤+ ˝Ò<ë Á|ü‘˚´ø£ e´≈£îÔ e´øÏÔ>∑‘· $wüj·÷qT ùdø£]+#·&ÜìøÏ ø=ìï dü+<äsꓤ˝À düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô Ä düeT÷Vü≤+˝À düuÛÑT´&ÉT ne⁄‘ê&ÉT. düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô ‘·eTqT n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔqï≥T¢ Ä düeT÷Vü≤ düuÛÑT´≈£î ‘Ó*j·Tø£b˛e#·TÃ. ø=ìï dü+<äsꓤ˝À ‘Ó*j·Te#·TÃ. düeT÷Vü≤+˝À düuÛÑT´&ÉT>± ñ+≥÷ n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&Üìï düVü≤uÛ≤–‘· |ü]oq n+{≤s¡T. kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT, |üs¡düŒs¡ #·s¡´qT ˝À‘·T>± n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ |ü]oHê |ü<ä∆‹ düeTs¡úe+‘·yÓTÆq~. |ü]oHê |ü<ä∆‹ <ä‘êÔ+X¯ ùdø£s¡D≈£î, n<Ûä´j·THêìøÏ m≈£îÿe düeTj·÷ìï rdüT≈£îqï|üŒ{Ïø° düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT #ê˝≤ø±+ qT+&ç á |ü<ä∆‹H˚ $ìjÓ÷–düTÔHêïs¡T. Bì <ë«sê nH˚ø£ |ü]XÀ<ÛäHê Á|üX¯ï≈£î düe÷<ÛëHêT sêã≥Tº‘·÷ $$<Ûä dæ<ë∆+‘êqT n_Ûeè~∆ #˚XÊs¡T. Á|üjÓ÷>±‘·àø£ |ü<ä∆‹ düe÷#ês¡ ùdø£s¡D≈£î Á|üjÓ÷>±T ˇø£ eP´Vü‰‘·àø£ |ü<ä∆‹>± yê&ÉT‘ês¡T. düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT Á|ü»T Ç#˚à Á|üX¯ï≈£î düe÷<ÛëHêT, Á|ü‹düŒ+<äq n<Ûä´j·THêìøÏ Á|üjÓ÷>±qT ìs¡«Væ≤kÕÔs¡T. Á|üjÓ÷>∑+, Á|üjÓ÷>∑ düeT÷Vü≤+, ìj·T+Á‘·D düeT÷Vü‰ìï ø£*– ñ+≥T+~. Á|üjÓ÷>±‘·àø£ düeT÷Vü≤+˝Àì e´≈£îÔT Á|ü‘˚´ø£+>± n+fÒ, ˇø£ ì]›wüº ÄVü‰s¡+, ìÁ<ä˝Ò$T, ãVüQeT‘·TT, •ø£å‘√ >∑T]Ô+#·ã&ç ñ+{≤s¡T. ìj·T+Á‹‘· düeT÷Vü≤+ á dü+<äs¡“¤+˝À ãVæ≤s¡Z‘·+ ø±<äT. düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT e´≈£îÔ eT<Ûä´ >∑ e´‘ê´kÕqT Á|üjÓ÷>∑+ <ë«sê |ü]XÀ~ÛkÕÔs¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ìÁ<äb˛j˚T eTT+<äT {°M #·÷&É&É+, <ëìøÏ ìÁ<ä≈£î >∑ dü+ã+<Ûëìï |ü]XÀ~Û+#·&É+. n˝≤π> ø=+<äs¡T ìÁ<ä≈£î eTT+<äT {°Mì #·÷ùd nyê≥T ñ+&É<äT. á nyê≥TqT ≈£L&Ü ìÁ<ä≈£î >∑ dü+ã+<Ûëìï |ü]XÀ~ÛkÕÔs¡T. nsTTq|üŒ{Ïø° ø=ìï dü+<Ûäsꓤ˝À qeTà<ä–q |òü*‘êT sêø£b˛e#·TÃ. #ê]Á‘·ø£ |ü<ä∆‹ #ê]Á‘·ø£ |ü<ä∆‹ >∑‘· Hê>∑]ø£‘· dü+|òüT≥qT, Á|üÁøÏj·TT, dü+düú n<Ûä´j·THêìï ø£*– ñ+≥T+~. á n<Ûä´j·Tq+ <ë«sê Á|üdüTÔ‘· kÕe÷õø£ Jeq+ Ä$sꓤe+ ‘ÓTdüTø√e#·TÃ, <ëì dü«uÛ≤e+, |üìrs¡TqT ‘ÓTdüTø√e#·TÃ. #·]Á‘·, düe÷»XÊÅdüÔ+ n+‘·sY dü+ã+<Ûëìï ø£*– ñHêïsTT. õ.Ç. ôVAyêsY¶ (G.E. Howard) #·]Á‘· n+fÒ >∑‘·ø±|ü⁄ düe÷»XÊÅdüÔeTì, düe÷»XÊÅdüÔeT+fÒ H˚{Ï #·]Á‘· nì $e]+#ê&ÉT. Á|üdüTÔ‘· eTq kÕe÷õø£ Jeq+, kÕ+Á|ü<ëj·÷T, Jeq $<Ûëq+ yÓTT<ä˝…’q nìï ≈£L&Ü >∑‘·+˝À eT÷˝≤T ø£*– ñHêïsTT. _Û+∫q eqs¡T Ä<Ûës¡+>± M{Ï #·]Á‘·qT, #ê]Á‘·ø£ eT÷˝≤qT ‘ÓTdüTø√e#·TÃ. #·]Á‘· düVü‰j·T+‘√ e÷Á‘·y˚T ‘ÓTdüT≈£îH˚ neø±X¯eTT+~ (kÕ<Ûä´eTe⁄‘·T+~). #·]Á‘·≈£î >∑ eTs√ù|s¡T kÕe÷õø£ yês¡dü‘·«+. düe÷»XÊÅdüÔ+, düe÷»+˝Àì nìï düeTdü´qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ #ê]Á‘·ø£ |ü<ä∆‹ ñ|üjÓ÷>∑|ü&É<äT. #·]Á‘· n+<äCÒdæq yêdüÔyê Ä<Ûës¡+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ n<Ûä´j·Tq+ #˚dæqf…Ì¢‘˚ düe÷»XÊÅdüÔ |ü]~Û ‘·–Z+#·&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. ø±ì düe÷»XÊÅdüÔ |ü]~Ûì |ü]$T‹ì ‘·–Z+#·˝Ò+. #ê]Á‘·ø£ yêdüÔyê˝À J$‘· #·]Á‘·T, &Ó’ØT ñ+{≤sTT. Ç$ XÊÅd”Ôj·T |ü]XÀ<Ûäq≈£î ‘·≈£îÿe>± ñ|üjÓ÷>∑|ü&É‘êsTT. düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô y˚dæq Á|üX¯ï≈£î düe÷<ÛëHêT ≈£L&Ü Çe«˝Òe⁄. kÕe÷õø£ <äè–«wü n<Ûä´j·THêìøÏ #ê]Á‘·ø£ |ü<ä∆‹ ‘·–q~ ø±<äT. ‘·THê‘·àø£ ˝Ò<ë e÷qeXÊÅdüÔ |ü<ä∆‹ kÕe÷õø£ JeHêìøÏ dü+ã+~Û+∫q $$<Ûä n+XÊ dü+ã+<Ûë n+‘·sY dü+ã+<Ûë‘√ ìsê∆]+#·&Éy˚T düe÷»XÊÅdüÔ Á|ü<Ûëq$~Û. düe÷»XÊÅdüÔ+ kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷ìï uÛÖ‹ø£XÊÅkÕÔ e˝… Á|üjÓ÷>∑XÊ˝À ìs¡«Væ≤+#·˝Ò<äT. |ü]oq, eØZø£s¡D, |ü]ø£Œq, kÕ<Ûës¡D°ø£s¡D, dü+<äsꓤ˝À düe÷»XÊÅdüÔ+ Á|üjÓ÷>±‘·àø£ |ü<ä∆‹ì $ìjÓ÷–+#·˝Ò<äT. ø±ì düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô ‘·THê‘·àø£ |ü<ä∆‹ <ë«sê Á|üjÓ÷>±‘·àø£ |ü<ä∆‹ì $ìjÓ÷–düTÔ+~. düeT÷Vü≤+˝Àì e´≈£îÔ Jeq $<Ûëq+˝Àì e´‘ê´kÕT, b˛*ø£T, dü]b˛Ã&ÜìøÏ ‘·THê‘·àø£ |ü<ä∆‹ì ñ|üjÓ÷–düTÔHêïs¡T. Bì <ë«sê e´øÏÔ kÕe÷õø£ Á|ües¡ÔqqT ø£qT>=q&ÜìøÏ Ä<ÛësêT _ÛkÕÔsTT. kÕe÷õø£ Jeq+˝Àì n+XÊ n+‘·sY dü+ã+<ÛëT ø£qT>=q&ÜìøÏ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT ‘·THê‘·àø£ |ü<ä∆‹ì ñ|üjÓ÷–düTÔHêïs¡T. fÒsY (Taylor) Ä~eT Á|ü» ≈£î≥T+ã e´edüú n<Ûä´j·THêìøÏ á |ü<ä∆‹ì ñ|üjÓ÷–+#ês¡T. 44
á n<Ûä´j·Tq+ <ë«sê –]»qT nyê≥¢qT, Ä<äs¡DqT >∑T]Ô+#ês¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î nT¢&çøÏ n‘·Ô m<äTs¡T sêø£b˛e&É+, yÓ’<=>∑&É+, e÷‘·èkÕ«$Tø£ ìyêkÕT. e÷‘·èìyêdü ≈£î≥T+u≤˝À $yêVü≤+ ‘·sê«‘· uÛÑs¡Ô, uÛ≤s¡´ ≈£î≥T+ã+˝À ìedæ#·&Üìï >∑T]Ô+#ês¡T. Ç<˚ $<Ûä+>± ªyÓãsYµ (Weber) düeTT<ëj·T+˝À Ä#·s¡D˝À ñqï ˙‘·TT, Ä]úø£ e´edüú jÓTTø£ÿ dü«uÛ≤yêìï dü+ã+<Ûëìï ≈£L&Ü >∑T]Ô+#ê&ÉT. ‘·THê‘·àø£ |ü<ä∆‹ $ìjÓ÷>∑+ nH˚~ ø£ì|æ+∫q+‘· düTuÛÑ‘·s¡+ ø±<äT. ‘·THê‘·àø£ |ü<ä∆‹ ø£wüº‘·s¡+ ø±e&ÜìøÏ yÓTT<ä{Ï n+X¯+, kÕe÷õø£ n+XÊT, |ü<ëT $$<Ûä <˚XÊ˝À $$<Ûä nsêúqT ø£*– ñHêïsTT. ñ<눈≈£î uÛ≤s¡‘·<˚X¯+, Ç‘·s¡ bÕXÊÑ·´ <˚XÊ˝À $yêVü≤+ Á|ü‘˚´ø£ nsêúqT ø£*– ñqï~. uÛ≤s¡‘·<˚X¯+˝À á |ü$Á‘· ã+<Ûëìï dæús¡yÓTÆq~>± uÛ≤$kÕÔs¡T, $&Ü≈£îT ≈£L&É ø£wüº‘·s¡y˚T. ø±ì bÕXÊÑ·´ Á|ü»˝À $yêVü≤+ nH˚~ dæús¡yÓTÆq~ ø±<äT. Ç<ä›] ÇwüºÁ|üø±s¡+ m|ü &Ó’Hê $&çb˛j˚T neø±X¯+ ñ+≥T+~. >∑D≤+ø£ |ü<ä∆‹ kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷ìï dü+K´qT ñ|üjÓ÷–+∫ e÷|üq+, ˝…øÏÿ+#·&Üìï >∑D≤+ø£ |ü<ä∆‹ n+{≤s¡T. >∑D≤+ø£ |ü<ä∆‹ eq kÕe÷õø£ n+XÊì >∑DÏ‘· s¡÷|ü+˝À |ü]o*+#·e#·TÃ. u§>±s¡¶dt (Bogardus) Á|üø±s¡+ e÷qe yêdüÔyêqT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ kÕe÷õø£ >∑D≤+ø±T >∑DÏ‘· XÊÅdüÔ+ ˝≤>∑ |üì#˚kÕÔsTT. |ü]XÀ<Ûäq˝À >∑D≤+ø±T nedüs¡+ ‘·|üŒìdü]. ekÕÔ«ÁX¯j·T <äè–«wüj·÷ìï e÷|üq+ #˚j·T&ÜìøÏ >∑D≤+ø£XÊÅdüÔ+ ‘·|üŒìdü]. »HêuÛ≤ ô|s¡T>∑T<ä, »qq eTs¡D≤ πs≥T ô|s¡T>∑T<ä, Ä<Ûëj·T ôV≤#·TÑ·>∑TZqT n<Ûä´j·Tq+˝À >∑D≤+ø± ñ|üjÓ÷>∑eTT+~. düe÷»XÊÅdüÔ |ü]XÀ<Ûäq˝À >∑D≤+ø± ÁbÕ<Ûëq´‘· ñ+<äì yÓTT≥ºyÓTT<ä{ÏkÕ]>± Á|üU≤´‘· düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô Ábı. –&ç¶+>¥‡ (Prof. Giddings) H=øÏÿ #ÓbÕŒ&ÉT. Á|üdüTÔ‘· düe÷»XÊÅdüÔ n<Ûä´j·THê˝À <ä‘êÔ+X¯ ùdø£s¡D, $X‚¢wüD, >∑D≤+ø± <ë«sê »s¡T>∑T‘·THêïsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î »HêuÛ≤, edü, Ä]úø£ dæú‹>∑‘·TT, e÷qe Äes¡D+, n<Ûä´j·THêT. >∑D≤+ø£ |ü<ä∆‹ì $ìjÓ÷–+#·&É+˝À ø=ìï düeTdü´THêïsTT. nH˚ø£ kÕe÷õø£ düeTdü´T >∑TD≤‘·àø£yÓTÆq$ ø±e⁄. |ü]e÷D≤‘·àø£yÓTÆq$. ø±e⁄q |ü]$T‘·yÓTÆq n<Ûä´j·THê˝À á >∑D≤+ø£ |ü<ä∆‹ì $ìjÓ÷–düTÔHêïs¡T. nyÓT]ø± düe÷»XÊÅdüÔ+˝À >∑D≤+ø± bÕÁ‘· ÁbÕ<Ûëq´yÓTÆq~. düe÷»XÊÅdüÔy˚‘·ÔT ‘·eT <ä‘êÔ+XÊìï |ü]e÷D≤‘·àø£ |ü<ëqT yê&ÉT‘·T+{≤s¡T. n+<äTπø yês¡T n<Ûä´j·THê˝À >∑D≤+ø±qT ñ|üjÓ÷–düTÔHêïs¡T. kÕe÷õø£ $T‹ (k˛wæjÓ÷yÓTÁ{Ï) >∑D≤+ø±≈£î dü+ã+<Ûä+ ˝Òì ndü÷j·T, es¡Z dü+|òüTs¡¸DT, kÕe÷õø£ düs¡T›u≤≥T¢ yÓTT<ä˝…’q n+XÊ ø=e÷HêìøÏ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT s¡÷bı+~+∫q q÷‘·q |ü]XÀ<Ûäq |ü<ä∆‹ì kÕe÷õø£ $T‹ n+{≤s¡T. e´≈£îÔ eT<Ûä´ >∑ Äø£s¡¸ø£, $ø£s¡¸ø£ dü+ã+<ÛëqT |ü]e÷D≤‘·àø£+>±, ∫Á‘ê s¡÷|ü+˝À n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd |ü<ä∆‘·TqT kÕe÷õø£ $T‹ ø£*– ñqï~. kÕe÷õø£ n+‘·düTÔ, eT÷]ÔeT‘·« >∑TD>∑D≤T, ∫qï düeT÷Vü≤ ì]à‘·T n<Ûä´j·THêìøÏ á $<Ûëq+ ñ|üjÓ÷>∑ø£s¡yÓTÆ+~. e´≈£îÔ eT<Ûä´ kÕeTs¡dü´+, |òüTs¡¸D e´øÏÔ qT+&ç düeT÷Vü‰ es¡≈£î e´≈£îÔ eT<Ûä´ n~Ûø£ kÕeTs¡dü´ yê‘êes¡D+, n˝≤π> n‘·´Œ |òüTs¡¸D yê‘êes¡D+ ø£*Œ+#·&ÜìøÏ kÕe÷õø£ $T‹ |üØø£å ñ|üjÓ÷>∑ |ü&ÉT‘·T+~. á $<Ûëq+ Ä<äs¡Ù|üs¡ $X‚¢wüD, >∑D≤+ø±T ø£*– ñ+≥T+~. á |ü<ä∆‹ì yÓTT≥ºyÓTT<ä{ÏkÕ]>± õ.m˝Ÿ. yÓTTØH√ (G.L. Moreno) nH˚ XÊÅdüÔy˚‘·Ô ªM wü˝Ÿ dü¬s’«yéµ nH˚ |ü⁄düÔø£+˝À ñ|üjÓ÷–+#ê&ÉT. Á|ü<Ûëq+>± á |ü<äú‹ì eTH√$C≤„q XÊÅdüÔE„T ñ|üjÓ÷–+∫q|üŒ{Ïø°, á eT<Ûä´ø±+˝À kÕe÷õø£ düeTdü´ n<Ûä´j·THêìøÏ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô $ìjÓ÷>∑+ ≈£L&Ü m≈£îÿesTTq~ >∑T]Ô+#·ã&çq~. á |ü<ä∆‹ düTuÛÑyÓTÆq~, dü‘·´yÓTÆq~. nsTTq|üŒ{Ïø°, e´≈£îÔ eT<Ûä´ yÓ’Ks¡TqT e÷Á‘·y˚T n<Ûä´j·Tq+ #˚düTÔ+~. kÕe÷õø£ düπs« |ü<ä∆‹ (Social Survey Method) ˇø£ Á|ü<˚X¯+˝À ñqï Á|ü» Jeq |üì |ü]dæú‘·TqT, n<Ûä´j·THêìøÏ ø±e*‡q <ä‘êÔ+X¯ ùdø£s¡D #˚ùd |ü<ä∆‹ kÕe÷õø£ düπs« |ü<ä∆‹. düeTdü´ ãèVü≤‘·Ôs¡yÓTÆq|ü &ÉT m≈£îÿeeT+~ MT<ä |ü]XÀ<Ûäq »s¡|üedæ e∫Ãq|ü &ÉT kÕe÷õø£ düπs« |ü<ä∆‹ì ñ|üjÓ÷–+#·&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. H˚{Ï Ä<ÛäTìø£ düe÷»+˝À $_Ûqï düeTdü´qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ, ø£sêà>±sê˝À ø±]à≈£î dæú‹>∑‘·TqT, 45
|üì |ü]dæú‘·TqT ‘ÓTdüTø√e&ÜìøÏ, düe÷»+˝À $_Ûqï düeTdü´≈£î >∑ ø±s¡D≤qT ‘ÓTdüTø√e&ÜìøÏ, $düÔè‘· kÕe÷õø£ n<Ûä´j·THê≈£î k˛wü˝Ÿ düπs« |ü<ä∆‹ ñ|üjÓ÷>∑|ü&ÉT‘·T+~. Á|üuÛÑT‘·«+ kÕ+|òæTø£ |ü]dæú‘·T˝À e÷s¡TŒ ‘˚e&ÜìøÏ, dü¬s’q XÊdüHêqT s¡÷bı+~+#·&ÜìøÏ á |ü<ä∆‹ ‘√&ÉŒ&ÉT‘·T+~. n_Ûeè~∆ #Ó+~q, n_Ûeè~∆ #Ó+<äT‘·Tqï <˚XÊ˝À kÕe÷õø£ düeTdü´ ìs¡÷àq≈£î k˛wü˝Ÿ düπs« |ü<ä∆‹ì $X‚wü+>± ñ|üjÓ÷–düTÔHêïs¡T. uÛ≤s¡‘·<˚X¯+˝À ≈£L&Ü Á>±eT, q>∑s¡ ÁbÕ+‘ê˝À düeTdü´≈£î dü+ã+~Û+∫q düe÷#êsêìï ùdø£]düTÔHêïs¡T. Study πødt düº&û ˝Ò<ë e´øÏÔ>∑‘· |ü]oHê |ü<ä∆‹ (Case Method) á |ü<ä∆‹ ˇø£ e´øÏÔ $wüj·÷ìï >∑T]+∫ >±ì, ˇø£ düeT÷Vü‰ìï >∑T]+∫ ˝À‘·T>± ‘ÓTdüTø√e&ÜìøÏ ‘√&ÉŒ&ÉT‘·T+~. ˇø£ düeTT<ëj·÷ìï ˝Ò<ë dü+düúqT >∑T]+∫ |ü]oq kÕ–+#·e˝…q+fÒ á |ü<ä∆‹ì ñ|üjÓ÷–+#·e#·TÃ. Ç{≤¢ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ $wüj·÷ìï düeTÁ>∑+>± |ü]o*+#·&É+˝À ˇø£ ñ<˚›X¯´eTT+≥T+~. düe÷»XÊÅdüÔE„˝…+#·T≈£îH˚ $wüj·T+ $T–*q yê{ÏøÏ ÁbÕ‹ì<Ûä´+ eVæ≤+#·<ä>∑q~>± ñ+≥T+~. H˚s¡düTÔqT |ü]o*+#·&É+˝À ∫qï ∫qï düeT÷Vü‰qT, düeTT<ëj·÷qT |ü]o*+#·&É+˝À á |ü<ä∆‹ì m≈£îÿe>± ne+_kÕÔs¡T. á |ü<ä∆‹˝À eT]ø=ìï |ü<ä∆‘·TqT, $<ÛëHêqT ñ|üjÓ÷–düTÔ+{≤s¡T. eTTU≤eTTœ dü+uÛ≤wüD, Á|üXÊïe[, J$‘· #·]Á‘·T, $wüj·÷ìøÏ dü+ã+~Û+∫q &Ü≈£î´yÓT+{Ÿ‡ yÓTT<ä˝…’q kÕ+πø‹ø£ $wüj·÷T $wüj·T |ü]oq˝À düe÷»XÊÅdüÔE„ìøÏ ø=+‘·es¡≈£î ‘√&ÉŒ&É‘êsTT. j·÷+>¥ (Yang) Á|üø±s¡+: ˇø£ e´øÏÔ n+‘·T˝Òì, ˝À‘Ó’q n<Ûä´j·Tq+ e˝… |ü]o*+#·ã&Ée#·TÃ. Bì˝À |ü]XÀ<Ûä≈£î&ÉT n‘·ì HÓ’|ü⁄D´+, |ü<ä∆‘·TqT ˝Ò<ë e´øÏÔ Áø£eTã<ä∆yÓTÆq düe÷#êsêìï ùdø£]+#·&ÜìøÏ ñ|üjÓ÷–kÕÔs¡T. πødüT n<Ûä´j·Tq |ü<ä∆‹ ˇø£ e´øÏÔ πødüT ˝Ò<ë ˇø£ düeT÷Vü≤+, ˇø£ dü+|òüT+ ˝Ò<ë ˇø£ dü+düú n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+. n+‘˚ø±≈£î+&Ü u§>±s¡¶dt Á|üø±s¡+ Bìì kÕ+|òæTø£ y˚TÁø√k˛ÿ|t nì ù|s¡TqT πø{≤sTT+#ês¡T. á |ü<ä∆‹ kÕ<Ûës¡D+>± H˚s¡ Á|üeè‹Ô >∑yêfi¯¢≈£î Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£ y˚<ë+‘ê n<Ûä´j·THêìøÏ ñ|üjÓ÷>∑|ü&ÉT‘·T+~. πødüT˝Àì M˝…’qìï n+XÊqT <äèwæº˝À ô|≥Tºø=ì nìï n+XÊô|’ |ü]XÀ<Ûäq, $X‚¢wüDqT ø£*– ñ+≥T+~. m#Y.Ç. C…q‡Hé (H.E. Jenson) Á|üø±s¡+ πødt ùdº&û |ü<ä∆‹ @ |ü]e÷D+˝À ñqï düeT÷Vü‰ì¬ø’Hê e]ÔdüTÔ+~. e´øÏÔ n<Ûä´j·Tq+ yÓTT<äTø=ì Hê>∑]ø£‘· n<Ûä´j·THêìøÏ Ç~ e]ÔdüTÔ+~. @<Ó’Hê ‘·–q kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ n<Ûä´j·Tq+ πødt düº&û |ü<ä∆‹ #ê]Á‘·ø£ |ü<ä∆‹ì #·÷|ædüTÔ+~. and >∑T&é, Vü‰{Ÿ (Goode Hatt) Á|üø±s¡+ ªªkÕe÷õø£ <ä‘êÔ+XÊqT ìs¡«Væ≤+#·&É+ kÕe÷õø£ n<Ûä´j·Tq+ @ø£kÕ«eT´ ø£åD≤ìï ø±bÕ&É{≤ìøÏ Ç~ ˇø£ e÷s¡Z+.µµ ø=+‘·es¡≈£î $_Ûqï+>± Ç~ @ $<ÛäyÓTÆq kÕe÷õø£ j·T÷ì{ŸHÓ’Hê |üP]Ô>± $e]düTÔ+~. á dü÷Á‘ê Á|üø±s¡+ ø±s¡´ø£s¡Ô ‘·q <ä>∑Z]øÏ e∫Ãq ùdyê]›ì (Client) >ös¡$+#·e˝…qT. ‘·qT e÷{≤¢&˚ $<Ûä+>± ‘·q düeTdü´qT $e]+#˚ $<Ûä+>± Áb˛‘·‡Væ≤+#·e˝…qT. n˝≤π> ‘·q düe÷#êsêìï >√|ü´+>± ñ+≥T+<äì qeTàø£+ ø£*–+#·e˝…qT. n˝≤H˚ ùdyê]∆ ‘·q ø±sê´#·s¡DqT ‘êH˚ ìsê∆]+#·T≈£îH˚ $<Ûä+>± #˚j·÷*. á |ü<ä∆‹ eTTK´ dü÷Á‘êT, ÄyÓ÷<ä+ (acceptance), dü«j·T+ ìs¡íj·T+ (self-determination), >√|ü´+>± ñ+#·&É+ (confidentiality). Á|üXÊïe[, Ç+≥s¡÷«´ |ü<ä∆‹ <ä‘êÔ+X¯ ùdø£s¡D≈£îqï |ü<ä∆‘·T˝À ÇB ˇø£{Ï. Á|üXÊïe[ n+fÒ ˇø£ Áø£eT|ü<ä∆‹˝À ‘·j·÷s¡T #˚dæq Á|üX¯ï |ü{Ϻø£. Á|üXÊïe[ì sê‘·|üPs¡«ø£+>± ˝Ò<ë eTÚœø£+>± XÊ+|æ˝Ÿ≈£î ‘·«]‘·+>±, düTuÛÑ+>± m≈£îÿe düeT÷Vü‰≈£î |ü+ù| MT ñ+≥T+~. Á|üXÊïe[ zô|Hé ` m+&Ó&é ñ+fÒ Bìe¢ düe÷<Ûëq+ Ç#˚Ãyês¡T yê] kı+‘· |ü<ë˝À düŒwüº+>± ‘·eT n_ÛÁbÕj·÷qT ‘Ó*j·TCÒùd neø±X¯+ ñ+≥T+~. ø√¢CŸ¶ m+&é nq>± düe÷<ÛëHêT m+|æø£ ø√dü+ n+~+#·ã&É‘êsTT. á ñ|üø£s¡D+ ø=ìï qcÕºqT ø£*– ñ+≥T+~. Á|üXÊïe[ düe÷<ÛëHêT kÕ<Ûës¡D+>± |ü]$T‘·+>± ñ+{≤sTT. n+<äTe¢ |ü]XÀ<Ûä≈£î&ÉT øÏ¢wüºyÓTÆq düeTdü´qT ˝À‘·T>± $X‚¢wæ+#·&É+ kÕ<Ûä´+ ø±<äT. n+‘˚ø±ø£ düe÷<Ûëq+ Ç#˚à e´øÏÔøÏ Á|üXÊïe[ ns¡úeTsTT´+<ë ˝Ò<ë, dü]jÓÆTq düe÷<Ûëq+ Ç#êÃ&Ü ˝Ò<ë nH˚ dü+<˚Vü‰T ñ+{≤sTT. Á|üXÊïe[, Ç+≥s¡÷«´ nH˚$ á s√E˝À¢ kÕe÷õø£ XÊÅdüÔE„≈£î #ê˝≤ kÕ<Ûës¡D $wüj·T+. Á|üXÊïe[ |ü]XÀ<Ûäq n+XÊìøÏ dü+ã+~Û+∫q eTTK´yÓTÆq Á|üX¯ï C≤_‘ê T+&éãsYZ (Lundberg) Á|üø±s¡+ ªªÁ|üXÊïe[ nH˚~ nø£åsêdüTT Á|ü»qT ñ‘˚Ô»+‘√ yê] Ä˝À#·qqT ‘ÓTdüT≈£îH˚ ˝Ò<ë Áù|πs|æ+#·ã&˚ ˇø£ C≤_‘êµµ. 46
á Á|üX¯ï≈£î düe÷<ÛëHêT yê] ñ‘·ÔeT |ü]oq Ä<Ûës¡+>± #Ó|üŒ&ÜìøÏ yê]ì nuÛÑ´]ú+∫ e´≈£îÔT, dü+|òü÷≈£î, dü+düú≈£î |ü+|üã&ÉT‘·T+~. düe÷#ês¡+ düe÷#ês¡ø£s¡Ô ‘Ó*dæq ìC≤ >∑T]+∫ C≤„q+ bı+<ä&ÜìøÏ ø±ì, |ü]XÀ<Ûä≈£î&çøÏ ‘Ó*dæq C≤„q+ ‘ÓT|ü≥+ ø√dü+ ø±<äT. ø=ìï Á|üX¯ï≈£î düe÷<ÛëHê qT+&ç kÕe÷õø£ Á|ües¡Ôq >∑T]+∫ n+#·HêT ‘·j·÷s¡T #˚kÕÔs¡T. Á|üX¯ïqT dü÷Árø£]+#·&É+˝À dü¬s’q C≤Á>∑‘·Ô rdüTø√yê*. düe÷<Ûëq+ Ç#˚Ãyês¡T dü+~>∑∆+>± ñ+&É≈£L&É<äT. kÕ<Ûës¡D ne>±Vü≤q ø£*–j·TTqï e´øÏÔ Á|üXÊïe[øÏ düe÷<Ûëq+ Çe«&É+ #ê˝≤ ø£wüº+. ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ |ü]dæú‹ ˝Ò<ë düeTdü´ >∑T]+∫ nedüs¡yÓTÆq <ä‘êÔ+XÊqT ùdø£]+#·&ÜìøÏ, Á|ü|ü+#·+ yÓTT‘·Ô+ yê&ÉT‘·Tqï~. ø=sƒêØ ø£MTwüHé (Kothari Commission), 1964˝À <˚X¯+˝Àì $<ë´ e´edüú˝À dü+düÿs¡DT >∑T]+∫ ‘ÓTdüTø√e&ÜìøÏ Á|üXÊïe[ì yê&ç+~. Bì <ë«sêH˚ Á|üuÛÑT‘ê«ìøÏ ˇø£ ìy˚~ø£qT n+~+∫+~. kÕ+|òæTø£ XÊÅkÕÔ˝À Ç+≥s¡÷«´ nH˚ |ü<ä∆‹ <ë«sê ˇø£ e´øÏÔ qT+&ç düe÷#êsêìï, n+‘·s¡›èwæºì bı+<˚+<äT≈£î düe÷»XÊÅdüÔ+˝À ñ|üjÓ÷–+#˚ kÕ<Ûäq+. |ü]XÀ<Ûä≈£î&ÉT eTÚœø£ Á|üX¯ïqT n&ÉT>∑T‘ê&ÉT, düe÷<ÛëHêqT ]ø±sY¶ #˚kÕÔ&ÉT. Ç+≥s¡÷«´T eTTU≤eTTœ>± ˝Ò<ë bò˛Hé˝À kÕ<Ûës¡D+>± ìs¡«Væ≤+#·ã&É‘êsTT. kÕe÷õø£ Á|üjÓ÷»Hê ø√dü+ ñ |üjÓ÷–+∫q Ç+≥s¡÷«´T eTT+<äT>±H˚ Á|üD≤[ø± ã<ä∆yÓTÆq$, ˇø£ ì]›wüº Á|üjÓ÷»q+ ø£*– ñ+{≤sTT. kÕe÷õø£y˚‘·Ô ns¡ú+ ø√dü+ düe÷<ÛëHêqT $X‚¢wækÕÔ&ÉT. düe÷<ÛëHê $X¯«dü˙j·T‘·qT ≈£L&Ü ìs¡ísTTdüTÔ+~. nsTT‘˚ Ç+≥s¡÷«´ düe÷<ÛëHêT m¢|ü &É÷ #ÓT¢u≤≥T ø±ø£b˛e#·TÃ. m+<äTø£+fÒ ø=+‘·eT+~ Á|üX¯ï≈£î düe÷<Ûëq$Te«{≤ìøÏ bÕ˝§ZH˚yês¡T ndüVü≤q+ #Ó+<äT‘ês¡T. Ç+≥s¡÷«´ |ü<ä∆‹ e´≈£îÔ‘√ ˝Ò<ë düeTTVü‰‘√ Á|ü‘·´ø£å+>± e´øÏÔ>∑‘· dü+ã+<ÛëT ø£*– ñ+≥T+~. M{Ïì @ $<Ûä+>±HÓ’Hê #˚kÕÔs¡T. n<Ûä´j·Tq+ düeTdü´‘√ dü+ã+<Ûä+ ø£*– ñ+~. e´øÏÔ>∑‘· kÕúsTT˝À Ç+≥s¡÷«´ #˚dæq e´≈£îÔ˝À düeTdü´qT #·]Ã+#·&É+ ‘·q düeTdü´qT düŒwüº+>± ns¡ú+ #˚düTø√e&É+ y˚s¡T>± ñ+≥T+~. nH˚ø£ s¡ø± düe÷#êsêqT Ç+≥s¡÷«´ ˝Ò<ë Á|üXÊï |üÁ‘·+ <ë«sê bı+<äe#·TÃ. Á|üXÊïe[ Á|üjÓ÷»q+ ø£+fÒ Ç+≥s¡÷«´ <ë«sê eT]+‘· ìC≤sTTr‘√ ≈£L&çq düe÷<ÛëHêqT, nìj·T+Á‹‘· e´øÏÔ>∑‘· Á|üuÛ≤yêqT ‘·–ZdüTÔ+~. Á|ü‘·´‘·TÔsê ø√&ç+>¥˝À |üø£åbÕ‘êìøÏ ‘·≈£îÿe neø±XÊT ñHêïsTT. Ç+≥s¡÷«´ kÕ<Ûës¡D+>± eT]+‘· nqTyÓ’q~. n<˚ Á|üX¯ï y˚πs«s¡T e´≈£îÔ≈£î y˚πs«s¡T nsêúqT ø£*– ñ+&É≥+ eq Ç+≥s¡÷«´˝À n˝≤+{Ï nbÕsêúqT ‘=–+#·e#·TÃ. n‘·qT ì»yÓTÆq Á|ü‘·T´‘·Ôsê ø√dü+ $#ês¡D #˚j·Te#·TÃ. πs{Ï+>¥‡ Ä<Ûës¡+>± ˝Ò<ë yÓTT‘·Ô+ $wüj·÷ Á|ües¡ÔqqT ‘·j·÷s¡T #˚j·Te#·TÃ. Á|üC≤_ÛÁbÕj·T b˛˝Ÿ |ü<ä∆‹ (Public Opinion Poll Method) á |ü<ä∆‹ @ $<ÛäyÓTÆq Á|ü‹bÕ<äqô|’ Á|ü»T $XÊ«kÕT, uÛ≤yêqT, yÓ’K]ì yÓ‘·ø£&ÜìøÏ, n+#·Hê y˚j·T&ÜìøÏ ñ|üjÓ÷–kÕÔs¡T. |ü_¢ø˘ b˛˝Ÿ nyÓT]ø±˝À #ê˝≤ Á|üC≤<äs¡D bı+~+~. $$<Ûä kÕ+|òæTø£, Ä]úø£, sê»ø°j·T |ü]dæú‘·T >∑T]+∫ Á|üC≤_ÛÁbÕj·T+ >∑T]+∫ $<Ûëq+ #ê˝≤ ‘·s¡#·T>± yê&ç düe÷#êsêìï ùdø£]+#·ã&ÉT‘·T+~. Á|ü»≈£î <ëì n_ÛÁbÕj·÷qT ne⁄qT nì ˝Ò<ë ø±<äT nì düe÷<Ûëq+ ÇkÕÔs¡T. |ü_¢ø˘ b˛˝Ÿ |òü*‘ê Á|üø±s¡+ yê] $<ÛëHêìï düe]+#˚ n~Ûø±s¡T≈£î düVü‰j·T+ #˚düTÔ+~. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 4. ‘·THê‘·àø£ |ü<ä∆‹ nq>±H˚$T? ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 47
5. kÕe÷õø£ $T‹ (k˛wæjÓ÷yÓTÁ{Ï) nq>±H˚$T? ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 3.5 kÕsê+X¯+ düe÷» dæús¡‘ê«ìøÏ uÛÑ+>∑+ ø£*–+#˚ e÷s¡TŒqT ne>±Vü≤q #˚düT≈£îH˚ Á|üj·T‘·ï+˝À düe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ $uÛ≤>∑+>± Ä$s¡“¤$+∫+~. düe÷C≤ìï n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ XÊÅdüÔ+ ñ+&ç rsêì kÕe÷õø£ ‘·‘·«y˚‘·ÔT yê~+#ês¡T. düe÷» dü«uÛ≤yêìï ne>±Vü≤q #˚düTø√e&ÜìøÏ á XÊÅdüÔ+ #ê˝≤ ñ|üjÓ÷>∑|ü&ÉT‘·T+<äì yês¡T $X¯«dæ+#ês¡T. bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢eø±+˝À @s¡Œ&çq e÷s¡TŒT düe÷C≤ìï m+‘·>±H√ Á|üuÛ≤$‘·+ #˚XÊsTT. á e÷s¡TŒqT düe÷»+ô|’ yê{Ï Á|üuÛ≤yêìï ns¡ú+ #˚düTø√edæq nedüs¡+ @s¡Œ&ç+~. 1789˝À @s¡Œ&çq Áô|ò+∫ $|ü¢e+, j·T÷s√|t˝À Ä$s¡“¤$+∫q bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ rdüTø=ì e∫Ãq $|ü¢yê‘·àø£ e÷s¡TŒ yÓTT‘·Ô+ düe÷»XÊÅdüÔ Ä$sꓤyêìøÏ H˚|ü<∏ä´+. á e÷s¡TŒ |òü*‘·+>± kÕ+Á|ü<ësTTø£ Jeq $<ÛëHêT #Ó˝≤¢#Ó<äT¬s’HêsTT. kÕe÷õø£, ÁbÕø£è‹ø£ Á|ü|ü+#êqT ne>±Vü≤q #˚düTø√e&ÜìøÏ q÷‘·q $<ÛëHêT n_Ûeè~∆ #˚düTø√yê*‡q nedüsêìï ‘·‘·«y˚‘·ÔT >∑T]Ô+#ês¡T. 19e X¯‘ê_› eT<Ûä´ uÛ≤>∑+˝À ôV≤s¡“sYº ôdŒq‡sY (Herbert Spencer) nH˚ Ä+π>¢j·T ‘·‘·«y˚‘·Ô ªk˛wæj·÷Jµ nH˚ o]¸ø£‘√ ˇø£ Á>∑+<∏ä+ s¡∫+#ê&ÉT. j·TTHÓ’f…&é ùdº{Ÿ‡˝À 1890˝À ˝≤¬sH釽À] ø±HékÕHé $X¯«$<ë´j·T+˝À ªªm*yÓT+{Ÿ‡ Ä|òt k˛wæj·÷Jµµ nH˚ ù|]≥ ‘=* düe÷»XÊÅdüÔ ø√s¡T‡qT uÀ~Û+#·&É+ ÁbÕs¡+_Û+#ês¡T. 1892˝À Ä“j·÷Hé &ÉãT¢´. kÕà˝Ÿ (W.L. Small) nH˚ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô ∫ø±>√ $X¯«$<ë´j·T+˝À ‘=*kÕ]>± |üP]ÔkÕúsTT düe÷»XÊÅdüÔ $X¯«$<ë´j·T XÊKqT j·T÷HÓ’f…&é ùdº{Ÿ‡˝À @sêŒ≥T #˚XÊ&ÉT. Ç‘·&˚ 1895˝À nyÓT]ø£Hé »s¡ï˝Ÿ Ä|òt k˛wæj·÷Jì kÕú|æ+#ê&ÉT. k˛wæj·÷J nH˚ |ü<ëìï 1838˝À Ä>∑dtº ø√yéTº s¡÷bı+~+#ê&ÉT. á |ü<ä+ ªk˛wæj·Tdtµ (düVü≤#·s¡´) nH˚ ˝≤{ÏHé |ü<ä+ ª˝À>√dtµ (n<Ûä´j·Tq+) nH˚ Á^≈£î |ü<ë ø£sTTø£. düe÷»XÊÅdüÔ+ Ä<Ûä«s¡´+˝À nìï XÊÅkÕÔqT @ø°ø£è‘·+ #˚j·Te#·TÃqì ø√yéTº uÛ≤$+#ê&ÉT. e÷qe ø±s¡´ø£˝≤bÕqT ìπs›•+#·&ÜìøÏ düe÷C≤ìï Ç‘·s¡ kÕ+|òæTø£ XÊÅkÕÔqT ≈£L&Ü yÓTs¡T>∑T |üs¡#·&ÜìøÏ düe÷»XÊÅkÕÔìøÏ kÕeTs¡ú´+ ñ+<äì n‘·&ÉT $X¯«dæ+#ê&ÉT. 19e X¯‘êã›|ü⁄ eT*<äX¯, 20e X¯‘êã›|ü⁄ ‘=* <äX¯≈£î dü+ã+~Û+∫q kÕ+Á|ü<ësTTø£ düe÷»XÊÅdüÔ ‘·‘·«y˚‘·Ô˝À ø±sY¢ e÷sYÿ‡, ôV≤s¡“sYº ôdŒq‡sY, ô|ò]ºHê+&é {Àìdt, myÓTÆ˝Ÿ <äTsYÿôV’≤yéT, $˝ŸÁô|ò&√ ô|πs{À, e÷ø˘‡ yÓãsYT Á|üeTTKTT. <äè–«wüj·÷qT |ü]XÀ~Û+#·&ÜìøÏ q÷‘·q |ü]C≤„Hêìï düeT≈£Ls¡TÃø√e&ÜìøÏ ùdø£]+∫q $C≤„Hêìï dü]#·÷düTø√e&ÜìøÏ, düyÓTÆø£´+ #˚j·T&ÜìøÏ ñ|üjÓ÷–+#˚ |ü<ä∆‘·T yÓTT‘·Ôy˚T XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹. XÊÅd”Ôj·T‘·>± |ü]>∑DÏ+#·&ÜìøÏ |ü]XÀ<ÛäHê |ü<ä∆‹ ø=ìï ùV≤‘·Tã<ä∆yÓTÆq dü÷Á‘ê≈£î ˝Àã&ç nqTuÛÑ$ø£+>± ø=*#˚+<äT≈£î MT>± ñqï düe÷#ês¡+ Ä<Ûës¡+>± $X‚¢wüD »s¡bÕ*‡ ñ+≥T+~. Á|ü‹ XÊÅdüÔ+ ‘·q edüTÔ $wüj·÷qT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ XÊÅd”Ôj·T, ÁbÕjÓ÷–‘· |ü<ä∆‹ì ñ|üjÓ÷–düTÔ+~. á |ü<ä∆‹˝À |ü]oq qyÓ÷<äT #˚j·T&É+, eØZø£s¡D, |ü]ø£Œq, <ÛäèMø£s¡D, uÛÑ$wü´ ìs¡íj·÷T #˚j·T&É+ uÛ≤>±T. düe÷»XÊÅdüÔ+ ≈£L&Ü ˇø£ XÊÅdüÔ+. á XÊÅdüÔ+ ≈£L&Ü kÕe÷õø£ j·T<ÛësêúqT ùdø£]+∫ $X‚¢wæ+∫ ˇø£ Áø£eT+˝À neT]à ø=ìï kÕ<Ûës¡D°ø£s¡DqT @s¡Œs¡Ã&ÜìøÏ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq |ü<ä∆‘·TqT ñ|üjÓ÷–düTÔ+~. e÷qe kÕe÷õø£ Á|ües¡Ôq n<Ûä´j·Tqy˚T düe÷»XÊÅdüÔ+. e´øÏÔ>∑‘· dü+ã+<ÛëqT kÕe÷õø£ dü+düúqT ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ, düe÷C≤ìï, e´≈£îÔqT $X‚¢wæ+#·&ÜìøÏ düe÷»XÊÅdüÔ+ $$<Ûä |ü<ä∆‘·TT, kÕ<ÛäHê dü$TàÁX¯e÷qT ñ|üjÓ÷–düTÔ+~. kÕe÷õø£ |ü]es¡ÔqqT @s¡Œs¡#·&ÜìøÏ ñ|üjÓ÷–+#˚ düe÷»XÊÅdüÔ $<ÛëHêqT nqTÁ|üjÓ÷ø£Ô düe÷»XÊÅdüÔ+ n+{≤s¡T. yêdüÔe Á|ü|ü+#·|ü⁄ |ü]XÀ<ÛäHê Á|üX¯ïqT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ düe÷»XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‘·TT, $<ÛëHêqT á XÊÅdüÔ+ ñ|üjÓ÷–düTÔ+~. düe÷»XÊÅdüÔ+˝À ñ|üjÓ÷–+#˚ eTTK´yÓTÆq |ü<ä∆‘·TT, $<ÛëHêT ` #ê]Á‘·ø£ |ü<ä∆‹, ‘·THê‘·àø£ |ü<ä∆‹, >∑D≤+ø£ |ü<ä∆‹, e´øÏÔ>∑‘· |ü]oHê |ü<ä∆‹, Á|üXÊïe[, Ç+≥s¡÷«´ |ü<ä∆‹ yÓTT<ä˝…’q$. 48
3.6 MT ne>±Vü≤q Á|üX¯ï≈£î qeT÷Hê düe÷<ÛëHêT 1. e÷qe Á|ües¡Ôq, düe÷»+ ø£å´ kÕ<Ûäq, Áø£eTã<ä∆yÓTÆq n<Ûä´j·Tq+ kÕù|ø£å+>± Ç{°e* n_Ûeè~∆ 1800˝À ÁbÕs¡+uÛÑyÓTÆ+~. düe÷»XÊÅdüÔ+ ñ<䓤yêìøÏ Áô|ò+∫ $|ü¢e+ (1789), ◊s√bÕ˝À bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ ø±s¡D+>± $düÔ]+∫q e÷s¡TŒT. á e÷s¡TŒT rdüT≈£î e∫Ãq kÕ+Á|ü<ëj·T e÷sêZ*ï #˚~Û+#·&ÜìøÏ kÕe÷õø£, düVü≤» Á|ü|ü+#ê >∑T]+∫ q÷‘·q ne>±Vü≤qqT n_Ûeè~∆ #˚j·T&ÜìøÏ ‘·‘·«y˚‘·Ô Á|üj·T‘êï≈£î <ë]rdæ+~. Á|ü|ü+#êìï ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ eT‘·+ ã<äTT>± $C≤„q XÊÅkÕÔìï ñ|üjÓ÷–+#·&É+ ø°ø£yÓTÆq n_Ûeè~∆. Ä<ÛäTìø£ Á|ü|ü+#·+ >∑‘·+˝À ø£+fÒ rÁe+>± _ÛqïyÓTÆq~. Ç~ á Á|ü|ü+#êìï ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ, uÛÑ$wü´‘·TÔ m˝≤ ñ+≥T+<äH˚~ ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ+ |üì. j·T÷s√|æj·THé kÕe÷õø£ ‘·‘·«y˚‘·ÔT XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ì ñ|üjÓ÷–+#·&É+ ÁbÕs¡+_Û+∫q |ü+<=$Tà<äe X¯‘êã›+˝À kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ s¡+>∑+˝À ñ<䓤$+∫q |ü<ä∆‘·TT, eT]ø=ìï Ç‘·s¡ n+XÊT. • |ü+‘=$Tà<äe X¯‘êã›+ j·T÷s¡|t kÕ+|òæTø£ ‹s¡T>∑Tu≤≥T¢, düVü≤»yÓTÆq $C≤„q XÊÅkÕÔ n_Ûeè~∆. • bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ |ü⁄s√>∑‹ q÷‘·q |ü]ÁX¯eTT, kÕ+πø‹ø£‘·T, Jeq |ü<ä∆‘·TT eP´Vü‰‘·àø£‘·. • ø±]à≈£î <√|æ&û, Á>±e÷ qT+&ç |ü≥ºD ÁbÕ+‘ê≈£î Á|ü» edüT, s¡B›‘√ ≈£L&çq |ü≥ºD≤T, >∑èVü‰T yÓTT<ä˝…’q yê{ÏøÏ <ë]rdæ+~. • Áô|ò+#Y $|ü¢e+ ‘·sê«‘· |üs¡´ekÕHêT. • düe÷C≤T Á>±MTD düe÷C≤ qT+&ç |ü≥ºD ÁbÕ+‘ê≈£î, düC≤rj·T‘· qT+&ç dü+øÏ¢wüº e´edüú≈£î rÁeyÓTÆq e÷s¡TŒ≈£î ˝Àqj·÷´sTT. • á H˚|ü<∏ä´+˝À Ä>∑dtº ø√yéTº ªk˛wæj·÷Jµ nH˚ |ü<ëìï 1838˝À düèwæº+#ê&ÉT. düe÷»XÊÅdüÔ |æ‘êeTVüQ&ç>± |æTeã&ܶs¡T. n+‘˚ø±ø£ myÓTÆ˝Ÿ <äTsYÿôV’≤yéT, ôV≤s¡“sYº ôdŒq‡sY, ø±sY¢ e÷sYÿ‡, e÷ø˘‡ yÓãsY πøåÁ‘·kÕúsTT˝À düe÷» XÊÅdüÔ n_Ûeè~∆øÏ n<äT“¤‘·+>± <√Vü≤<ä+ #˚XÊs¡T. 2. Ä>∑dtº ø√yéTº (1798`1857) Áô|ò+∫ $|ü¢e+ ‘·s¡Tyê‘· J$+#ê&ÉT. Á|üø£è‹ XÊÅdüÔ |ü<ä∆‹ Áø£e÷ìï ñ|üjÓ÷–dü÷Ô e÷qe düe÷C≤ìï n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&Üìï Á|ü‹bÕ~+∫q Á|ü<∏äeT e´øÏÔ ø√yéTº. düe÷» XÊÅkÕÔìøÏ |æ‘êeTVüQ&ÉT>± áj·TqqT |ü]>∑DÏkÕÔs¡T. áj·Tq ªbÕõ{Ïyé |òæ˝≤dü|ò”µ MT<ä sêdæq Äs¡T dü+|ü⁄{≤ Á>∑+<∏ä+ ñ‘·ÔeTyÓTÆ+~>± Á|üdæ~∆ bı+~+~. ø√yéTº düe÷» XÊÅd”Ôj·T n<Ûä´j·THêìøÏ düeTÁ>∑yÓTÆq <äèø£Œ<∏ëìï (approach) yÓTT≥ºyÓTT<ä≥>± n_Ûeè~∆ #˚XÊ&ÉT. Á|üø£è‹ XÊÅkÕÔT n_Ûeè~∆ #˚dæq |ü]XÀ<Ûäq kÕ<ÛäHêqT düe÷» XÊÅdüÔE„T yê&ÉTø√e#·TÃqì áj·Tq dü÷∫+#ê&ÉT. áj·Tq≈£î JeXÊÅdüÔ+˝À eT+∫ ÁbÕMD´+ ñ+~. áj·Tq, eT‘·|üs¡yÓTÆq, Ä~uÛÖ‹ø£yÓTÆq düø±sê‘·àø£ ˝Ò<ë nqTuÛÑ$ø£yÓTÆq yÓTT<ä˝…’q≥Te+{Ï _Ûqï n_Ûeè~∆ <äX¯˝À Á|üø£è‹ XÊÅkÕÔT m˝≤ |üj·Tì+#êjÓ÷ |ü]o*+#ê&ÉT. áj·Tq Á|üø±s¡+ e÷qe #·]Á‘· ôd’q´+ <äX¯ qT+&ç XÊdüHê‘·àø£ s¡÷bÕìøÏ e÷]+~. Ä <äX¯ qT+∫ bÕ]ÁXÊ$Tø£ <äX¯≈£î e÷]b˛sTT+~. ∫e] <äX¯qT #˚]q|ü &ÉT ªyêdüÔe XÊÅdüÔ+ kÕ<Ûä´µeTì n‘·&ÉT uÛ≤$+#ê&ÉT. kÕ<Ûës¡D (casual) dü+ã+<ÛëqT ø£qTø√ÿe&ÜìøÏ n~ edüTÔ|üs¡yÓTÆq |ü]oq≈£î ˝ÀHÓ’ ñ+≥T+~. ªªuÛÖ‹ø£ <äè–«wüj·T+ e÷~]>± düø±sê‘·àø£ |ü<ä∆‹ì (positive method) ìjÓ÷–+#·&É+ <ë«sê kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷ìï edüTÔ|üs¡+>± n<Ûä´j·Tq+ #˚j·Te#·TÃqµµì H=øÏÿ #ÓbÕŒ&ÉT. 3. • kÕe÷õø£ |ü]XÀ<Ûäq XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ nqTuÛÑ$ø£ kÕø£å´+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. • uÛ≤eqT, uÛ≤yêT, nqTuÛÑyê qT+&ç düèwæº+#·ã&çq ‘ê]ÿø£ ìsêàD≤qT ˝Ò<ë uÛÒ<ëqT ñ|üjÓ÷–+#·&É+. • e´øÏÔ>∑‘· n_ÛÁbÕj·÷ <ë«sê ìcÕŒøÏåø£yÓTÆq ˇø£ rs¡TŒqT @sêŒ≥T #˚kÕÔs¡T. yêdüÔe n<Ûä´j·THêô|’, |ü]oqô|’ Ä<Ûës¡|ü&çq|ü &ÉT, e´øÏÔ>∑‘· ìs¡íj·÷ô|’ Ä<Ûës¡|ü&çq|ü &ÉT, nìï n<Ûä´j·THêT ø£å´+>± |ü]>∑DÏ+#·ã&É‘êsTT. @~ @eTsTTq|üŒ{Ïø° dü+|üPs¡í ìcÕŒøÏåø£‘· kÕ~Û+#·&É+ kÕ+|òæTø£ XÊÅkÕÔ˝À ø£wüºeTe⁄‘·T+~. • HÓ’‹ø£‘· ‘·≥düúº+, |ü]XÀ<Ûäq rs¡TŒ Çe«<äT. • kÕ<Ûës¡D°ø£s¡D˝À (kÕe÷˙´ø£s¡D) • ˝≤õø£˝Ÿ Ø»ì+>¥ (‘ê]ÿø£ $y˚#·Hê Á|üÁøÏj·T) ` Ç+<äT˝À ñ+≥T+~. 49
1) Ä>∑eTq |ü<ä∆‹ (Induction): nH˚ø£ yÓ’j·TøÏÔø£ πødüTqT |ü]o*+∫ ˇø£ kÕe÷˙´ø£s¡D #˚ùd |ü<ä∆‘˚ Ä>∑eTq |ü<ä∆‹. 2) ì>∑eTq |ü<ä∆‹ (Deduction): düsê«+^ø±s¡yÓTÆq dü÷Á‘êìï (Principles) ˇø£ ì]›wüº yÓ’j·TøÏÔø£ $wüj·T |ü]oq≈£î nq«sTT+#˚ $y˚#·q Á|üÁøÏj˚T ì>∑eTq |ü<ä∆‹. $X¯«dü˙j·T‘· (Reliability): ˇø£ |üØø£å k˛ÿs¡T¢ ˇπø ø=‘· ˇπø j·T÷ì{Ÿ≈£î dæús¡+>± ñ+≥T+~. n<˚ qeT÷Hê≈£î e]Ô+#˚≥|ü &ÉT n<˚ |òü*‘êT dæús¡+>± ñqï|ü &ÉT ˇø£ kÕúsTT $X¯«dü˙j·T+>± ñ+≥T+~. düeT+»dü‘·«+ (Validity): edüTÔe⁄qT ˝Ò<ë e´≈£îÔqT, yê] øå±´qT Ç~ dü]>±Z dü]b˛j˚T≥|ü &ÉT @<Ó’Hê yÓT»]+>¥ ÇHéÅdüTºyÓT+{Ÿ <ë«sê #˚ùdÔ #ÓT¢‘·T+~. <ÛäèMø£s¡D (Verifiability): <ÛäèMø£s¡D Á|üÁøÏj·T eTT–dæq ‘·T~ ìsêíj·Tø£ K∫Ñ·‘ê«ìï ‘·ìF #˚j·T&ÜìøÏ n<˚ |ü]dæú‘·T˝À¢ n<˚ $wüj·T+ |ü⁄qsêeè‘·eTj˚T´ n<Ûä´j·Tq+ ñ+≥T+~. 4. kÕe÷õø£ Jeq+˝À ñqï $_Ûqï n+XÊ eT<Ûä´ >∑ |üs¡düŒs¡ dü+ã+<ÛëqT ø£qTø√ÿe&É+ düe÷»XÊÅdüÔ Á|ü<Ûëq ø£å´+. düe÷»+˝À $$<Ûä e´edüú≈£î ñqï |üs¡düŒs¡ dü+ã+<Ûëìï >±ì, kÕ+|òæTø£ Jeq+˝À ãVüQeTTK+>± ñ+&˚ dü+ã+<Ûä u≤+<Ûäyê´qT >±ì ‘ÓTdüTø√e&ÜìøÏ ‘·THê‘·àø£ |ü<ä∆‹ì Á|üy˚X¯ô|≥ºe#·TÃ. á $<Ûëq+˝À $$<Ûä e÷qe düeT÷Vü‰qT >±ì, $_Ûqï e÷qe düe÷C≤qT >±ì ‘·THê‘·àø£ |ü<ä∆‹˝À |ü]o*+#·e#·TÃ. Ç≥Te+{Ï |ü]oq e¢ düeT÷Vü‰ ˝Ò<ë düe÷C≤ eT<Ûä´ ñqï b˛*ø£qT >±ì ˝Ò<ë e´‘ê´kÕqT >±ì $e]+#·&É+ kÕ<Ûä´eTe⁄‘·T+~. 5. >∑D≤+ø±‘√ dü+ã+<Ûä+ ˝Òì kÕe÷õø£ n+XÊqT n+#·Hê y˚j·T&ÜìøÏ ø£qT>=qï ˇø£ q÷‘·q |ü<ä∆‹. kÕe÷õø£ n+XÊT. ‘·s¡>∑‘·T $uÛÒ<ëT dü+|òüT+˝À ndü÷j·T, ˝≤+{Ï yê{Ïì kÕ+|òæTø£ |ü<ëT Äø£s¡¸D°j·T πsK ∫Á‘·+˝À, e´≈£îÔ eT<Ûä´ dü+ã+<Ûë˝À $eTs¡ÙqT ø=e&ÜìøÏ kÕ+πø‹ø£ |ü]C≤„Hê Äø£s¡¸D. ∫qï düeT÷Vü≤+, ìsêàD≤T, e´øÏÔ‘·« $•wüº‘·, kÕ+|òæTø£ ôVA<ë˝À n<Ûä´j·Tq+ ˝≤+{Ï$ #˚j·T&ÜìøÏ #ê ñ|üjÓ÷>∑ø£s¡+>± ñ+≥T+~. Á|ü» uÛ≤yêqT eTs=ø£]øÏ yÓ¢&çdüTÔ+~. $$<Ûä ∫Vü‰ïT ˝Ò<ë #·s¡´T |üs¡düŒs¡+ n+~düTÔ+~. düeT÷Vü‰≈£î >∑]wüº+>± n+‘·sY e´øÏÔ>∑‘· kÕeTs¡kÕ´ìï, n+‘·sY e´øÏÔ>∑‘· |òüTs¡¸D≈£î ø£˙dü+>± |üì#˚ùd |üì˝À düVü‰j·Tø£s¡+>± ñ+&É{≤ìøÏ k˛wæjÓ÷yÓTÁ{Ïø˘ |ü]øå± #ê˝≤ ñ|üjÓ÷>∑|ü&ÉT‘·T+~. á kÕ+πø‹ø£‘· ˇø£ ns¡ú+˝À, Ä<äs¡Ùs¡ø£+ $X‚¢wüD, >∑D≤+ø± ø£sTTø£. Ç~ Á|ü<Ûëq+>± eTH√$C≤„q XÊÅdüÔE„T ñ|üjÓ÷–+∫q|üŒ{Ïø°, <ëì $Te XÊÅd”Ôj·T düeTdü´ n<Ûä´j·Tq+˝À >∑T]Ô+#·ã&ç+~. á |ü<ä∆‹ düs¡fi¯yÓTÆq~, qeTà<ä–q~. @<˚yÓTÆHê, Ç~ e´øÏÔ>∑‘· <äèø£Œ<∏ë ˇπø ˇø£ uÛ≤>±ìï e÷Á‘·y˚T ø=TdüTÔ+~. 6. düπs« á k˛bÕHêqT ø£*– ñ+≥T+~. 1) Á|üjÓ÷»q+, øå±´ ìs¡«#·HêT. 2) n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd düeTdü´ ìs¡«#·q+. 3) ˇø£ ôw&É÷´T˝À, á düeTdü´qT $X‚¢wæ+#·≥+. 4) |ü]~Û jÓTTø£ÿ |ü]$T‘·TT. 5) nìï &Ü≈£î´yÓT+≥Ø eqs¡TqT |üØøÏå+#·&É+. 6) πøåÁ‘· ø£èwæ 7) <ä‘êÔ+XÊìï neTs¡Ã&É+, |ü{°ºø°ø£s¡D, >∑D≤+ø£ $X‚¢wüD. 8) |ü]XÀ<ÛäHê |òü*‘ê yê´U≤´q+. 9) kÕ<Ûës¡D°ø£s¡D≤qT s¡÷bı+~+#·Tø√e&É+. 10) ∫Á‘·|ü{≤ s¡÷|ü+˝À e´ø£Ô+ #˚j·T&É+. 50
3.7 qeT÷Hê |üØø£å Á|üX¯ïT I. øÏ+~ Á|üX¯ï≈£î 30 yêø±´˝À düe÷<ÛëHêT sêj·T+&ç. 1. düe÷CXÊÅdüÔ+˝À ñ|üjÓ÷–+#˚ |ü<ä∆‘·TT, $<ÛëHêT $e]+#·+&ç. 2. düe÷»XÊÅkÕÔìï ˇø£ $uÛ≤>∑+>± e]í+#·+&ç. II. øÏ+~ Á|üX¯ï≈£î 10 yêø±´˝À düe÷<ÛëHêT sêj·T+&ç. 1. XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ì $e]+#·+&ç. 2. düe÷»XÊÅkÕÔ_Ûeè~∆øÏ ôV≤s¡ŒsYº ôdŒq‡sY, myÓTÆ˝Ÿ <äTsYÿôV’≤yéT #˚dæq ùdeqT ù|s=ÿq+&ç. 3. Ç+≥s¡÷«´, Á|üXÊïe[, |ü]oHê |ü<ä∆‘·T >∑T]+∫ sêj·T+&ç. 3.8 |ü<äø√X¯+ bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+ : 18e X¯‘êã›|ü⁄ eT* <äX¯ qT+∫ 19e X¯‘êã›|ü⁄ ‘=*<äX¯ es¡≈£î dü+düÿè‹, |ü]ÁX¯eT, sê»ø°j·÷T, kÕ+πø‹ø£ $C≤„q+, XÊÅd”Ôj·T‘·, uÛ≤eÁ|ükÕs¡ s¡+>±˝À y˚>∑+>± @s¡Œ&çq e÷s¡TŒT. |ü]e÷D≤‘·àø£, >∑TD≤‘·àø£ : dü+U≤´|üs¡+>± kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷qT ø=*#˚ |ü]D≤e÷‘·àø£ düe÷»XÊÅdüÔ+, düe÷»XÊÅdüÔ+ kÕe÷õø£ <äè–«wüj·÷qT ne>±Vü≤q #˚düTø√e&ÜìøÏ Á|üj·T‹ï+#˚~ >∑TD≤‘·àø£ düe÷»XÊÅdüÔ+ bÕõ{Ï$»+ : düe÷»XÊÅd”Ôj·T n<Ûä´j·THêqT #˚düTÔqï|ü &ÉT kÕe÷õø£ Á|ü|ü+#êìï XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹ ñ|üjÓ÷–+#êH˚ uÛ≤eq. ø√yéTº á |ü<ëìï s¡÷bı+~+#ê&ÉT. XÊÅdüÔ+ : $X¯«+˝Àì $$<Ûë+XÊT @ $<Ûä+>± |üì#˚kÕÔjÓ÷ ‘ÓTdüT≈£îH˚ ‘ê]ÿø£ |ü<ä∆‹. $X¯«+˝Àì $$<Ûä n+XÊqT |ü]XÀ~Û+#·&É+ <ë«sê ùdø£]+∫q $C≤„q düs¡«dü«+ XÊÅd”Ôj·T |ü<ä∆‹. <äè–«wüj·÷qT |ü]XÀ~Û+#·&ÜìøÏ, q÷‘·q $C≤„Hêìï dü+bÕ~+#· &ÜìøÏ >∑‘·+˝Àì düe÷#êsêìï dü]#˚j·T&ÜìøÏ ñ|üjÓ÷–+#˚ |ü<ä∆‘·T yÓTT‘·Ô+. edüTÔyêÁX¯j·T‘· (|ü<ës¡ú‘·) : e´øÏÔ>∑‘· n_ÛÁbÕj·÷ô|’ ø±≈£î+&Ü j·T<ÛësêúqT |ü]o*ùdÔ Ä n<Ûä´j·THêìï edüTÔyêÁX¯j·T n<Ûä´j·Tq+ n+{≤s¡T. nsTT‘˚ kÕ+|òæTø£ XÊÅkÕÔ˝À ìs¡ù|ø£å edüTÔyêÁX¯j·T‘· kÕ~Û+#·&É+ #ê˝≤ ø£wüº+. $X¯«dü˙j·T‘· : $$<Ûä ø±˝≤˝À ø=e÷ìøÏ dü+ã+~Û+∫q j·T÷ì{Ÿ dæús¡+>± ñ+&É&É+, ˇπø s¡ø£yÓTÆq XÊ+|ü⁄˝ŸøÏ nq«sTT+∫q|ü &ÉT ˇπø s¡ø£yÓTÆq |òü*‘êqT bı+~‘˚ Ä ø=e÷Hêìï $X¯«dü˙j·TyÓTÆq<äì ù|s=ÿ+{≤s¡T. düeT+»dü‘·«+ : e´≈£îÔT ø±˙, edüTÔe⁄T ø±˙, yê{Ï ø£åD≤qT ø±˙, K∫Ñ·+>± ø=e>∑*Zq ø=e÷Hêìï düeT+»düyÓTÆq<äì ù|s=ÿ+{≤s¡T. <ÛäèMø£s¡D : ùdø£]+∫q n+XÊ K∫Ñ·‘ê«ìï |üØøÏå+#·&ÜìøÏ ˇπøs¡ø£yÓTÆq |ü]dæú‘·T˝À ˇø£ n+XÊìï eT∞¢ eT∞¢ n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd Á|üÁøÏj·T. #ê]Á‘·ø£ |ü<ä∆‹ : düeTø±©q kÕe÷õø£ J$‘·|ü⁄ eT÷˝≤qT ‘ÓTdüTø√e&É+ <ë«sê düe÷C≤ìï ns¡ú+ #˚düTø√e&É+ ø√dü+ >∑‘· ø±|ü⁄ Hê>∑]ø£‘·T, Á|üÁøÏj·TT, dü+düúT, dü+|òüT≥qqT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T≥+. >∑D≤+ø±T : <äè–«wüj·÷ ø=e÷Hê kÕ+K´ø£ |ü<ä∆‘·T XÊÅdüÔ+. Ç~ |ü]XÀ<Ûäq˝Àì n‹ Á|ü<ÛëqyÓTÆq uÛ≤>∑+. 51
kÕe÷õø£ $T‹ : e´≈£îÔ eT<Ûä´>∑ |üs¡düŒs¡ dü+ã+<ÛëqT Äø£s¡¸D, $ø£s¡¸D Ä<Ûës¡+>± |ü]e÷D≤‘·àø£+>±, ∫Á‘ê s¡÷|ü+˝À ø=*#˚ |ü<ä∆‘·T ≈£Ls¡TŒ. ∫qï düeT÷Vü‰ ì]à‘·TqT, eT÷]ÔeT‘·« ø£åD≤qT, kÕe÷õø£ n+‘·düTÔqT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ á ñ|ü>∑eT+ m+‘√ düVü‰j·T|ü&ÉT‘·T+~. düπs« : düeTT<ëj·T ì]à‹, ø±s¡´ø£˝≤bÕ kÕe÷õø£ <äèø√ÿD|ü⁄ düe÷#êsêìï |ü]e÷D≤‘·àø£+>± ùdø£]+#˚ Á|üÁøÏj·T. e´øÏÔ>∑‘· |ü]oq (πødt düº&û): e´øÏÔ ˝Ò<ë düeT÷Vü≤+, dü+düú ˝Ò<ë düeTT<ëj·÷ìï ≈£L+≈£îX¯+>± n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&ÜìøÏ ñ|üjÓ÷–+#˚ |ü<ä∆‹. 3.9 #·<äe<ä–q |ü⁄düÔø±T 1) John J. Macionis : Sociology 2) Rao, Shankar : Sociology 3) Ahuja, Ram : Research Methods 4) ‘ÓT>∑T nø±&É$T : düe÷»XÊÅdüÔ+ |ü]#·j·T+ ` dü÷Á‘êT 52
II K+&É+ ` : Á|ü<Ûëq uÛ≤eqT düe÷C≤ìï n<Ûä´j·Tq+ #˚ùd XÊÅdüÔ+>± düe÷»XÊÅdüÔ+ kÕe÷õø£ $X‚¢wüD˝À ñ|üjÓ÷–+#˚ Á|ü<Ûëq uÛ≤eqô|’ <äèwæºì πø+ÁBø£]düTÔ+~. eTq+ #ê˝≤ dü+<äsꓤ˝À düe÷»+, düeTT<ëj·T+, dü+|òüT+, dü+düú, kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq, kÕe÷õø£ e´edüú, $TeT, Á|üe÷D≤T e+{Ï |ü<ëqT ñ|üjÓ÷–düTÔ+{≤+. nsTT‘˚, Ç$ πøe+ |ü<ëT ø±e⁄, uÛ≤eqT. M{ÏøÏ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq ns¡ú+ ñ+≥T+~. düe÷C≤ìï eT]+‘· düŒwüº+>±, XÊÅd”Ôj·T+>± ne>±Vü≤q #˚düTø√e&ÜìøÏ düe÷»XÊÅdüÔ $<ë´]úøÏ á uÛ≤eqT ñ|üjÓ÷>∑|ü&É‘êsTT. á Á|ü<Ûëq uÛ≤eqqT düe÷»XÊÅdüÔ $<ë´]ú dü¬s’q Ø‹˝À ns¡ú+ #˚düTø√yê*. á eTÚ*ø£ uÛ≤eqT ns¡ú+ ø±ø£b˛‘˚ $<ë´]ú düe÷»XÊÅdüÔ dæ<ë∆+‘êqT ne>±Vü≤q #˚düTø√˝Ò&ÉT. á K+&É+˝À Á|ü<Ûëq uÛ≤eqqT $e]+#ê+. á K+&É+˝Àì uÛ≤>±T Ç$: uÛ≤>∑+ ` 4 : düe÷»+, düeTT<ëj·T+, dü+|òüT+, dü+düú uÛ≤>∑+ ` 5 : kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T ` eØZø£s¡DT uÛ≤>∑+ ` 6 : kÕe÷õø£ ì]à‹, kÕe÷õø£ e´edüú, kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq, dü+düÿè‹ 53
. 54
uÛ≤>∑+ ` 4 : düe÷»+, düeTT<ëj·T+, dü+|òüT+, dü+düú $wüj·TÁø£eT+ 4.0 øå±´T 4.1 |ü]#·j·T+ 4.2 düe÷»+ ns¡ú+, ìs¡«#·q+ 4.2.1 e÷qe düe÷» ø£åD≤T 4.2.2 e÷qe düe÷»+ ø±s¡´|üs¡ |üPs¡« nù|øÏå‘êT 4.2.3 e÷qe, »+‘·T düe÷C≤ eT<Ûä´ e´‘ê´dü+ 4.3 düeTT<ëj·T+ ns¡ú+, ìs¡«#·q+ 4.3.1 düeTT<ëj·T ø£åD≤T 4.3.2 düeTT<ëj·T s¡ø±T 4.4 dü+|òüT+ ns¡ú+, ìs¡«#·q+ 4.4.1 dü+|òüT+ ø£åD≤T 4.5 dü+düú ns¡ú+, ìs¡«#·q+ 4.5.1 dü+düú ø£åD≤T 4.5.2 dü+düú s¡ø±T 4.6 kÕsê+X¯+ 4.7 MT ne>±Vü≤q Á|üX¯ï≈£î qeT÷Hê düe÷<ÛëHêT 4.8 qeT÷Hê |üØø£å Á|üX¯ïT 4.9 |ü<äø√X¯+ 4.10 #·<äe<ä–q |ü⁄düÔø±T 4.0 øå±´T düe÷»XÊÅdüÔ+ Á|ü<Ûëq uÛ≤eq˝…’q düe÷»+, düeTT<ëj·T+, dü+|òüT+, dü+düú >∑÷]à ne>±Vü≤q ø£*Œ+#·&Éy˚T á uÛ≤>∑+ ñ<˚›X¯+. kÕe÷õø£ Jeq+ ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ Á|ü<Ûëq uÛ≤eq C≤„q+ MT ø£*ŒdüTÔ+~. á uÛ≤>∑+ #·~$q ‘·s¡Tyê‘· MTs¡T • Á|ü<Ûëq uÛ≤eqT ø£*dæ J$düTÔqï e´≈£îÔ #·s¡´T, kÕ|ò”>± »s¡T>∑T‘·Tqï |üqT ($<ÛäTT)‘√ ns¡ú+ #˚düTø√e#·TÃ. • e´≈£îÔT |üs¡düŒs¡ #·s¡´T »s¡T|ü⁄‘·÷ ø£dæ J$+#·&ÜìøÏ, kÕ|ò”>± ñ+&É{≤ìøÏ ñ|üjÓ÷>∑|ü&˚ Á|ü<Ûëq uÛ≤eqqT ns¡ú+ #˚düT≈£î+{≤s¡T. 4.1 |ü]#·j·T+ düe÷»+, düeTT<ëj·T+, dü+|òüT+, dü+düú˝…’q Á|ü<Ûëq uÛ≤eqT eTq≈£î e÷qe⁄&ÉT düèwæº+∫q düeTT<ëj·TeTTT, |üs¡düŒs¡ dü+ã+<ÛëT e´≈£îÔqT ø£T|ü⁄‘·Tqï≥T¢ ‘ÓTdüTø√e#·TÃ. düVü≤»+>± e÷qe⁄&ÉT Ç‘·s¡T‘√ ø£*dæ ñ+&˚ ‘·‘·«+ ø£*– ñ+{≤&ÉT. n+<äTπø e÷qe⁄&ÉT dü+|òüTJ$, ˇ+≥]>± J$+#·˝Ò&ÉT. ˇø£y˚fi¯ n‘·&ÉT Ç‘·s¡T‘√ J$+#ê+fÒ, ø=ìï n+^ø£]+#·ã&çq |ü<ä∆‘·TT, Ç‘·s¡ e´≈£îÔ‘√ düs¡T›≈£îb˛e&É+ ˝≤+{Ï e´ed”úø£è‘· J$‘·+ nedüs¡+ @s¡Œ&ÉT‘·T+~. Ç‘·s¡T‘√ J$+#ê+fÒ eTìwæ kÕe÷õø£ J$‘êìøÏ ø±edæq ìj·Te÷T bÕ{Ïdü÷Ô, ‘·qì ‘êqT dü+|òüT{Ï‘·+ #˚düTø√yê*. 55
4.2 düe÷»+ ` ns¡ú+, ìs¡«#·q+ Áø£eTã<ä∆+>± ø£*dæ J$düTÔqï Á|ü» >∑T+|ü⁄qT düe÷»+ n+{≤s¡T. ìs¡+‘·sêj·T+>± kÕe÷õø£ #·s¡´‘√ ø£*dæ düeTT<ëj·T |ü<ä∆‹˝À ˇø£ÿ{Ï>± J$düTÔqï Á|ü» düeT÷Vü≤+ düe÷»+. Ç+ø√ s¡ø£+>±, kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë n*¢ø£. ø£*– ˇπø ÁbÕ+‘·+˝À J$dü÷Ô |üs¡düŒs¡ #·s¡´T ø£*Z ñqï e´≈£îÔ ø£sTTø£. düe÷»+ nH˚ |ü<ä+, ˝≤{ÏHé |ü<ä+ ªk˛wæj·Tdtµ qT+&ç ñ‘·ŒqïeTsTT+~. Bì ns¡ú+ ùdïVü≤ã+<Ûä+ ˝Ò<ë düVü≤#·s¡´+. e÷qe&ÉT dü+|òüTJ$. e´øÏÔ ˇs≥]>± J$+#·˝Ò&ÉT. düe÷»+ e÷qe J$‘êìøÏ nedüs¡yÓTÆ+~. ø=ìï düe÷» ìs¡«#·HêqT ‘ÓTdüT≈£î+<ë+. yÓT¬ø’esY Á|üø±s¡+ ªªkÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë n*¢ø£µµ düe÷»+. –&ç¶+>¥‡ Á|üø±s¡+ ªªìj·T‘· dü+ã+<Ûë‘√ nqTã+<Ûä+ ø£*Z ñqï e´≈£îÔ ø£sTTπø düe÷»+.µµ ˝Ò|æj·TsY (Lapiere) Á|üø±s¡+ ªªdüe÷»+ Á|ü» düeT÷Vü≤+ ø±<äT. ø±˙ yê] eT<Ûä´ dü+øÏ¢wüºyÓTÆq Á|üe÷D≤ |ü<ä∆‹˝À »s¡T|ü⁄‘·Tqï |üs¡düŒs¡ #·s¡´ ø£sTTø£µµ. –Hé‡ãsYZ á $<Ûä+>± yê´U≤´ì+#ê&ÉT. ªªø=ìï dü+ã+<ÛëT ˝Ò<ë Á|ües¡Ôq |ü<ä∆‘·T‘√ ◊ø£´yÓTÆ, Ç‘·s¡TT á dü+ã+<ÛëT ˝Ò<ë Á|ües¡Ôq˝À¢ #˚s¡ì yê] qT+&ç $uÛÒ~dü÷Ô >∑T]Ô+#·ã&çq e´≈£îÔ düeTT<ëj·T+ ˇø£ düe÷»+µµ. ø√˝Ÿ (Cole) Á|üø±s¡+ ªªdüeTT<ëj·TeTT˝Àì dü+øÏ¢wüºyÓTÆq dü+|òü÷T, dü+düú düeTT<ëj·T+ ˇø£ düe÷»+.µµ 4.2.1 e÷qe düe÷» ø£åD≤T düe÷» ø£åD≤T ~>∑Te Çe«ã&ܶsTT. 1) düe÷»+ Á|ü»qT ø£*–j·TT+&ÉTqT: kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT ˝Ò<ë kÕe÷õø£ Jeq+ Á|ü»T ˝Ò≈£î+&Ü ñ+&É<äT. düe÷» »HêuÛ≤, ìs¡«∫+#·ã&çq uÛÖ>√[ø£ ÁbÕ+‘êìï ÄÁø£$T+#·TqT. 2) düe÷»+ ˇø£ Á|ü» düeT÷Vü≤+. Bì˝À ˇø£]‘√ ˇø£]øÏ m&É‘Ó>∑ì #·s¡´T ñ+&ÉTqT. Ç<ä›s¡T ˝Òø£ m≈£îÿe e´≈£îÔ eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ düìïVæ≤‘· dü+ã+<ÛëqT ‘ÓT|ü⁄‘·T+~: e´≈£îÔT, ˇø£]H=ø£s¡T Ä˝À#·qqT ‘ÓTdüTø√>∑ Á|üÁøÏj·T. ˇø£ e´øÏÔ düe÷»+˝Àì Ç‘·s¡ düuÛÑT´‘√ dü+ã+<Ûä+ ñqï+‘· ø±+ Ç‘·&ÉT düe÷» düuÛÑT´&ÉT. nq>±, e´≈£îÔT Ç‘·s¡ e´≈£îÔ‘√ ìs¡+‘·s¡+ kÕe÷õø£ #·s¡´‘√ ñ+{≤s¡T. kÕe÷õø£ #·s¡´T |üs¡düŒs¡ ne>±Vü≤q, |üs¡düŒs¡ düŒ+<äq ñqï+<äTq e#·TÃqT. 3) düe÷»+ @ø£s¡÷|ü‘·ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ÉTqT: düe÷C≤ìøÏ b˛*ø£T ÄeX¯´ø£+ (@ø£s¡÷|ü‘·). ø=+‘·es¡≈£î Ä˝À#·q b˛*ø£T ñqïyê] eT<Ûä´ ñ+&ÉTqT. nq>±, yê]øÏ yê] nedüsêT, $<ÛäTT (|üqTT), ø£å´eTTT (øå±´T), uÛ≤yêT, $TeT, J$‘·+ |ü≥¢ ns¡ú+ M{ÏøÏ dü+ã+~Û+∫ b˛*ø£T ñ+&ÉTqT. –&ç¶+>¥‡ Á|üø±s¡+ düe÷»+ ˇø£] |ü≥¢ ne>±Vü≤q‘√ ñ+&ÉTqT. @~ @yÓTÆqqT, düe÷»+ $uÛÒ<ëqT ≈£L&Ü ‘ÓT|ü⁄‘·T+~. ˇø£y˚fi¯ düe÷»+ Ä˝À#·q b˛*ø£T ñqïyê¬s’‘˚, yê] eT<Ûä´ kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT |ü]$T‹>± ñ+&ÉTqT. $uÛÒ<ëT ˝Òì#√ J$‘·+ $düT>∑T, nsTTwüº‘·qT ø£*–+#·TqT. 4) düVü≤ø±s¡+, ÁX¯eT $uÛÑ»q: b˛*ø£T, $uÛÒ<ëT ÁX¯eT $uÛÑ»q düèwæºkÕÔsTT. Á|ü‹ uÛ≤>∑+ ˝Ò<ë düeT÷Vü≤+ (ìøÏ) ñeTà&ç |üìì Á|ü‘˚´ø£+>± $uÛÑõ+#·&É+ ÁX¯eT $uÛÑ»q. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, Ç+{À¢ $$<Ûä ≈£î≥T+ã düuÛÑT´ eT<Ûä´ |üì $uÛÑ»q düVü≤ø±s¡+ eq ÁX¯eT $uÛÑ»q kÕ<Ûä´|ü&ÉT‘·T+~. $$<Ûä ø√]ø£T, ÇcÕºT, ñeTà&ç ø£èwæ e¢ rs¡Ãã&ÉTqT. ÁX¯eT $uÛÑ»q, düVü≤ø±s¡+‘√ kÕe÷õø£ ◊ø£´‘·, kÕe÷õø£+>± ø£*dæ ñ+&É≥+ kÕ<Ûä´|ü&ÉT‘·T+~. 5) |üs¡düŒs¡ Ä<Ûë]‘·+: kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT |üs¡düŒs¡ Ä<Ûë]‘·+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ÉTqT. ˇø£ düuÛÑT´&ÉT |üs¡düŒs¡ nedüsê dü+‘·è|æÔ ø=s¡≈£î Ç‘·s¡Tô|’ Ä<Ûës¡|ü&ÉTqT. düe÷»+ eTT+<äT≈£î n_Ûeè~∆ #Ó+~qø=~›, |üs¡düŒs¡ Ä<Ûë]‘· |ü]e÷D+ ô|s¡T>∑TqT. 6) düe÷»+ #Ó’‘·q´e+‘·yÓTÆq~: düe÷»+ dæús¡‘·«yÓTÆq~ ø±<äT. Ç~ #Ó’‘·q´e+‘·yÓTÆq~. düe÷»+ ìs¡+‘·s¡+ e÷s¡T‘·÷ ñ+≥T+~. ø±˝≤qT>∑TD+>± nedüsêT e÷s¡T‘·Tqï ø=B› düe÷»+ ≈£L&Ü e÷s¡T‘·÷ ñ+≥T+~. 7) kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D: ‘·q düuÛÑT´ Á|ües¡Ôq ìj·T+Á‹+#·&ÜìøÏ düe÷»+ ‘·q |ü<ä∆‘·TT, kÕ<ÛäHêT ø£*– ñ+&ÉTqT. Á|ü» Á|ües¡Ôq, ÁøÏj·TqT ìj·T+Á‹+#·T≥ nedüs¡+. düe÷»+˝À mH√ï ìj·T‘·, nìj·T‘· ìj·T+Á‘·D kÕ<ÛäHêT ø£e⁄. nq>±, düe÷»+˝À dü+Á|ü<ëj·÷T, Ä#êsêT, düe÷y˚XÊT, C≤q|ü<ä Ø‘·TT, kÕe÷õø£ Ø‘·TT, eTsê´<äT yÓTT<ä>∑Tq$ ñ+&ÉTqT. Ç$ kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D nìj·T‘· kÕ<ÛäHêT. #·≥º+, XÊdüHêT, sêC≤´+>∑+, b˛©düT, ø√s¡Tº, ôd’q´+ yÓTT<ä˝…’q$ kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D ìj·T‘· kÕ<ÛäHêT. 56
8) dü+düÿè‹: Á|ü‹ düe÷»+ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq~. düe÷»+ Á|ü‘˚´ø£ Jeq $<ÛëHêìï ø£*Z ñ+≥T+~. BìH˚ dü+düÿè‹ n+{≤s¡T. Ç~ eTìwæøÏ kÕe÷õø£ yês¡dü‘·«+. Ç~ |üP]Ô J$‘·ø±+ Ç$T&ç ñ+&ÉTqT. düe÷» düuÛÑT´T>± yê] Á|ües¡Ôq, Ä˝À#·q, J$düTÔqï $<ÛëHê˝Ò, e÷qe dü«uÛ≤yêT>± Á|üø£{Ï+#·T≥ dü+düÿè‹. ø±ã{Ϻ, eTìwæ >∑T+|ü⁄˝À J$+#˚ dü«uÛ≤e+ ø£*–, n‘·&ÉT düe÷»+˝À J$kÕÔ&ÉT. Ç‘·s¡T‘√ ø£*dæ ñ+&˚ ‘·‘·«+ >∑*Z e´øÏÔ düe÷»+˝À J$düTÔ, kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT ø£*Z ñ+{≤&ÉT. 4.2.2 e÷qe düe÷»+ ø±s¡´|üs¡ |üPs¡« nù|øÏå‘êT e÷qe düe÷»+ ø±s¡´|üs¡ |üPs¡« nù|øÏå‘êT Ç$: 1) uÛÖ‹ø£ nedüsê dü+‘·è|æÔ: e÷qe⁄ì ø£˙dü nedüsê˝…’q ÄVü‰s¡+, <äTdüTÔT, >∑èVü≤edü‹ ø£*Œ+#·&É+ düe÷» $~Û. ø£˙dü nedüsê‘√ bÕ≥T e´øÏÔ>∑‘· s¡ø£åD ø£*ŒdüTÔ+~. yê´<ÛäTT, n+‘·s¡Z‘· Á|üe÷<ëT, u≤Vü≤´ ÄÁø£eTD qT+&ç e´≈£îÔqT ø±bÕ&ÉT‘·T+~. 2) »HêuÛ≤ |üPs¡D+: düe÷»+ ìs¡+‘·s¡+>± ø=qkÕ>±+fÒ eTs¡DÏ+∫q, edü yÓ[¢q düuÛÑT´ kÕúq+˝À Á|ü‘·T´‘·Œ‹Ô, n+‘·sY edü <ë«sê ø=‘·Ô düuÛÑT´≈£î kÕúq+ ø£*ŒdüTÔ+~. á $<Ûä+>± »HêuÛ≤ |üPs¡D+ ìs¡+‘·s¡+ ø=qkÕ>∑T‘·T+~. 3) uÛ≤e Á|üdüs¡D≈£î ‘·–q @sêŒ≥T¢ : dü¬s’q uÛ≤e Á|üdüs¡D ˝Òø£b˛‘˚, kÕe÷õø£ e´edüú˝À düeTq«j·T+ $∫äqï+ ne⁄‘·T+~. düe÷»+ ø=qkÕ–+|ü⁄ ø=s¡≈£î uÛ≤e Á|üdüs¡D $<Ûëq+ dü]>± ñ+&Ée˝…qT. 4) kÕe÷õø£ e´edüú ø=qkÕ–+|ü⁄: nuÛ≤´düq, Áù|s¡Dô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç e÷qe kÕe÷õø£ e´edüú ø=qkÕ–+|ü⁄ e⁄+&ÉTqT. Ç~ kÕ+|òæTø°ø£s¡D Á|üÁøÏj·T, kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D <ë«sê kÕ~Û+#·e#·TÃ. düuÛÑT´≈£î ns¡ú+, ø±s¡D+ uÛ≤e+ Ç$T&ç+|ü #˚j·T&ÜìøÏ dü¬s’q |ü]dæú‘·TqT düe÷»+ ø£*Œ+#·e˝…qT. nq>±, yê] qT+&ç Äù|øÏå+#·ã&ç+~, Ç‘·s¡T qT+∫ yês¡T Äù|øÏå+#·edæ+~, ˇø£ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq n*¢ø£ qT+&ç e÷Á‘·y˚T nì düuÛÑT´T ‘ÓTdüTø√e˝…qT. düe÷»+˝À n+<äs¡T düuÛÑT´T XÊ+‹j·TT‘·+>± J$+#ê+fÒ, nìï u≤<Ûä´‘·qT, Vü≤≈£îÿqT dü]>±Z ns¡ú+ #˚düTø√e˝…qT. düuÛÑT´ eT<Ûä´ #·s¡´T ˇø£ |ü<ä∆‹ì bÕ{Ï+#·e˝…qT. 4.2.3. e÷qe, »+‘·T düe÷C≤ eT<Ûä´ e´‘ê´dü+ e÷qe, »+‘·T düeT÷Vü‰ eT<Ûä´ ø=ìï (kÕ<Ûës¡D) ñeTà&ç ø£åD≤T ñHêïsTT. ø±ì, n$ ø=ìïkÕs¡T¢ $uÛÒ~kÕÔsTT. 1) »+‘·T düe÷»+ düVü≤» C≤„q+, X¯Øs¡ ìsêàD ‘˚&Üô|’ Ä<Ûës¡|ü&ÉT‘·T+~. e÷qe düe÷C≤T ≈£L&Ü X¯Øs¡ ìsêàD+ ‘˚&ÜT ñHêï, yê] u≤Vü≤´ Á|ües¡Ôqô|’ ≈£L&Ü Ä<Ûës¡|ü&ÉTqT (Symbolic Communication). 2) »+‘·Te⁄T n~Ûø£+>± ˇ+≥] J$‘·+ >∑&ÉT|ü⁄‘êsTT. e÷qe⁄T e÷Á‘·+ kÕ+|òæTø£ Jeq+ >∑&ÉT|ü⁄‘ês¡T. 3) e÷qe düe÷C≤T kÕ<Ûës¡D qeTàø±ô|’ Ä<Ûës¡|ü&É‘êsTT. Ç$ »+‘·T düe÷C≤˝À¢ ø£ì|æ+#·e⁄. 4) á ¬s+&ç+{Ï eT<Ûä´ eTTK´yÓTÆq ‘˚&Ü e÷{≤¢&˚ uÛ≤wü. 5) dü+düÿè‹ eTìwæ #˚‘· ì]à‘·yÓTÆ+~. Ç~ H˚s¡«<ä–q~. ˇø£ ‘·s¡+ qT+&ç Ç+ø=ø£ ‘·sêìøÏ dü+Áø£$TdüTÔ+~. »+‘·T düe÷C≤˝À¢ dü+düÿè‹ ø£ì|æ+#·<äT. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 1. düe÷C≤ìï ìs¡«∫+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 57
2. düe÷»+ jÓTTø£ÿ ø±s¡´|üs¡ |üPs¡« nù|øÏå‘êqT ‘Ó|ü+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 4.3 düeTT<ëj·T+ ` ns¡ú+, ìs¡«#·q+ düeTT<ëj·T+ nH˚ |ü<ä+ #ê˝≤ ndüŒwüº+>± ñ+&ÉTqT. Ç~ $$<Ûä |ü<ä∆‘·T˝À¢ yê&Éã&ç+~. $$<Ûä nsêúqT ÇdüTÔ+~. e÷eT÷T e÷≥˝À¢ á |ü<ëìï eT‘· düeTT<ëj·T+ ˝Ò<ë C≤‹ düeTT<ëj·÷ìï ‘ÓT|ü⁄‘·T+~. ø=ìï düeTT<ëj·T ìs¡«#·HêqT #·÷<ë›+. u§>±s¡¶dt Á|üø±s¡+, ˇø£ Çe«ã&çq ÁbÕ+‘·+˝À J$dü÷Ô, ªªeTq nH˚ uÛ≤eqµµµ ø=+‘·y˚Ts¡≈£î kÕe÷õø£ düeT÷Vü≤+‘√ ø£*– ñ+&É≥y˚T düeTT<ëj·T+ n+<äTs¡T. uÀ>±s¡¶dt n_ÛÁbÕj·T+ Á|üø±s¡+ ªªˇø£ ì]›wüº Á|ü<˚X¯+˝À ìedædü÷Ô ªeTq+µ nH˚ uÛ≤eq >∑ kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤y˚T düeTT<ëj·T+µµ. øÏ+>¥ùd¢ &˚$dt n_ÛÁbÕj·T+ Á|üø±s¡+ ªªkÕe÷õø£ J$‘·|ü⁄ nìï bÕsêÙ«‘√ ≈£L&çq ∫qï ÁbÕ<˚•ø£ düeT÷Vü≤y˚T düeTT<ëj·T+µµ. düeT÷Vü≤+˝Àì e´≈£îÔT, dü$Twæº J$‘êìï >∑&ÉT|ü⁄‘·÷ ñ+fÒ Ä düeT÷Vü‰ìï düeTT<ëj·T+ nqe˝…qì yÓT¬ø’esY, ù|CŸ ìs¡«∫+#ês¡T. ªªˇø£ uÛÖ>√[ø£ Á|ü<˚X¯+˝À ìedæ+#˚ düeT÷Vü≤+ ˝Ò<ë düeT÷Vü‰ ø£sTTπø düeTT<ëj·T+µµ nì n>¥ãsYï, ìyéTø±|òtT ù|s=ÿHêïs¡T. e÷HéV”≤yéT ìs¡«#·q+ Á|üø±s¡+ ªªˇπø s¡ø£yÓTÆq n_Ûs¡T#·TqT |ü+#·Tø=+≥÷ ø£*dæyÓTdæ J$+#˚ e´≈£îÔ yÓTT‘·Ôy˚T düeTT<ëj·T+µµ. ô|’q Çe«ã&çq ìs¡«#·Hê qT+&ç eTq+ á $<Ûä+>± yê´U≤´ì+#·e#·TÃ. düeTT<ëj·T+ ˇø£ uÛÖ>√[ø£ ÁbÕ+‘·+. kÕe÷q´ ÇcÕºT (uÛ≤yêT), ø±s¡´ìs¡«Vü≤DT ø£*– ñ+{≤sTT. Ç~ ˇø£ kÕe÷õø£ Jeq ÁbÕ+‘·+. Ç~ ø=+‘· kÕe÷õø£+>± dü+düø£Ô‘·qT ø£*– ñ+≥T+~. Bì˝À nìï kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT, s¡ø£s¡ø± dü+|òü÷T, dü+düúT ñ+&ÉTqT. düeTT<ëj·T eTTK´ Ä<ÛësêT, n$ 1) ÁbÕ+‘·+, 2) düeTT<ëj·T uÛ≤eq. 1) ÁbÕ+‘·+: düeTT<ëj·T+ ˇø£ dü]Vü≤<äT›‘√ ≈£L&çq düeT÷Vü≤+. Ç~ m¢|ü &É÷ ˇø£ uÛÖ>√[ø£ ÁbÕ+‘êìï ÄÁø£$TdüTÔ+~. düeTT<ëj·÷ìøÏ ÁbÕ<˚•ø£+ ˇø£ uÛÖ‹ø£ Ä<Ûës¡+. K∫Ñ·yÓTÆq ÁbÕ+‘·+˝À ìedæ+#·≥+ yÓTT<äT ô|{Ϻq Á|ü» düeT÷Vü≤+ ˇø£ düeTT<ëj·T+>± @s¡Œ&ÉTqT. düe÷»+‘√ $uÛÒ~dü÷Ô, ˇø£ düeTT<ëj·T+ m≈£îÿe>± ÁbÕ<˚•ø£+>± |ü]$T‹+#· ã&ÉT‘·T+~. ˇπø <ä>∑Zs¡ J$düTÔqï+<äTq Á|ü»T kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT ô|+bı+~+#·Tø=qTqT. Ç~ düuÛÑT´≈£î ‘·eT kÕe÷q´yÓTÆq Ä˝À#·qT eè~∆ #˚düTø√e&ÜìøÏ, rs¡TÃø√e&ÜìøÏ (HÓs¡y˚s¡TÃø√e&ÜìøÏ) ‘√&ÉŒ&ÉTqT. n~Ûø£+>± düeTT<ëj·÷T dæús¡yÓTÆq$. n˝≤π>, #ê˝≤ ãyÓTÆq düeTT<ëj·T dü+ã+<Ûë*ï #·÷|ü⁄‘·T+~. nsTTq|üŒ{Ïø°, (ÁbÕ+‘·+) düeTT<ëj·T JeHêìøÏ ÁbÕ<∏ä$Tø£ ø±s¡ø£+>± ÁbÕ+‘·+ ø=qkÕ>∑T‘·÷, m≈£îÿe s¡yêD≤ kÂø£sê´T n_Ûeè~∆ »s¡T>∑T‘·Tqï ø=B›, düeTT<ëj·T ÁbÕ<˚•ø£ ã+<Ûä+ ãV”≤q|ü&ÉT‘·T+~. 2) düeTT<ëj·T uÛ≤eq: düeT÷Vü≤+ πøe+ ÁbÕ+‘·+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç s¡÷bı+<ä<äT. ø=ìïkÕs¡T¢ ˇπø ÁbÕ+‘·+˝À ìedædüTÔqï Á|ü»≈£î m˝≤+{Ï dü+ã+<ÛëT ˝Òø£ uÛ≤e Á|üø£≥q ñ+&É<äT. ˇø£ ÁbÕ+‘·+˝À ñeTà&ç Jeq+‘√bÕ≥T, yê] eT<Ûä´ ªeTqeTTµ nH˚ ◊ø£´ uÛ≤eq K∫Ñ·+>± ñqï|ü &ÉT n~ ˇø£ düeTT<ëj·T+ ne⁄‘·T+~. ñeTà&ç Jeq+‘√u≤≥T Jeq |ü<ä∆‘·TT, ñeTà&ç dü]Vü≤<äT› uÛ≤>∑kÕ«eT´ ne>±Vü≤q ñ+&Ü*. düeTT<ëj·T uÛ≤eq nq>± n+<äs¡÷ dü+ã+~Û+∫q yêfi¯¢H˚ uÛ≤eq. düeT÷Vü≤+˝À düuÛÑT´T>± >∑T]Ô+|ü⁄ bı+~ ñ+&Ü*. 58
4.3.1 düeTT<ëj·T ø£åD≤T 1) dæús¡‘·«+: ˇø£ düeTT<ëj·T+ πøe+ ÁbÕ+‘·+, Ç+ø± düeTT<ëj·T uÛ≤eq e÷Á‘·y˚T ñ+&É≥y˚T ø±<äT, dæús¡‘·«+ ≈£L&Ü ñ+≥T+~. Ç~ ‘ê‘êÿ*ø£+>± ñ+&˚ düeT÷Vü≤+ ø±<äT. Ç~ dü+ã+~Û+∫q+‘· es¡≈£î dæús¡‘·«+>± e⁄+≥T+~. Ç~ ìs¡ísTT+∫q düú+˝À (kÕúq+) dæús¡yÓTÆq düeT÷Vü≤ Jeq+ ø£*– ñ+≥T+~. 2) düVü≤»‘·«+: düeTT<ëj·÷T kÕ<Ûës¡D+>± düVü≤» |ü<ä∆‹˝À kÕú|æ+#·ã&É‘êsTT. Ç$ Ç+ø=ø£ $<Ûä+>± #ÓbÕŒ+fÒ ñ<˚›X¯|üPs¡«ø£+>± düèwæº+#·ã&É˝Ò<äT. düeTT<ëj·÷T düVü≤»+>± Ä$s¡“¤$+∫, n_Ûeè~∆ #Ó+<ësTT. 3) |ü]e÷D+: ˇø£ düeTT<ëj·T+ ô|<ä›>± ˝Òø£ ∫qï~>± ñ+&Ée#·TÃ. ˇø£ ∫qï düeTT<ëj·T+, z ô|<ä› düeTT<ëj·T+˝À ñ+&Ée#·TÃ. 4) dü+ã+<Ûë Áø£eTãB∆ø£s¡D: Á|ü‹ düeTT<ëj·T+˝À ø±˝≤qT>∑TD+>± düuÛÑT´ dü+ã+<ÛëqT Áø£eTãB∆ø£]+#·T≥. dü+Á|ü<ëj·÷T, Ä#êsêT, HÓ’‹ø£‘·T, |ü<ä∆‘·TT, ìj·TeT ìã+<ÛäqT e´≈£îÔ dü+ã+<ÛëqT Áø£eTãB∆ø£]kÕÔsTT. nsTTq|üŒ{Ïø° Ä<ÛäTìø£ ø±+˝À düeTT<ëj·T uÛ≤eq Áø£eT+>± e÷s¡T‘·Tqï~. $$<Ûä uÛ≤yêT, ÁbÕ<Ûëq´‘· eq düeTT<ëj·T+ |ü≥¢ nqTã+<Ûä+ n~Ûø£+>± ‘·>∑TZeTTK+ |ü{Ϻ+~. 4.3.2 düeTT<ëj·T s¡ø±T düeTT<ëj·T s¡ø±qT dü+øÏå|üÔ+>± #·]Ã<ë›+. düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT kÕ<Ûës¡D+>± eT÷&ÉT s¡ø± düeTT<ëj·÷qT >∑T]Ô+#ês¡T. n$, –]»q, Á>±MTD, q>∑s¡ düeTT<ëj·÷T. a) –]»q düeTT<ëj·÷T eTE+<ësY Á|üø±s¡+, –]»q ‘Ó>∑ ÁbÕ<˚•ø£yÓTÆq dü+ã+<Ûä+ ø£*– ñqï kÕe÷õø£ düeT÷Vü≤+. Ç~ n+‘·]«yêVü≤ e´edüúqT ø£*– ñ+≥T+~. Á|ü‹ ø±s¡´+˝Àq÷ Á|ü‘˚´ø£ HÓ’|ü⁄D´+ ø£*– ñ+&É<äT. e+X¯bÕs¡+|üs¡´+>± >±ì eTs√ $<Ûä+>± >±ì, –]»q n~Ûø±s¡T #˚‘·>±ì bÕ*+|üã&ÉT‘·T+~. ˇπø uÛ≤wü ˝Ò<ë e÷+&É*ø±ìï ø£*– ñ+≥T+~. –]»q ‘Ó>∑ ˝Ò<ë ≈£î˝≤˝Àì kÕ+|òæTø£ <ä÷sêìï >∑T]ÔdüTÔ+~. Ä+Á&û u…f…©¢ ìs¡«#·q+ Á|üø±s¡+, ˇø£ –]»q düe÷»+ sê»ø°j·T, uÛ≤wü, @<√ s¡ø£+>± dü+düÿè‹ dü]Vü≤<äT›‘√ ìs¡«∫+#·ã&ç+~. Ç+ø±, Ç~ ˇø£ ã+<ÛäTes¡Z+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+~. kÕe÷õø£ düÔØø£s¡D ø£ì|æ+#·ì düeT÷Vü≤+. á ¬s+&ÉT ìs¡«#·HêT, dü]Vü≤<äT› u≤+<Ûäe´+, dü+düÿè‹, ø±s¡´s¡÷bÕT, uÛ≤wü düC≤rj·T‘·, kÕe÷õø£ ìsêàD+ ã+<ÛäTes¡Z+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&çq Ç+ø£ düe÷q‘·«+ dü÷Á‘·+, dü+ã+~Û‘· ˇ+≥]‘·q+, Ç‘·s¡ düeTT<ëj·TeTT‘√ á ø£åD s¡÷bÕ‘√ –]»q düeT÷Vü‰T ñ+{≤j·Tì H=øÏÿ #ÓbÕŒs¡T. –]»q düeTT<ëj·÷ìï ñeTà&ç ø£åD≤qT ø£*Z ñ+{≤sTT. –]»q düeTT<ëj·T ø£åD≤T 1) |ü]e÷D+˝À ∫qï~: Á>±MTD, q>∑s¡ düeTT<ëj·÷ ø£Hêï –]»q düeTT<ëj·÷T #ê˝≤ ∫qï$. 2) dü]Vü≤<äT› dü+ã+<Ûä+, uÛÖ>√[ø£ ˇ+≥]‘·q+: –]»H˚‘·s¡Tø£Hêï –]»qT˝À ÁbÕ<˚•ø£ dü]Vü≤<äT›‘√ >∑T]Ô+|ü⁄ #ê˝≤ n~Ûø£+>± ñ+≥T+~. Ç+<äT≈£î ø±s¡D+ yês¡T Ç‘·s¡ Á|ü|ü+#·+‘√ ‘·≈£îÿe dü+ã+<ÛëT ñ+&É≥+ eq, Ç+ø± yês¡T ˇ+≥]>± ñ+{≤s¡T ø±ã{Ϻ. 3) düC≤rj·T‘·: –]»q düeTT<ëj·÷T uÛ≤wü, eT‘·+, dü+düÿè‹, Ä]úø£ e´edüú˝À¢ Ç‘·s¡ düeTT<ëj·÷ ø£+fÒ n~Ûø£+>± düC≤rj·T‘·+>± ñ+{≤sTT. 4) uÛ≤wü: Ç‘·s¡ düeTT<ëj·÷ e˝… ø±ø£, –]»q düeTT<ëj·÷˝À¢, e÷{≤¢&˚ uÛ≤wü ˝Ò<ë e÷+&É*ø£+ eq ◊ø£´‘· ñ+≥T+~. 5) eT‘·+: n~Ûø£+>± –]»qTT yê] eT‘êìøÏ dü+ã+~Û+∫q+‘·es¡≈£î düC≤rj·T+>± ñ+{≤s¡T. 6) dü+düÿè‹: –]»q J$‘ê˝À¢ C≤q|ü<ä ø£<∏äT, C≤q|ü<ä π>j·÷T, C≤q|ü<ä bÕ≥T, qè‘ê´T eTTK´yÓTÆq n+XÊT. Ç$ –]»H˚‘·s¡T‘√ b˛*Ñ˚ #ê˝≤ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq$. yê] qeTàø±T, |ü<ä∆‘·TT, Ä#êsêT #ê˝≤es¡≈£î ‘·s¡‘·sêT>± e÷s¡≈£î+&Ü (e÷s¡TŒ ˝Ò≈£î+&Ü) ñ+{≤sTT. 59
7) Ä]úø£ e´edüú: #ê˝≤es¡≈£î –]»qTT, kÕ<Ûës¡DyÓTÆq Ä]úø£ e´edüú˝…’q ÄVü‰s¡ ùdø£s¡D, b˛&ÉT e´ekÕj·T+, y˚{≤&É&É+, |üX¯ó dü+|ü<ä n+XÊ‘√ ìeT>∑ïeTe⁄‘ês¡T. 8) kÕe÷õø£ e´edüú: –]»q kÕe÷õø£ e´edüú >√Á‘· ≈£L≥$T, ã+<ÛäT‘·«+ô|’ ã+>± Ä<Ûës¡|ü&ç+~. 9) sê»ø°j·T e´edüú: –]»q |ü+#êsTTrT, H˚‘·T ‘·|üŒ –]»qT≈£î dü¬s’q sê»ø°j·T e´edüú ˝Ò<äT. kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D, ◊ø£´‘· n~Ûø£+>± ≈£î≥T+ã+, ã+<ÛäT‘·«+ <ë«sê kÕ~Û+#·ã&ÉTqT. yês¡dü‘·« n~Ûø±s¡+ ñ+≥T+~. b) Á>±MTD düeTT<ëj·÷T Á>±MTD düeTT<ëj·÷T kÕ<Ûës¡DyÓTÆq, C≤q|ü<ä ø£åD≤qT ø£*– ñ+{≤sTT. ø±˙ yê{Ï eT<Ûä´ |ü]e÷D+, düC≤rj·T‘· $uÛÒ~düTÔ+~. nsTTq|üŒ{Ïø° ˇø£ Á>±MTD düeTT<ëj·T+, ∫qï<Ó’q, ‘·≈£îÿe »HêuÛ≤, n~Ûø£ düC≤rj·T‘·, kÕe÷õø£+>±, Ä]úø£, uÛ≤wü, dü+düÿè‹ ø£åD≤ |üs¡+>± ˇø£ e÷qe dæús¡‘·«+. n~ n˝≤ ñ+&É>±, Ç+‘·≈£î |üPs¡«+ #Ó|æŒq≥T¢>±, mH√ï ‘˚&ÜT ($uÛÒ<ëT) Á>±MTD düeTT<ëj·÷ yÓT|ü, |ü]e÷D+ dæús¡‘ê«ìøÏ, kÕe÷õø£, Ä]úø£ e´edüúj·T+<äT ø£ì|ækÕÔsTT. »HêuÛ≤ |ü]e÷D+ Ä<Ûës¡+>± ø=ìï Á>±e÷T ∫qï$, ø=ìï ô|<ä›$. düeTT<ëj·T dæús¡‘·«+ Ä<Ûës¡+>± Á>±e÷qT eT÷&ÉT s¡ø±T>± $uÛÑõ+#·e#·TÃqT. n$: 1) Áeyêdü e´ekÕsTTø£ Á>±e÷T: Á|ü»T πøe+ ø=ìï HÓ\T e÷Á‘·y˚T ìedæ+∫ yÓ[¢b˛‘ês¡T. 2) dü«Œø±*ø£ e´ekÕsTTø£ Á>±e÷T: Çø£ÿ&É Á|ü»T ø=ìï dü+e‘·‡sêT ìedæ+#·TqT. uÛÑ÷kÕs¡+ ‘·–Zq ‘·sê«‘· yÓ[¢b˛‘ês¡T. 3) dæús¡ e´ekÕsTTø£ Á>±e÷T: Çø£ÿ&É Á|ü»T ‘·s¡‘·sê es¡≈£î dæús¡+>± ìedækÕÔs¡T. Äes¡D ø£åD≤ Ä<Ûës¡+>± Á>±e÷qT á $<Ûä+>± $uÛÑõ+#·e#·TÃ. 1) πø+ÁBø£è‘· Á>±e÷T : á Á>±e÷T e´ekÕj·T uÛÑ÷eTT‘√ #·T≥ºã&ç ñ+{≤sTT.. 2) düs¡fi¯πsK Á>±e÷T : Çø£ÿ&É Ç+&ÉT¢ $düÔ]+#·Tø=ì, ø=~›>± uÛÖ‹ø£ dü]Vü≤<äT›T Ç‘·s¡ Á>±e÷‘√ ø£*– ñ+{≤sTT. 3) $πøå|æ‘· Á>±e÷T : m˝≤+{Ï uÛÖ‹ø£ dü]Vü≤<äT›T ˝Ò≈£î+&Ü ñ+&ÉTqT. Ç$ ø=+&É ÁbÕ+‘ê˝À¢ ø£ì|ækÕÔsTT. Á>±e÷qT kÕe÷õø£ Ä]úø£ e´edüú Ä<Ûës¡+>± $uÛÑõ+#·e#·TÃqT. Ç~ eè‹Ô, ≈£î+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+~. uÛÑ÷$TVü≤≈£îÿ Ä<Ûës¡+>± ≈£L&Ü Á>±e÷T $uÛÑõ+#·ã&ܶsTT. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 3. Á>±MTD düeTT<ëj·T ø£åD≤qT $e]+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 4. Á>±MTD s¡ø±T @$? ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 60
c) q>∑s¡ düeTT<ëj·T+ ÷sTTdtÔ esYÔ ãVüQC≤rj·TyÓTÆq, ô|<ä›e÷qe ìyêdü düú+>± q>∑s¡ düeTT<ëj·T+>± ìs¡«∫+#ê&ÉT. ãVüQfi¯ C≤rj·T‘· »HêuÛ≤ kÕe÷õø£, Ä]úø£, kÕ+düÿè‹ø£ _Ûqï‘·«+ ø£>∑*|æ ñqï n+XÊ˝Ò. »HêuÛ≤ <äèw溑√ #·÷dæq|ü &ÉT q>∑s¡ düeTT<ëj·÷T $düÔè‘·, kÕ+Á<ä‘· »q ìyêkÕT. q>∑s¡ düeTT<ëj·T eè‹Ô, Ä]úø£ ì]à‹ Ç‘·s¡ düeTT<ëj·÷≈£î $_Ûqï+>± ñ+≥T+~. q>∑s¡ düeTT<ëj·T ø£åD≤T q>∑s¡ düeTT<ëj·÷T |ü]D≤eT+˝À ô|<ä›$. q>∑sê˝À »qkÕ+Á<ä‘· m≈£îÿe>± ñ+≥T+~. Bì |òü*‘·+>± e´≈£îÔ eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëT e´øÏÔ>∑‘·+ ø±ì$>±, >öD, ô|’ô|’q ø£ì|æ+#˚≥Tº>± ñ+{≤sTT. Ç+ø±, $T>∑‘ê düeTT<ëj·÷ e˝… ø±≈£î+&Ü, q>∑s¡ düeTT<ëj·÷≈£î, nìï ùdeT Ç‘·s¡T <ë«sê (ãj·T{Ïyê]#˚) Çe«ã&É‘êsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, |æ¢ (•X¯ó) dü+s¡ø£åD πøsY ôd+≥s¡¢˝Àì yês¡T #·÷düT≈£î+{≤s¡T. q]‡+>¥ |üì q]‡+>¥Vü≤√+T, eè<äT∆ dü+s¡ø£åD eè<ë∆ÁX¯e÷T yÓTT<ä˝…’q$. 1. q>∑s¡ düeTT<ëj·÷ »HêuÛ≤ n~Ûø£+>± ãVüQC≤rj·T, n~Ûø£+>± eè‹Ô, eT‘·+, ≈£î+, C≤‹ yÓTT<ä˝…’q≥T e+{Ï yê{Ï MT<ä Ä<Ûës¡+>± $uÛÒ~kÕÔsTT. Ç+ø=ø£ e÷≥˝À, q>∑s¡yêdüT kÕe÷õø£ H˚|ü<∏ä´+ $_Ûqï+>± ñ+{≤sTT. 2. Ç‘·s¡ dü+düÿè‹ |ü≥¢ M]øÏ zs¡TÃ≈£îH˚ >∑TD+, düs¡T›≈£îb˛j˚T ‘·‘·«+ ñ+≥T+~. kÕe÷õø£ e÷s¡TŒ≈£î neø±XÊT m≈£îÿe>± ñ+{≤sTT. 3. q>∑s¡ düeTT<ëj·÷˝À¢ e´ekÕj˚T‘·s¡ ø±s¡´ø£˝≤bÕ˝≤¢+{Ï ñ‘·Œ‹Ô, yêDÏ»´+, Ç+ø± Ç‘·s¡ ùde πø+Á<ëT. eè‘·TÔT ô|<ä› dü+K´˝À ñ+&ÉTqT. Ç$ kÕ~Û+#·ã&çq HÓ’|ü⁄D´+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&çq$. ø±ã{Ϻ, eè‹Ô >∑‹o‘· nH˚<ëìøÏ n~Ûø£ |ü]~Û ñ+&ÉTqT. |òü*‘·+>± kÕe÷õø£ düÔØø£s¡D≈£î kÕúsTT n~Ûø£+. Ç~ eè‹Ô, es¡Z ìsêàD+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ÉTqT. Jyêes¡D n+XÊqT #·÷ùdÔ, düe÷» |ü]düs¡ yê‘êes¡D+ ‘·≈£îÿe>± ñ+≥÷, m≈£îÿe eTìwæ #˚‘· #˚j·Tã&çq yê‘êes¡D+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ÉTqT. Á|ü‘˚´ø£ ìyêdü ÁbÕ+‘êT ñ+{≤sTT. Ç$ á $<Ûä+>± $uÛÑõ+#·e#·TÃqT. ñqï‘· es¡Z ÁbÕ+‘êT ˝Ò<ë eT<Ûä´‘·s¡>∑‹ ÁbÕ+‘êT ˝Ò<ë ~>∑Te ‘·s¡>∑‹ (es¡Z) ÁbÕ+‘êT. 4. q>∑s¡ düeTT<ëj·÷˝À¢ ã+<ÛäT‘·« ã+<ÛëT ãV”≤q+>± ñ+{≤sTT. ≈£î≥T+ã+ ÁbÕeTTK´‘· ‘·≈£îÿe>± ñ+&É≥+ eq Á|ü»T m≈£îÿe>± >öD dü+ã+<ÛëT, ÁX¯eT (|üì) dü+düÿè‹ô|’ Ä<Ûës¡|ü&É‘ês¡T. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 5. q>∑s¡ düeTT<ëj·÷ìï ìs¡«∫+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 6. q>∑s¡ düeTT<ëj·T ø£åD≤qT $e]+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 61
4.4 dü+|òüT+ ` ns¡ú+, ìs¡«#·q+ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ ñ<˚›X¯+ ˝Ò<ë |ü]$T‘· ñ<˚›XÊ´ ø√dü+ dü+|òüT{Ï‘·yÓTÆq Á|ü» düeT÷Vü≤+ ˇø£ dü+|òüT+. ø=+‘·eT+~ e´≈£îÔT @<√ ˇø£ Á|üjÓ÷»q+ ø√düyÓ÷ ˝Ò<ë ˇø£{Ïø£+fÒ m≈£îÿe Á|üjÓ÷»Hê ø√düyÓ÷ ñ<˚›X¯ |üPs¡«ø£+>± e´ed”úø£è‘·yÓTÆ dü$Twæº>± n+<äTø√dü+ |üì#˚j·T&ÜH˚ï dü+|òüT+ nqe#·TÃqì yÓT¬ø’esY ìs¡«∫+#ê&ÉT. –Hé‡ãsYZ Á|üø±s¡+, ªÁ|ü‘˚´ø£ ø£å´+, øå±´qT HÓs¡y˚s¡TÃø√e&ÜìøÏ, kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT ø£*Z ñqï düeT÷Vü≤y˚T dü+|òüT+.µ Ç+ø=ø£ e÷≥˝À¢ #ÓbÕŒ+fÒ, dü+|òüT+ Á|ü»T yê] ñeTà&ç (ˇπøs¡ø£yÓTÆq) ñ<˚›XÊ ø=s¡≈£î dü+|òüT{Ï‘·yÓTÆq düeT÷Vü≤+. ø±ã{Ϻ eTq+ #Ó|üŒ>∑*–+~ @$T≥+fÒ, ˇø£ düeT÷Vü≤+ ˝Ò<ë e´≈£îÔ >∑T+|ü⁄ düeTT<ëj·T+>± @s¡Œ#·T≈£îq≥Tº yêπs Á|üø£{Ï+#·T≈£îì, ø=ìï ñ<˚›XÊ #˚]ø£ ˝Ò<ë yê] ñ<˚›XÊT ø£*dæø£≥Tº>± düVü≤ø£]+#·T≈£îH˚ Ä<Ûës¡+>±, ˇø£ dü+|òüT+ @s¡Œ&ÉT‘·T+~. nsTTq|üŒ{Ïø°, @ ˇø£ÿ dü+|òüT+ ≈£L&Ü yê] düuÛÑT´ (øå±´qT) ñ<˚›XÊqT ‘·è|æÔ|üs¡#·<äT. ø±ã{Ϻ ø=ìï sê»ø°j·T dü+|òü÷T, yÓ’<ä´ dü+|òü÷T, Ä]úø£ dü+|òü÷T, Á|ü|ü+#· dü+|òü÷T, eè‘·TÔ dü+|òü÷T, $<ë´s¡Tú dü+|òü÷T eÿøÏÔ n_Ûs¡T#·TqT rs¡TkÕÔsTT. ˇø£ e´øÏÔ n‘·&ç nedüsê Á|üø±s¡+, ñ<˚›X¯+ Á|üø±s¡+ ˇø£{Ï ˝Ò<ë m≈£îÿe dü+|òü÷≈£î ˇπø düeTj·T+˝À #Ó+<äe#·TÃ. ø±ã{Ϻ, dü+|òü÷ $$<Ûä ÁbÕ+‘êT, Á|ü<˚XÊ˝À¢ ø£ì|æ+#·e#·TÃ. 4.4.1 dü+|òüT+ ø£åD≤T dü+|òüT+ eTTK´ ø£åD≤T Ç$: 1) dü+|òüT+ e÷qe düeT÷Vü≤+: dü+|òüT+ Á|ü»#˚ düèwæº+#·ã&ç+~. Ç~ Ç+ø± ÁbÕ<∏ä$Tø£+>± ˇø£ kÕe÷õø£ düeT÷Vü≤+. nq>± Bì ns¡ú+ Á|ü»T ˝Ò≈£î+&Ü dü+|òü÷T ñ+&Ée⁄. nsTTq|üŒ{Ïø°, nìï düeT÷Vü‰qT dü+|òüT+ nì |æe˝ÒeTT. ˇø£ dü+|òüT+ ÄeX¯´ø£+>± ˇø£ dü+|òüT{Ï‘· düeT÷Vü≤+. ø±ã{Ϻ, ˇø£ ndü+|òüT{Ï‘· düeT÷Vü≤+ ˝≤+{Ï >∑T+|ü⁄ì dü+|òüT+ nì |æe˝Ò+. 2) ñeTà&ç n_Ûs¡T#·TT : eTT+<äT>± #Ó|æŒq≥T¢ ˇø£ dü+|òüT+ πøe+ e´≈£îÔ >∑T+|ü⁄ ø±<äT. ñeTà&ç n_Ûs¡T#·TT >∑ e´≈£îÔT ñ+{≤s¡T. Á|ü»T ˇø£ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq dü+|òüT+˝À #˚s¡&É+ yê] ÇcÕºô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ $<ë´]ú, $<ë´]ú dü+|òüT+˝À #˚s¡e#·Tà ˝Ò<ë sê»ø°j·÷˝À¢ ÇwüºeTTqï e´øÏÔ ˇø£ sê»ø°j·T dü+|òüT+˝À #˚s¡e#·TÃ. 3) düVü≤ø±s¡ uÛ≤e+: düuÛÑT´ j·T+<äT düVü≤ø£]+#·T≈£îH˚ eTqdüT‡ô|’ dü+|òüT+ Ä<Ûës¡|ü&ÉT‘·T+~. Á|ü»T ìs¡ísTT+#·ã&çq nedüs¡+ kÕ~Û+#·Tø√e&ÜìøÏ ø£*dæ |üì #˚kÕÔs¡T. 4) e´ekÕú|üq: Ç+‘·≈£î eTT+<äT #Ó|æŒq≥T¢>±, ˇø£ dü+|òüT+ nq>± e´ekÕú|üqqT dü÷∫düTÔ+~. Ç~ ÁbÕ<∏ä$Tø£+>± ˇø£ dü+|òüT{Ï‘· düeT÷Vü≤+. e´ekÕú|üq dæús¡‘ê«ìï, düÁø£eTyÓTÆq s¡÷bÕìï ˇø£ dü+|òü÷ìøÏ ÇdüTÔ+~. dü+|òü÷ìï dü+|òüT{Ï‘· |üs¡#·&ÜìøÏ, ø=ìï bÕÁ‘·T, ôVA<ëT ˇø£ |ü<ä∆‹˝À Çe«ã&É‘êsTT. 5) dü+ã+<Ûë Áø£eTãB∆ø£s¡D: ‘·eT düuÛÑT´ dü+ã+<ÛëqT Áø£eTãB∆ø£]+#·{≤ìøÏ Á|ü‹ dü+|òü÷ìøÏ yê{Ï d”«j·T (kı+‘·) |ü<ä∆‘·TT, kÕ<ÛäHêT ñ+&ÉTqT. düeTT<ëj·T+, Áø£eTãB∆ø£s¡D kÕúsTTô|’ Ä<Ûës¡|ü&ÉTqT. Áø£eTãB∆ø£s¡DT *œ‘·+ ˝Ò<ë n*œ‘·+>± ñ+&Ée#·TÃ. ø±ì n~Ûø£+>± düuÛÑT´ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ÉTqT. 6) dü+|òü÷T kÕ<Ûäq+>±: düuÛÑT´T ‘·eT ˇπøs¡ø£yÓTÆq ÇcÕºqT HÓs¡y˚s¡TÃø√e&ÜìøÏ dü+|òü÷qT kÕ<ÛäHêT>± ñ|üjÓ÷–+#·Tø=+{≤s¡T. dü+|òü÷T n~Ûø±s¡T ˝Ò<ë Á|ü‹ì<ÛäT <ë«sê |üì#˚j·TTqT. Á|ü‹ dü+|òü÷ìøÏ ‘·eT kı+‘· |ü<ä∆‘·TT düuÛÑT´ #˚‘· n+^ø£]+#·ã&çq yê{Ï <ë«sê |üì#˚kÕÔsTT. 7) dü+|òüT+ eTqT>∑&É : ˇø£ dü+|òüT+ dæús¡+>± ø±ì ˝Ò<ë ø=~›ø±+ ≈£L&Ü ñ+&Ée#·TÃ. ø=ìï dæús¡+>± ñqï dü+|òü÷T, sêÅwüº+, ≈£î≥T+ã+, eT‘· dü+|òü÷T yÓTT<ä˝…’q$. $T>∑‘ê$ dæús¡‘·«+ ˝Òì$. n$ ø=ìï Á|ü‘˚´ø£ ø±s¡D≤ (nedüsê) ø√dü+ düèwæº+#·ã&ç, Ä nedüs¡+ (ø£å´+) kÕ~Û+∫q ‘·s¡Tyê‘· ìÁwüÿ$TkÕÔsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ ø±s¡´Áø£eT+ »s¡|ü&ÜìøÏ s¡÷bı+~+∫ã&çq~ dü+|òüT+. n+<äTπø, dü+|òüT+ πøe+ ˇø£ düeT÷Vü≤+ ø±<äT. dü+|òüT+ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ n_Ûs¡T∫øÏ e´ed”úø£è‘·yÓTÆq düeT÷Vü≤+. 62
MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 7. dü+|òüT+ nq>±H˚$T? ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 8. dü+|òüT+ ø£åD≤T ‘Ó|ü+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 4.5 dü+düú ` ns¡ú+, ìs¡«#·q+ düe÷»XÊÅdüÔ+˝À dü+düúT eTTK´yÓTÆq ÁbÕ<∏ä$Tø£ uÛ≤eq˝À ˇø£{Ï. ìC≤ìøÏ <äTsYÿôV’≤yéT ªªdüe÷»XÊÅdüÔ+ ˇø£ kÕe÷õø£ dü+düú XÊÅdüÔ+µµ nì ìs¡«∫+#ê&ÉT. –Hé‡ãsYZ Á|üø±s¡+ ªªe´≈£îÔ, düeT÷Vü‰ dü+ã+<ÛëqT, >∑T]Ô+#·ã&çq, kÕú|æ+#·ã&çq yê&ÉTø£qT dü+s¡øÏå+#˚<ëìì dü+düúµµ nì ìs¡«∫+#ê&ÉT. e´ed”úø£è‘·yÓTÆq s¡÷bÕT ˝Ò<ë kÕe÷õø£ #·s¡´ ø£åD≤+X¯ ìã+<Ûäq Áø£eTy˚T dü+düú>± yÓT¬ø’esY, ù|CŸ ù|s=ÿHêïs¡T. &˚$sY Á|üø±s¡+, ªdüe÷»+˝À ˇø£{Ï>±ì ˝Ò<ë n+‘·ø£Hêï m≈£îÿe ø±ì Á|üø±sê´ #·T≥÷º ì]à‘·yÓTÆq Á|üe÷D≤T, kÕe÷õø£ Ø‘·TT, C≤q|ü<ä Ø‘·TT, #·{≤ºT yÓTT<ä˝…’q yê≥ìï+{Ï˙ ø£*|æ dü+düú>± ù|s=ÿqe#·TÃ. ãs¡ïdt Á|üø±s¡+, kÕe÷õø£ ìsêàD+ Ç+ø± e÷qe düe÷C≤ìï dü+|òüT{Ï‘·|üπsà Äj·TT<Ûä+>±, e÷qe nedüsêqT ‘·è|æÔ|üs¡#·&ÜìøÏ nedüs¡yÓTÆq $$<Ûä s¡ø± ø±s¡´Áø£e÷≈£î <ë]#·÷|ædü÷Ô, neTT|üs¡#·&Üìï b˛*q<˚ dü+düú. dü+düúqT á $<Ûä+>± ìs¡«∫+#·e#·TÃ, ˇø£ nyêf…Æq ø£*dæ J$düTÔqï $<ÛëHêT. Ç$ nqTeT‹+#·ã&ç, Áø£eT|ü<ä∆‹˝À düeTT<ëj·T n~Ûø±s¡T #˚‘· kÕú|æ+#·ã&çq$ nì m˝Ÿe⁄&é #ÓbÕŒ&ÉT. 4.5.1 dü+düú ø£åD≤T kÕe÷õø£ dü+düú eTTK´ ø£åD≤T øÏ+<ä ù|s=ÿqã&ܶsTT. 1) kÕe÷õø£ dü«uÛ≤e+: Á|ü» ñeTà&ç ø±s¡´ø£˝≤bÕ eq dü+düúT ñHêïsTT. ø±e⁄q, Ç$ neX¯´ø£+>± dü«uÛ≤e+ kÕe÷õø£yÓTÆq~. e´≈£îÔ eT<Ûä´ @s¡Œ&ÉT‘·Tqï, dü+ã+<Ûë |ü]D≤eT+ dü+düú. 2) $X¯«»˙qyÓTÆ+~: kÕe÷õø£ dü+düúT $X¯«»˙qyÓTÆq$. Ç$ nìï düe÷C≤T, Á|ü‹ Á|ü>∑‹kÕúsTT˝À ø£ì|æ+#·TqT. ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü+düú˝…’q ≈£î≥T+ã+, eT‘·+, ÄdüTÔT, kÕe÷q´yÓTÆq sê»ø°j·T dü+düúT, Ç$ kÕe÷q´yÓTÆq Ä~eT düe÷C≤˝À¢ ≈£L&Ü ø£ì|æ+#·TqT. 3) dü+düúT ìs¡ísTT+#·ã&çq Á|üe÷D≤T: ˇø£ dü+düúqT ìs¡ísTT+#·ã&çq Á|üe÷D≤T>± ns¡ú+ #˚düTø√e#·TÃqT. Ç$ |üqTT #˚ùd $<ÛëHêqT dü÷∫kÕÔsTT. bÕ{Ï+#·edæq ìj·TeT ìã+<ÛäqqT ≈£L&Ü Ç$ #Ó|ü qT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, $yêVü≤+ ˇø£ dü+düú>±, uÛ≤s¡´, uÛÑs¡Ô eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëqT Áø£eTãB∆ø£]+#·TqT. ˇø£ $<ë´dü+düú≈£î <ëì kı+‘· ìã+<ÛäqT, ìj·Te÷T ñ+&ÉTqT. 4) nedüsêqT dü+‘·è|æÔ |üs¡T#·Tø=H˚ kÕ<Ûäq+: dü+düúT ø=ìï ÁbÕ<∏ä$Tø£, ø°ø£yÓTÆq e÷qe⁄ nedüsêqT rπsÃ+<äT≈£î (dü+‘·è|æÔ|üπsÃ+<äT≈£î) <√Vü≤<ä|ü&É‘êsTT. 63
5) dü+düúT ìj·T+Á‘·D j·T+Á‘êT: $$<Ûä dü+düú˝…’q eT‘·+, sê»´+, Á|üuÛÑT‘·«+, #·≥º+ yÓTT<ä˝…’q$ e´≈£îÔ Á|ües¡ÔqT ìj·T+Á‹kÕÔsTT. á j·T+Á‘ê+>∑+ kÕe÷õø£ Áø£e÷ìï uÛÑÁ<ä|üs¡∫, <ëìøÏ dæús¡‘ê«ìï ÇdüTÔ+~. 6) dü+ã+~Û+∫q+‘· es¡≈£î dæús¡+>± ñ+&ÉTqT: dü+düúT Vü≤sƒê‘·TÔ>± (nqTø√≈£î+&Ü) ˝Ò<ë kÕ<Ûës¡D+>± e÷s¡TŒ #Ó+<äe⁄. e÷s¡TŒT yÓT*¢>±, yÓT*¢>± »s¡T>∑TqT. m≈£îÿe>± dü+düúT m¢|ü &ÉT ñ+&˚$. Ç$ (n$) dü+s¡øÏå+#˚ n+XÊT>± ø±˝≤qT>∑TD+>± ñ+&ÉTqT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ≈£î˝≤T, eT‘·+. 7) HÓ’s¡÷|ü´‘·: dü+düúT u≤Vü≤´+>± ø£ì|æ+#·q$ ˝Ò<ë düŒ]Ù+#·˝Òì$. n$ HÓ’s¡÷|ü´‘· ø£*–q$. #·{≤ºT ‘·÷ø£+ #˚j·T˝Òì$. eT‘·+ ø=e÷D+ #˚j·T˝Òì$. 8) eTÚœø£, *œ+#·ã&çq dü+Á|ü<ëj·÷T: dü+düú˝À eTÚœø£, *œ+#·ã&çq s¡÷bÕ˝À dü+Á|ü<ëj·÷T ñ+&ÉTqT. #ê˝≤es¡≈£î (m≈£îÿe ˝Ò<ë ô|<ä›>±) |üTø£ã&çq≥Te+{Ï$ Ä~eT düe÷C≤˝À ø£e⁄. ø±ì Ä<ÛäTìø£ dü+øÏ¢wüº düe÷C≤˝À¢ n$ *œ+#·ã&ç ˝Ò<ë sê‘·|üPs¡«ø£+>± ñ+&˚ Á|üuÛÑT‘·« #·{≤ºT, bÕsƒê´+XÊT yÓTT<ä>∑Tq$. 9) >∑T]Ô+#·ã&çq ∫Vü‰ïT: dü+düú≈£î yê{Ï kı+‘· ∫Vü‰ïT ñ+&Ée#·TÃ. edüTÔ ˝Ò<ë edüTÔy˚‘·s¡yÓTÆq≥Te+{Ï$ ø±e#·TÃ. <˚XÊìøÏ C…+&Ü ∫Vü≤ï+>± ñ+&ÉTqT. eT‘êìøÏ ≈£L&Ü ∫Vü≤ï+ ñ+≥T+~. 10) dü+düúT |üs¡düŒs¡ dü+ã+<Ûä+ ø£*–q$: dü+düúT m≈£îÿe, $$<Ûä+>± ñqï|üŒ{Ïø°, n$ |üs¡düŒs¡ dü+ã+<Ûä+ ø£*–q$. ˇø£ dü+düúqT ns¡ú+ #˚düTø√yê+fÒ, <ëìøÏ dü+ã+~Û+∫q Ç‘·s¡ dü+düúqT ns¡ú+ #˚düTø√yê*. nìï dü+düúT |üs¡düŒs¡ dü+ã+~Û‘·yÓTÆq$. 4.5.2 dü+düú s¡ø±T dü+düúqT á $<Ûä+>± $uÛÑõ+#·e#·TÃ. 1) ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü+düúT, 2) >öD dü+düúT. ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü+düúT Ä~eT düe÷C≤˝À ≈£L&Ü ø£ì|æ+#·TqT. n$, eT‘·+, ≈£î≥T+ã+, $yêVü≤+, ÄdæÔ, yÓTT<ä˝…’q$. düe÷C≤T m˝≤¬>’‘˚ |ü]e÷D+, $TÁ•‘·yÓTÆq m<äT>∑T<ä ñqï|ü &ÉT, dü+düúT n~Ûø£+>± n_Ûeè~∆ #Ó+~, $uÛÒ~+#·TqT. ø±ã{Ϻ, Á|ü» >öD nedüsêqT rs¡TÃ≥≈£î (HÓs¡y˚s¡TÃ≥≈£î) mH√ï dü+|òü÷T |ü⁄≥Tºø=#êÃsTT. yê{Ïì >öD dü+düúT nì |æee#·TÃqT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, #·≥º+, yê´bÕs¡+ yÓTT<ä˝…’q$. düeTïsY ìs¡“+<Ûä, #·≥º|üs¡ dü+düú eT<Ûä´ uÛÒ<ä+ #·÷|æ+#ê&ÉT. @yÓ’‘˚ düVü≤»+>± $ø£dæ+#·TH√ ˝Ò<ë n_Ûeè~∆ #Ó+<äTH√ yê{Ïì ìs¡“+<ÛäeTì nqTqT. dü+düúT @yÓ’‘˚ düŒèVü≤‘√, ñ<˚›X¯|üPs¡«ø£+>±, Á|üD≤[ø£ |ü<ä∆‹˝À kÕú|æ+∫q$ #·≥º|üs¡yÓTÆq$>± #Ó|üŒe#·TÃ. Ç˝≤, e÷qe Á|ües¡ÔqqT ìj·T+Á‹dü÷Ô, yê] nedüsêqT dü+‘·è|æÔ |üs¡#·&ÜìøÏ dü+düúT <√Vü≤<ä|ü&É‘êsTT. dü+düúT, e´≈£îÔ≈£î bÕÁ‘·T, Vü≤√<ëqT πø{≤sTTkÕÔsTT. n$ Á|üe÷D≤T kÕú|æ+#·&ÜìøÏ <ë]rkÕÔsTT. ‹]– Ç$ @ø£s¡÷|ü‘·, ◊ø£´‘·≈£î <√Vü≤<ä+ #˚kÕÔsTT 4.6 kÕsê+X¯+ á uÛ≤>∑+˝À eTq+ düe÷»XÊÅdüÔ+˝Àì ÁbÕ<∏ä$Tø£ uÛ≤eq #·]Ã+#ê+. n$ düe÷»+, düeTT<ëj·T+, dü+|òüT+, dü+düú, dü+düúT. á uÛ≤eq‘√, MT≈£î düe÷»+˝À á uÛ≤eq ÁbÕeTTK´‘· ‘ÓTdüTÔ+~. e÷qe düe÷» kÕe÷õø£ $X‚¢wüD M{Ïì >∑÷]Ã, yê{Ï ø£åD≤T, ø±sê´qT $e]+#·≥+ e¢ »]–+~. e÷qe düe÷»+, »+‘·T düe÷C≤ ‘˚&ÜqT $e]+#·&É+ »]–+~. düeTT<ëj·T ìs¡«#·HêT, ø£åD≤T, s¡ø± >∑T]+∫ ≈£L&Ü eTq+ #·<äTe⁄≈£îHêï+. dü+|òüT+, dü+düú ø£åD≤T, dü+düú s¡ø± >∑T]+∫ ≈£L&Ü eTq+ H˚s¡TÃ≈£îHêï+. 4.7 MT ne>±Vü≤q Á|üX¯ï≈£î qeT÷Hê düe÷<ÛëHêT 1. düe÷»+ nH˚ |ü<ä+ ˝≤{ÏHé |ü<ä+ qT+&ç rj·Tã&ç+~. ªk˛wæj·Tdtµ nq>± düVü≤#·s¡´+ ˝Ò<ë ùdïVü≤ã+<Ûä+, ˝Ò<ë ùdïVæ≤‘·T&ÉT nì ns¡ú+. eTìwæ ˇø£ kÕe÷õø£ »+‘·Te⁄. n‘·&ÉT ˇ+≥]>± J$+#·˝Ò&ÉT. düe÷»eTT nH˚~ e÷qe JeHêìøÏ ˇø£ eTTK´yÓTÆq ìã+<äq. ø=ìï düe÷»+ ìs¡«#·HêqT #·÷<ë›+. 64
yÓT¬ø’esY Á|üø±s¡+ ªªkÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë n*¢ø£ ˇø£ düe÷»+µµ. –&ç¶+>¥‡ Á|üø±s¡+ ªªdü+|òüT{Ï‘·eTe⁄‘·Tqï e´≈£îÔ yÓTT‘·Ô+ ìj·T‘· dü+ã+<Ûë‘√ ø£*dæ ø£≥Tºã&ÉT≥ düe÷»+.µµ ˝…|æj·TsY (Lapiere) Á|üø±s¡+ düe÷»+ Á|ü» düeT÷Vü≤+ ø±<äT. ø±˙ yê] eT<Ûä´, yê] j·T+<äT ñ‘·ŒqïyÓTÆq #·s¡Ã dü+øÏ¢wüºyÓTÆq Á|üe÷D≤ Áø£eT|ü<ä∆‹. –Hé‡ãsYZ Á|üø±s¡+, ªªø=ìï dü+ã+<ÛëT ˝Ò<ë Á|ües¡Ôq |ü<ä∆‘·T‘√ ◊ø£´yÓTÆ, Ç‘·s¡TT á dü+ã+<ÛëT ˝Ò<ë Á|ües¡Ôq˝À¢ #˚s¡ì yê] qT+&ç $uÛÒ~dü÷Ô >∑T]Ô+#·ã&çq e´≈£îÔ düeTT<ëj·T+ ˇø£ düe÷»+µµ. ø√˝Ÿ (Cole) Á|üø±s¡+ ªªdüeTT<ëj·TeTT˝ÀH˚ dü+øÏ¢wüºyÓTÆq dü+|òü÷T, dü+düú düeTT<ëj·T+ ˇø£ düe÷»+.µµ 2. ø±s¡´|üs¡ |üPs¡« nù|øÏå‘êT. (1) uÛÖ‹ø£ nedüsê dü+‘·è|æÔ. (2) düuÛÑT´ ø=qkÕ–+|ü⁄, (3) dü]|ü&É uÛ≤eÁ|ükÕs¡ kÕ<ÛäHêT ø£*Œ+#·&É+. (4) kÕe÷õø£ e´eedüú ø=qkÕ–+|ü⁄. 3. Á>±MTD düeTT<ëj·÷T kÕe÷q´yÓTÆq mH√ï C≤q|ü<ä ø£åD≤qT Á|ü<ä]Ù+∫q ≈£L&Ü n$ |ü]e÷D+, düC≤rj·T‘· qT+&ç $uÛÒ~kÕÔsTT. ˇø£ Á>±MTD düeTT<ëj·T+ ˇø£ e÷qe dæús¡‘·«+. Ç~ dü+ã+~Û+∫q+‘· es¡≈£î ∫qï~>±, ‘·≈£îÿe kÕ+Á<ä‘· »HêuÛ≤, n~Ûø£+>± düC≤rj·T+>± kÕe÷õø£, Ä]úø£, uÛ≤wü, Ç+ø± dü+düÿè‘· ø£åD≤T ñ+&ÉTqT. nsTTq|üŒ{Ïø°, eTT+<äT #Ó|æŒq≥T¢>±, Á>±MTD düeTT<ëj·÷˝À¢H˚ mH√ï s¡ø± $uÛÒ<ëT ñHêïsTT. n$ |ü]e÷D+, düeTT<ëj·T dæús¡‘·«+, JeXÊÅdüÔ+ ø£åD≤T Ç+ø± kÕe÷õø£ ` Ä]úø£ düeTT<ëj·T+. 4. düeTT<ëj·T dæús¡‘·«+ Ä<Ûës¡+>±, Á>±e÷qT eT÷&ÉT s¡ø±T>± $uÛÑõ+#·e#·TÃ. 1) Áeyêdü e´ekÕsTTø£ Á>±e÷T: Á|ü»T πøe+ ø=ìï HÓ\T e÷Á‘·y˚T ìedæ+∫ yÓ[¢b˛‘ês¡T. 2) dü«Œø±*ø£ e´ekÕsTTø£ Á>±e÷T: Çø£ÿ&É Á|ü»T ø=ìï dü+e‘·‡sêT ìedæ+#·TqT. uÛÑ÷kÕs¡+ ‘·–Zq ‘·sê«‘· yÓ[¢b˛‘ês¡T. 3) dæús¡ e´ekÕsTTø£ Á>±e÷T: Çø£ÿ&É Á|ü»T ‘·s¡‘·sê es¡≈£î dæús¡+>± ìedækÕÔs¡T. Äes¡D ø£åD≤ Ä<Ûës¡+>± Á>±e÷qT á $<Ûä+>± $uÛÑõ+#·e#·TÃ. 1) πø+ÁBø£è‘· Á>±e÷T : á Á>±e÷T e´ekÕj·T uÛÑ÷eTT‘√ #·T≥ºã&ç ñ+{≤sTT.. 2) düs¡fi¯πsK Á>±e÷T : Çø£ÿ&É Ç+&ÉT¢ $düÔ]+#·Tø=ì, ø=~›>± uÛÖ‹ø£ dü]Vü≤<äT›T Ç‘·s¡ Á>±e÷‘√ ø£*– ñ+{≤sTT. 3) $πøå|æ‘· Á>±e÷T : m˝≤+{Ï uÛÖ‹ø£ dü]Vü≤<äT›T ˝Ò≈£î+&Ü ñ+&ÉTqT. Ç$ ø=+&É ÁbÕ+‘ê˝À¢ ø£ì|ækÕÔsTT. Á>±e÷qT kÕe÷õø£ Ä]úø£ e´edüú Ä<Ûës¡+>± $uÛÑõ+#·e#·TÃqT. Ç~ eè‹Ô, ≈£î+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+~. uÛÑ÷$TVü≤≈£îÿ Ä<Ûës¡+>± ≈£L&Ü Á>±e÷T $uÛÑõ+#·ã&ܶsTT. 5. ˇø£ q>∑s¡ düeTT<ëj·T+, ÷sTTdt esYÔ Á|üø±s¡+ ô|<ä›<Ó’q, kÕe÷õø£ düC≤rj·Tø±ì (ãVüQC≤rj·T) e÷qe düeT÷Vü‰T. ãVüQC≤rj·T‘·˝À kÕe÷õø£, Ä]úø£, kÕ+düÿè‹ø£ HêHê $<Ûë Á|ü»T ñ+<äTs¡T. »HêuÛ≤|üs¡+>± #·÷ùdÔ, q>∑s¡ düeTT<ëj·÷T ô|<ä›yÓ’q, <ä≥ºyÓTÆq e÷qe düeT÷Vü‰T. Ç‘·s¡ düeTT<ëj·÷ qT+&ç q>∑s¡ düeTT<ëj·÷ eè‘·TÔT, Ä]úø£ ìsêàD≤T $uÛÒ~kÕÔsTT. 6. ˇø£ q>∑s¡ düeTT<ëj·÷ »HêuÛ≤ n~Ûø£+>± ãVüQC≤rj·T, n~Ûø£+>± eè‹Ô, eT‘·+, ≈£î+, C≤‹, yÓTT<ä˝…’q≥T e+{Ï yê{Ï MT<ä Ä<Ûës¡+>± $uÛÒ~kÕÔsTT. Ç+ø=ø£ e÷≥˝À, q>∑s¡yêdüT kÕe÷õø£ H˚|ü<∏ä´+ $_Ûqï+>± ñ+{≤sTT. 2. Ç‘·s¡ dü+düÿè‹ |ü≥¢ M]øÏ zs¡TÃ≈£îH˚ >∑TD+, düs¡T›≈£îb˛j˚T (düs¡T›u≤≥T) ‘·‘·«+ ñ+≥T+~. q>∑s¡ düeTT<ëj·÷˝À¢ kÕe÷õø£ e÷s¡TŒ≈£î n~Ûø£ |ü]~Û ñ+≥T+~. 65
3. q>∑s¡ düeTT<ëj·÷˝À¢ e´ekÕj˚T‘·s¡ ø±s¡´ø£˝≤bÕ˝≤¢+{Ï ñ‘·Œ‹Ô, yêDÏ»´+, Ç+ø± Ç‘·s¡ ùde≈£î πø+Á<ëT. eè‘·TÔT ô|<ä› dü+K´˝À ñ+&ÉTqT. Ç$ kÕ~Û+#·ã&çq HÓ’|ü⁄D´+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&çq$. ø±ã{Ϻ, eè‹Ô #·q+.. nH˚<ëìøÏ n~Ûø£ |ü]~Û ñ+&ÉTqT. |òü*‘·+>± kÕe÷õø£ dæúØø£s¡D≈£î kÕúsTT n~Ûø£+. Ç~ eè‹Ô, es¡Z ìsêàD+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ÉTqT. Jyêes¡D n+XÊqT #·÷ùdÔ, düe÷» |ü]düs¡ yê‘êes¡D+ ‘·≈£îÿe>± ñ+≥÷, m≈£îÿe eTìwæ #˚‘· #˚j·Tã&çq yê‘êes¡D+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ÉTqT. Á|ü‘˚´ø£ ìyêdü ÁbÕ+‘êT ñ+{≤sTT. Ç$ á $<Ûä+>± $uÛÑõ+#·e#·TÃqT. ñqï‘· es¡Z ÁbÕ+‘êT ˝Ò<ë eT<Ûä´‘·s¡>∑‹ ÁbÕ+‘êT ˝Ò<ë ~>∑Te ‘·s¡>∑‹ (es¡Z) ÁbÕ+‘êT. 4. q>∑s¡ düeTT<ëj·÷˝À¢ ã+<ÛäT‘·« ã+<ÛëT ãV”≤q+>± ñ+{≤sTT. ≈£î≥T+ã+ ÁbÕeTTK´‘· ‘·≈£îÿe>± ñ+&É≥+ eq Á|ü»T m≈£îÿe>± >öD dü+ã+<ÛëT, ÁX¯eT (|üì) dü+düÿè‹ô|’ Ä<Ûës¡|ü&É‘ês¡T. 7. ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ ñ<˚›X¯+ ˝Ò<ë |ü]$T‘· dü+K´ ñ<˚›XÊ ø√dü+ dü+|òüT{Ï‘·yÓTÆq Á|ü» düeT÷Vü≤+ ˇø£ dü+|òüT+. yÓT¬ø’esY Á|üø±s¡+, ˇø£ dü+|òüT+ Ä˝À#·Hê|üPs¡«ø£+>± @s¡Œ&ɶ (s¡÷|ü⁄~<äT›≈£îqï) ñeTà&ç øå±´ #˚]ø£ ø√dü+ ˝Ò<ë øå±´ »‘·ø√dü+, Ç$ düuÛÑT´#˚ uÛ≤>∑kÕ«eT´+ ø±ã&çq ˇø£ düeTT<ëj·T+. –H˚‡ãsYZ Á|üø±s¡+, ªªkÕe÷õø£ Je⁄ düeT÷Vü≤+ ˇø£]‘√ ˇø£s¡T dü+ã+<ÛëT ˇø£ ì»+. yês¡T ø£*– ñqï ˝Ò<ë ñeTà&ç>± ø£*– ñqï (@s¡Œs¡TÃ≈£îqï) ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ ø£å´+ ˝Ò<ë Á|ü‘˚´ø£ øå±´qT s¡øÏå+#·T≈£îH˚ ñ<˚›X¯+‘√ dü+|òüT{Ï‘·yÓTÆq<˚ ˇø£ dü+|òüT+. 8 dü+|òüT+ jÓTTø£ÿ ø=ìï eTTK´ ø£åD≤T Ç$: 1) dü+|òüT+ e÷qe düeT÷Vü≤+ 2) ñeTà&ç Çwüº+ ˝Ò<ë ÇcÕºT 3) düVü≤ø£]+#·T≈£îH˚ uÛ≤e+ 4) e´ekÕú|üq 5) dü+ã+<Ûë Áø£eTãB∆ø£s¡D 6) dü+|òü÷˝Ò kÕ<ÛäHêT>± 7) dü+|òüT+ XÊX¯«‘·+>± ñ+≥T+~. 4.8 qeT÷Hê |üØø£å Á|üX¯ïT I. øÏ+~ Á|üX¯ï≈£î 30 yêø±´˝À düe÷<ÛëHêT sêj·T+&ç. 1. düe÷C≤ìï ìs¡«∫+∫, <ëì ø£åD≤qT #·]Ã+#·+&ç. 2. düeTT<ëj·T+, dü+|òüT+ eT<Ûä´ uÛÒ<ëqT ‘ÓT|ü+&ç. 3. dü+düú nq>±H˚$T? dü+düú $$<Ûä s¡ø±T @$T{Ï? II. øÏ+~ Á|üX¯ï≈£î 10 yêø±´˝À düe÷<ÛëHêT sêj·T+&ç. 1. düeTT<ëj·T ø£åD≤T. 2. $$<Ûä s¡ø± dü+|òü÷qT $e]+#·+&ç. 3. »+‘·T, e÷qe düe÷C≤ eT<Ûä´ ‘˚&ÜqT ‘ÓT|ü+&ç. 4. düe÷»+ ÁbÕ<∏ä$Tø£ |üPsê«ù|øÏå‘êT @$T{Ï? 66
4.9 |ü<äø√X¯+ düe÷»+ : kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë n*¢ø£ düeTT<ëj·T+ : ªªy˚TeTT nH˚ uÛ≤eq‘√µµ ì]›wüºyÓTÆq dü]Vü≤<äT›qT ÄÁø£$T+#·T≈£îqï ˇø£ kÕe÷õø£ düeT÷Vü≤+. dü+|òüT+ : ø=ìï Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq ÇcÕºqT kÕ~Û+#·{≤ìøÏ ñ<˚›X¯|üPs¡«ø£+>± düèwæº+#·ã&ç+<˚ ˇø£ dü+|òüT+. 4.10 #·<äe<ä–q |ü⁄düÔø±T 1. Paul B. Hurton and : Sociology Charles L. Hunt. 2. MacIver and Page : Society 3. Ritchie P. Lowry and : Sociology the Science of Society Robert P. Rankin 4. Kingsley Davis : Human Society 5. Haralambos and Holborn : Sociology: Themes and Perspectives 6. R.N. Sharma : Principles of Sociology 7. Alex Inkeles : What is Sociology? 8. Ian Robertson : Sociology 9. Bottomore T. B. : Sociology – A Guide to Problems and Literature 10. Gisbert : Fundamentals of Sociology 11. Harry. M. Johnson : Sociology – A Systematic Introduction 12. Robert L. Sutherland and : Introduction Sociology Woodward 13. Shankar Rao C. N. : Sociology 14. Vidya Bhushan and : An Introduction to Sociology Sachdeva D. R. 15. : ‘ÓT>∑T nø±&É$T düe÷»XÊÅdüÔ+ |ü]#·j·T+ ` dü÷Á‘êT 16. : ‘ÓT>∑T nø±&É$T düe÷»XÊÅdüÔ+ ` |ü]#·j·T+ 67
uÛ≤>∑+ 5: kÕ+|òæTø£ düe∂Vü‰T: eØZø£s¡DT $wüj·TÁø£eT+ 5.0 øå±´T 5.1 |ü]#·j·T+ 5.2 kÕ+|òæTø£ düe∂Vü≤+ ìs¡«#·q+ 5.2.1 kÕ+|òæTø£ düe∂Vü‰ ø£åD≤T 5.2.2 kÕ+|òæTø£ düe∂Vü‰ ÁbÕe≠K´‘· 5.2.3 düe∂Vü≤+, |üs¡düŒs¡ #·s¡´T 5.3 e´øÏÔ, düe∂Vü≤+ 5.4 kÕ+|òæTø£ düe∂Vü‰ düeTÁ>∑‘·, $<ÛäTT 5.5 düe∂Vü‰ s¡ø±T 5.5.1 ÁbÕ<∏ä$Tø£ düe∂Vü‰T: ø£åD≤T, $<ÛäTT 5.5.2 >öD düe∂Vü‰T: ø£åD≤T, ÁbÕe≠K´‘· 5.5.3 C…$Tì cÕ|òtº (Gemein Schaft), C…ôd˝Ÿ cÕ|òtº (Gessel Schaft) 5.5.4 ìj·T‘·, nìj·T‘· düe∂Vü‰T 5.5.5 n+‘·sY düe∂Vü‰T, u≤Vü≤´ düe∂Vü‰T 5.5.6 Ä<äs¡Ù düe∂Vü‰T 5.5.7 düe÷+‘·s¡, +ã düe∂Vü‰T 5.6 kÕsê+X¯+ 5.7 MT ne>±Vü≤q Á|üX¯ï≈£î qeT÷Hê düe÷<ÛëHêT 5.8 qe∂Hê |üØø£å Á|üX¯ïT 5.9 |ü<äø√X¯+ 5.10 #·<äe<ä–q |ü⁄düÔø±T 5.0 øå±´T kÕ+|òæTø£ düe∂Vü‰, uÛ≤eqqT, yê{Ï eØZø£s¡DqT, $<ÛäTqT ‘Ó*j·TCÒj·T&É+ á uÛ≤>∑+ e≠K´ ñ<˚›X¯+. á uÛ≤>∑+ #·~$q ‘·s¡Tyê‘· MTs¡T • kÕ+|òæTø£ düe∂Vü‰qT ìs¡«]+#·>∑s¡T. • kÕ+|òæTø£ düe∂Vü‰ ø£åD≤qT, ÁbÕeTTK´‘·qT $e]+#·>∑s¡T. • ÁbÕ<∏ä$Tø£, >öD düe∂Vü‰qT >∑T]Ô+∫ yê{Ï ø£åD≤qT $e]+#·>∑s¡T. • $$<Ûä s¡ø± düe∂Vü‰qT >∑T]Ô+#·>∑s¡T. 5.1 |ü]#·j·T+ á uÛ≤>∑+˝À eTqe≠ düe∂Vü≤ uÛ≤e+ Á|ü»T düe∂Vü‰˝À¢ @ $<Ûä+>± |üs¡düŒs¡ #·s¡´T »s¡T|ü⁄‘ês√ ‘ÓTdüT≈£î+{≤e≠. ‘·s¡Tyê‘· $$<Ûä s¡ø± düe∂Vü‰ eØZø£s¡D, düe÷»+˝À e´≈£îÔ nedüsêqT rs¡Ã&ÜìøÏ düeT÷Vü‰ $<ÛäTqT ‘ÓTdüT≈£î+{≤+. 68
e÷qe⁄&ÉT ˇ+≥]>± J$+#˚ e´øÏÔ ø±<äT. Á|ü»T (e÷qe⁄T) düTBs¡Èø±+ ˇ+≥]>± J$+#·&Ée≠ #ê˝≤ ns¡T<äT. e÷qe düe÷»+˝À eTq+ |ü⁄≥Tºø£ qT+&ç eTs¡D+ es¡≈£î J$kÕÔe≠. düe∂Vü‰˝À¢ e´≈£îÔT, Ç‘·s¡T‘√ Áø£y˚T|æ düVü≤yêdü+, |üs¡düŒs¡ #·s¡´‘√ J$kÕÔs¡T. eTq+ düeT÷Vü‰˝À¢ J$+#·&É+ e¢ kÕe÷õø£ Je⁄e⁄‘ê+. Ç~ düe÷»+ Áø£eTã<ä∆‘·≈£î ‘√&ÉŒ&ÉT‘·T+~. ˇø£ eTìwæ uÛÖ‹ø£+>± Ç‘·s¡T qT+∫ y˚s¡sTT‘˚, eTqTwüß dü+ã+<Ûë qT+∫ #ê˝≤ø±+ <ä÷s¡eTsTT‘˚, e´øÏÔ ne÷qMj·TT&ÉT ne⁄‘ê&ÉT. Á|ü‹ e´øÏÔ düeT÷Vü‰˝À¢ Á|ü‘˚´ø£ Á|üjÓ÷»Hê kÕ<Ûäq ø√dü+ ìedækÕÔ&ÉT. mø£ÿ&Ó’‘˚ s¡÷|ü⁄~<äT›≈£îqï #·s¡´T, Ø‘·TT, Çy˚ ø±≈£î+&Ü kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë n*¢ø£ ñ+{≤jÓ÷, bÕÁ‘· dü+ã+<Ûä+ Ç+ø± s¡÷|ü+ ˝≤+{Ï uÛ≤eqT kÕe÷õø£ JeqeTTqT dü+|òüT{Ï‘·|üs¡Ã&ÜìøÏ <ë]rkÕÔsTT. Ç˝≤ kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë <ë«sê Ç‘·s¡T‘√ |üs¡düŒs¡ #·s¡´T »]–q|ü &ÉT, Ä |üs¡düŒs¡ #·s¡´ <ë«sê düeT÷Vü‰T Ä$s¡“¤$kÕÔsTT. Ç$ ∫qï, n‹ô|<ä›, nkÕ<Ûës¡DyÓTÆq ùdïVü≤ãè+<ë qT+∫ n‹ô|<ä›, dü+•¢wü˜ düe÷»+ es¡≈£î s¡ø£s¡ø± düeT÷Vü‰T ñ+{≤sTT. ˇø£ düeT÷Vü≤+ ˝Ò<ë düe÷»+ yê{Ï s¡÷|ü+˝À $uÛÒ~kÕÔsTT. >∑T]Ô+#˚ Ø‹˝À ñ qï Á|ü» kÕìïVæ≤‘·´+ e¢, düe÷C≤T, düeT÷Vü‰T @s¡Œ&É‘êsTT. M{Ï <ë«sêH˚ e´≈£îÔT kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT düèwæº+∫, n_Ûeè~∆ #˚dü÷Ô, Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq düe÷» ì]à‹ì Áø£eT+>± yê]˝À es¡Tdü>± ñ+#·T‘êsTT. kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰˝À Ä#êsêT, kÕ+Á|ü<ëj·÷T, Á|ües¡Ôq |ü<ä∆‘·TT, $TeT eTqT>∑&É˝À ñ+{≤sTT. Ç$ düeT÷Vü‰˝À Á|ü» |üs¡düŒs¡ #·s¡´ <ë«sê @s¡Œ&ç, Jeq $<ÛëHêìï s¡÷|ü⁄~<äT›‘êsTT. kÕe÷õø£+>± e÷{≤¢&çq|ü⁄&ÉT, düeT÷Vü‰ ìsêàD+˝À $TeT, Ä#êsêT, Á|ües¡ÔHê Á|üe÷D≤T e´≈£îÔ Á|ües¡Ôq˝À Á|ü‹_+_kÕÔsTT. 5.2 kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+ ìs¡«#·q+ kÕe÷õø£ XÊÅdüÔy˚‘·ÔT düeT÷Vü‰ìï á $<Ûä+>± ìs¡«∫+#ês¡T. ªªÁ|ü» düeT÷Vü‰˝À |üs¡düŒs¡ #·s¡´T ø£*dæø£≥Tº>± ˇø£ Áø£eT+˝À, ˇø£] Á|ües¡Ôq qT+∫ eTs=ø£s¡T uÛ≤>∑kÕ«eT´+ bı+<˚ Äù|ø£å‘· Ä<Ûës¡+>± »s¡T|ü⁄≈£îH˚<ëìï kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+µµ>± ìs¡«∫+#ês¡T. ø±>±, eTs=ø£ ìs¡«#·q+ Á|üø±s¡+ ªªnH˚ø£ eT+~ e´≈£îÔT kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë‘√ ˇø£ÿ{Ï>± ø£*ùdÔ yê]ì düeT÷Vü≤+ nì |æee#·TÃqTµµ. kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë‘√ @s¡Œ&˚ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ |òü*‘·+>± düeT÷Vü≤+˝Àì Á|ü»+‘ê ‘êeT+‘ê ˇø£fÒ nì uÛ≤$kÕÔs¡T. ªªkÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤ ˇø£ |üs¡düŒs¡ #·sê´e´edüúµµ nì Vü‰Ø m+. C≤q‡Hé ù|s=ÿHêï&ÉT. e÷s¡¸˝Ÿ CÀHé‡ n_ÛÁbÕj·T+ Á|üø±s¡´+ ‘·eT eT<Ûä´ kÕú|æ‘·yÓTÆq |üs¡düŒs¡#·sê´ qeT÷Hê >∑ Ç<ä›s¡T ˝Ò<ë n+‘·ø£Hêï m≈£îÿe eT+~ e´≈£îÔ˝Ò kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+.µµ Ä>¥ãsYï, ìyéTø±|òt ìs¡«#·q+ Á|üø±s¡+ ªªÇ<ä›s¡T ˝Ò<ë n+‘·ø£Hêï m≈£îÿe eT+~ e´≈£îÔT |üs¡düŒs¡+ Á|üuÛ≤$‘·T˝…’ <ä>∑Zs¡>± #˚s¡&É+ e¢ kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+ @s¡Œ&ÉT‘·T+~.µµ u§>±s¡¶dt ìs¡«#·q+ Á|üø±s¡+ ªªkÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+˝À |üs¡düŒs¡ Áù|πs|æ‘·T˝…’ dü$Twæº $XÊ«dü+‘√ ˇπø s¡ø£yÓTÆq ø±s¡´Áø£e÷˝À bÕT|ü+#·Tø=H˚ Ç<ä›s¡T ˝Ò<ë n+‘·ø£Hêï m≈£îÿeeT+~ düuÛÑT´T+{≤s¡T.µµ ªªø=+‘·ø±+ bÕ≥T dæús¡+>± ñ+&˚ e´≈£îÔ yÓTT‘·Ôy˚T düeT÷Vü≤+. Ms¡+<ä]ø° dü$Twæ˜ n_Ûs¡T#·TT, ø±s¡´Áø£e÷T+{≤sTT. Ms¡T e´edæú‘·yÓTÆ ñ+{≤s¡Tµµ nì Äsêï˝Ÿ¶ Á^Hé ìs¡«∫+#ês¡T. yÓT¬ø’esY, ù|CŸ ìs¡«#·q+ Á|üø±s¡+ ªªˇø£]˝À eTs=ø£s¡T kÕ+|òæTø£ dü+ã+<ÛëT ø£*– ñqï e÷qe⁄ yÓTT‘·Ôy˚T düeT÷Vü≤+. dü+ã+<ÛëT ø£*–q yê] eT<Ûä´ ‘·T˝≤´s¡úø£‘·, |üs¡düŒs¡ ne>±Vü≤q ñ+{≤sTT. Ç$ yê]øÏ düeT÷Vü≤+ |ü≥¢ >∑ n_Ûeè‘·Tú˝À e´ø£ÔeTe⁄‘êsTT.µµ 5.2.1 kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰ ø£åD≤T kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰ eTTK´ ø£åD≤T á $<Ûä+>± ñHêïsTT. e´≈£îÔ düeTT<ëj·T+: kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+ Á|ü»‘√ ≈£L&çq≥Te+{Ï~. e´≈£îÔT ˝Ò≈£î+&Ü, düeT÷Vü≤+ ñ+&É<äT. m˝≤¬>’‘˚ ˇø£ ø±˝ÒJ ˝Ò<ë $X¯«$<ë´j·TeTT˝À $<ë´s¡TúT, ñbÕ<Ûë´j·TTT (>∑Ts¡Te⁄T) ˝Ò≈£î+&Ü ñ+&É˝Ò<√, eTqTwüßT ˝Ò≈£î+&Ü düeT÷Vü≤+ ñ+&É<äT. 69
düuÛÑT´ eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ #·s¡´: kÕeT÷Væ≤ø£ Jeq+ kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. ø±e⁄q πøe+ e´≈£îÔ ø£sTTø£ ˇø£ düeT÷Vü≤+ ø±˝Ò<äT. düuÛÑT´ eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ #·s¡´T ñ+&Éedæ+<˚. ìC≤ìøÏ kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ e´edüúH˚ ˇø£ düeT÷Vü≤+. kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰ Vü≤<äT›≈£î (|ü]$T‘·TT) kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ Vü≤<äT›˝Ò ø£å´+. |üs¡düŒs¡ ne>±Vü≤q: kÕeT÷Væ≤ø£ Jeq+ |üs¡düŒs¡ ne>±Vü≤q‘√ ≈£L&çq≥Te+{Ï~. düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T ˇø£]H=ø£s¡T |ü]#·j·TeTT‘√, |üs¡düŒs¡ >∑T]Ô+|ü⁄‘√ yê] Á|ües¡ÔqT ìs¡ísTT+#·ã&É‘êsTT.ªªy˚TeTT nH˚ uÛ≤eq e¢µµ nì –&ç¶+>¥‡ (Giddings) ù|s=ÿHêï&ÉT. y˚TeTT nH˚ uÛ≤eq: ªªy˚TeTT nH˚ uÛ≤eqµµ ‘·eTqT ‘êeTT düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T>± >∑T]ÔdüTÔ+~. Ç~ düeT÷Vü≤ ◊ø£´‘·qT ‘ÓT|ü⁄‘·T+~. ªªy˚TeTT nH˚ uÛ≤eqµµ düuÛÑT´ |ü≥¢ kÕqTuÛÑ÷‹, düVü≤ø±sêìï ô|+bı+~düTÔ+~. düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T ‘·eT ÇcÕºsTTcÕºqT ø£*dæø£≥Tº>± düeT]ú+#·Tø√e{≤ìøÏ ‘√&ÉŒ&ÉT‘·T+~. düeT÷Vü≤ ◊ø£´‘·, @ø£‘·«eTT: düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T ◊ø£´‘· düŒèVü≤˝À ø£≥Tºã&ç ñ+{≤s¡T. düeT÷Vü≤ @ø£‘·«eTT, <äè&ÛÉ‘·«eTT m≈£îÿe>± ‘·s¡#·÷ dü+uÛÑ$+#·T $$<Ûä s¡ø± uÛ≤eq >∑TD≤‘√ ≈£L&ÉT≈£îqï düuÛÑT´ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ÉT‘·T+~. ˇø£ ≈£î≥T+ãeTT ˝Ò<ë ùdïVæ≤‘·T ãè+<äeTT, ˝Ò<ë ˇø£ eT‘· düeT÷Vü≤+ ◊ø£´+>±, düeTÁ>∑‘·‘√ ñ+&ÉTqT. m+<äTø£q>± düuÛÑT´ ñeTà&ç n_Ûs¡T#·TT, ‘·s¡#·T @s¡Œ&˚ kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT, yê] eT<Ûä´ ô|<ä› kÕúsTT˝À kÕqTuÛÑ÷‹, Ç+ø± HÓ’‹ø£‘·qT e´ø£Ô|üs¡T#·TqT. m≈£îÿe>± |üs¡düŒs¡ ø£èwæ‘√ ◊ø£´‘·qT ø±bÕ&ÉTø=+<äTs¡T. ñeTà&ç n_Ûs¡T#·TT: düeT÷Vü≤+˝Àì düuÛÑT´T s¡ø£s¡ø± ÇcÕºT, Ä˝À#·qT ø£*– ñ+&É≥+ kÕ<Ûës¡D+. ø=ìï n_Ûs¡T#·TqT HÓs¡y˚s¡Ã&ÜìøÏ m≈£îÿe>± düeT÷Vü‰T kÕú|æ+#·ã&É‘êsTT. ìC≤ìøÏ, e÷qe⁄T, yê] ñ<˚›XÊqT ˝Ò<ë ÇcÕºqT kÕø±s¡+ #˚düTø√e&ÜìøÏ düeT÷Vü≤+˝À #˚s¡&Éy˚T ø±≈£î+&Ü, düeT÷Vü‰ìï @sêŒ≥T #˚kÕÔs¡T. ñeTà&ç ÇcÕºô|’ düeT÷Vü≤ @sêŒ≥T Ä<Ûës¡|ü&ç e⁄+≥T+~. n+<äTπø sê»ø°j·T düeT÷Vü‰T, eT‘· düeT÷Vü‰T, Ä]úø£ düeT÷Vü‰T, $<ë´ düeT÷Vü‰T, C≤‹ düeT÷Vü‰T, sê»´ düeT÷Vü‰T Ç+ø± mH√ï @s¡Œ&ܶsTT. ˇπø $<ÛäyÓTÆq Á|ües¡Ôq: düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T yê] ñeTà&ç ÇcÕºqT bı+<ä&ÜìøÏ #ê˝≤es¡≈£î ˇπø $<Ûä+>± Á|üe]ÔkÕÔs¡T. kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T düeTT<ëj·T|ü⁄ Á|ües¡ÔqT>± >∑T]Ô+#·ã&É‘êsTT. düeT÷Vü≤ Á|üe÷D≤T: Á|ü‹ düeT÷Vü≤+ ‘·eTø£+≥÷ Á|ü‘˚´ø£ Á|üe÷D≤‘√ ñ+&É>±, M{Ïì düuÛÑT´T K∫Ñ·+>± bÕ{Ï+#·edæ ñ+≥T+~. C≤q|ü<äØ‘·TT, kÕe÷õø£ Ø‘·TT, dü+Á|ü<ëj·÷T, ìj·Te÷T Á|üe÷D≤T>± ñ+{≤sTT. á Á|üe÷D≤T *œ‘·|üPs¡«ø£+>± ñ+&Ée#·Tà ˝Ò<ë ñ+&Éø£b˛e#·TÃ. me¬s’‘˚ Á|üe÷D≤≈£î e´‹πsø£+>± q&ÉT#·T≈£î+{≤s√ yê]ì •øÏå+#·&ÜìøÏ ˝Ò<ë dü]#˚j·T&ÜìøÏ Á|ü‹ düeT÷Vü‰ìøÏ ø=ìï e÷sêZT, |ü<ä∆‘·TT ñ+{≤sTT. ìC≤ìøÏ Á|üe÷D≤T ˝Ò≈£î+&Ü eTìwæ düeT÷Vü≤ Jeq+ kÕ–+#·&É+ nkÕ<Ûä´+. düeT÷Vü≤ |ü]e÷D+: Á|ü‹ düeT÷Vü≤+ ˇø£ |ü]e÷DeTT‘√ ≈£L&ÉT≈£îqï~. kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T |ü]e÷D+˝À e÷s¡T‘·T+{≤sTT. ˇø£ düeT÷Vü≤+ n‹∫qï>± ª&Éj·T´&éµ (ªÇ<ä›s¡T e´≈£îÔµ‘√ düeT÷Vü≤+. ñ<ë:` uÛÑs¡Ô, uÛ≤s¡´ ` ≈£î≥T+ãeTT) ˝Ò<ë dü+øÏ¢wüº+>± ø£å düuÛÑT´‘√ ñqï ˇø£ sê»ø°j·T bÕغ˝≤>∑ ñ+≥T+~. düeT÷Vü≤ ø£åD≤ô|’ |ü]e÷D+ m≈£îÿe>± Á|üuÛ≤yêìï #·÷|ü⁄‘·T+~. düeT÷Vü‰T #·qoyÓTÆq$ : kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T dæús¡yÓTÆq$ ø±e⁄, #·qoyÓTÆq$. düeT÷Vü≤e÷s¡TŒ HÓeTà<Ó’q~ ø±e#·TÃ, y˚>∑e+‘·yÓTÆq~ ≈£L&Ü ø±e#·TÃ. eè<äT∆T #·ìb˛‘˚ q÷‘·q düuÛÑT´T »ìàkÕÔs¡T. u≤Vü≤´, n+‘·sY ˇ‹Ô&ç e¢ düeT÷Vü‰T e÷s¡TŒ≈£î ˝Àqe⁄‘êsTT. dæús¡‘·«eTT: düeT÷Vü‰T dæús¡+>±qT ˝Ò<ë ndæús¡+>±qT, XÊX¯«‘·+>±qT ˝Ò<ë ‘ê‘êÿ*ø£+>± ñ+&˚ ø£åD≤‘√ ñ+{≤sTT. ˇø£ >∑T+|ü⁄, Áù|ø£å≈£îT, n¢]eT÷ø£ düeT÷Vü≤+ yÓTT<ä˝…’q$ ‘ê‘êÿ*ø£+>±, ndæús¡+>± ñ+{≤sTT. ø±ì, #ê˝≤ düeT÷Vü≤ ø£åD≤T XÊX¯«‘·+>±qT, dæús¡+>± ñ+&ÉTqT. eT÷]ÔeT‘·«+ô|’ Á|üuÛ≤e+: kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T düuÛÑT´ e´øÏÔ‘ê«qT Á|ü‘·´ø£å+>± ˝Ò<ë |üs√ø£å+>± s¡÷|ü⁄ ~<äT›‘·T+~. ‘·eT‘·eT e´øÏ‘ê«ìï e´ø£Ô|üs¡#·&ÜìøÏ neø±X¯$TdüTÔ+~. 5.2.2 kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰ ÁbÕeTTK´‘· e÷qe düe÷»+ n<Ûä´j·Tq+ Á|üeTTK+>± kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰ n<Ûä´j·Tq+. düe÷»+˝À mH√ï s¡ø±, $$<Ûä yÓTÆq≥Te+{Ï düeT÷Vü‰T ñHêïsTT. düeT÷Vü‰T eTq J$‘·eTT˝À uÛ≤>∑+>± Ç+ø± y˚s¡T #˚j·T˝Òì$>± 70
ñHêïsTT. nedüs¡eTT, ‘·|üŒìdü] |ü]dæú‹ e¢ eTqTwüßT düeTTVü‰˝À¢ J$+#·edæ edüTÔ+~. ‘Ó*d” ‘Óe≈£î+&Ü ˝Ò<ë nsTTwüº+>± Á|”‹‘√ (Çwüº+>±) ˝Ò<ë ‹s¡kÕÿs¡eT+‘√, »qTT (e´≈£îÔT) düeT÷Vü≤+˝À, düe÷»+˝À J$kÕÔs¡T. eTìwæ J$‘·+ #ê˝≤es¡≈£î $$<Ûä s¡ø±˝…’q düeT÷Vü‰˝À¢ n<äT|ü⁄ #˚j·Tã&ÉT‘·T+~. düeT÷Vü‰T ˝Ò≈£î+&Ü J$+#·&É+ ø£wüº‘·s¡yÓTÆ‘·T+~: J$+#·&ÜìøÏ düeT÷Vü‰T #ê˝≤ nedüs¡yÓTÆq$. Ç$ ˝Ò≈£î+&Ü J$‘·eTT ø£wüº‘·s¡eTT>±, nqTe÷qdüŒ<äeTe⁄‘·T+~. e÷qe⁄ y˚T<ÛädüT‡qT, e÷qe >∑TDeTTqT, ø£åD≤qT ô|+bı+~+#·T≥≈£î düeT÷Vü‰T ‘√&ÉŒ&É‘êsTT. eTìwæ |ü⁄≥Tºø£‘√H˚ eTìwæ ø±>∑ C…’$ø£ X¯øÏÔ (kÕeTs¡ú´+) ø£*– ñ+{≤&ÉT. n+<äTπø e÷qe⁄&ÉT dü+|òüTJ$. eTqTwüß´ eT<Ûä´ ìedæ+#·&É+ e¢ eTìwæ>± e÷s¡‘ê&ÉT: eTqTwüß´ eT<Ûä´ J$+#·&É+ e¢ eTìwæ, eTìwæ>± e÷s¡‘ê&ÉT. e÷qe yê‘êes¡D+ ˝Òì ø±s¡D+>± e´≈£îÔT e÷qe >∑TD≤qT eè~∆ä #˚düTø√˝Òs¡T. $$<Ûä n<Ûä´j·THê <ë«sê á $wüj·T+ ìs¡÷|æ+#·ã&ç+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ø±düŒsY Vü‰»sY nH˚ j·TTe≈£îì #·]Á‘·. Ç‘·&ÉT ‘·q u≤´ <äX¯ qT+&ç 17 dü+e‘·‡sê ej·TdüT es¡≈£î q÷´¬s+u…sYZ n&Ée⁄˝À e÷qedü+ã+<ÛëT ˝Ò≈£î+&Ü ô|]>±&ÉT. n‘·ì ej·TdüT ô|]–Hê n+<äT≈£î ‘·–q y˚T<ÛädüT‡ n_Ûeè~∆ #Ó+<ä˝Ò<äT. Ç+ø√ ñ<ëVü≤s¡D>±, Ç<ä›s¡÷ Væ≤+<ä÷ u≤*ø£T, ø£eT, ÄyÓT k˛<ä], ‘√&˚fi¯¢ >∑TVü≤˝À <=]ø±s¡T. <=]øÏq|ü &ÉT yê] ej·TdüT‡ 2 dü+e‘·‡sêT, 8 dü+‘·‡sêT. Ç<ä›]˝À ∫qï|æ¢ <=]øÏq 2 HÓ˝À¢ #·ìb˛sTT+~. ø£eT |ü~ùV≤&Ée @≥ es¡≈£î J$+∫+~. áyÓTqT Hê>∑]ø£ Á|ü|ü+#êìøÏ rdüTø=ì e∫Ãq|ü &ÉT ‘√&˚T e˝… q&Ée&É+, ns¡e&É+ ‘·|üŒ uÛ≤wü m+‘· e÷Á‘·+ sê<äT. n+‘ê »+‘·T Á|ües¡Ôq ø£*– ñ+&˚~. eT÷&Ée ñ<ëVü≤s¡D: nHêï nH˚ nyÓT]ø£Hé u≤*ø£qT 6 HÓ\ ej·TdüT‡qï|ü &ÉT @ø±+‘·+>± ˇø£ >∑~˝À ã+~Û+∫ 5 dü+e‘·‡sê ø±+ es¡≈£L Ä u≤*ø£qT e÷qe dü+ã+<Ûë≈£î <ä÷s¡+>± ô|+#ês¡T. 5 dü+e‘·‡sê ‘·s¡Tyê‘· ÄyÓTqT ãj·T≥≈£î rdüT≈£îe∫à |üØøÏåùdÔ ÄyÓT˝À 5 dü+e‘·‡sê u≤*ø£≈£î ñ+&Éedæq Døå±T ˝Òe⁄. e´øÏÔ, kÕe÷õø£ e´øÏÔ>± e÷s¡&ÜìøÏ C…’$ø£ kÕeTs¡ú´+‘√ bÕ≥T, |ü]düsê Á|üuÛ≤e+ ≈£L&Ü ñ+&Ü*. düeT÷Vü‰T kÕ+|òæTø£ JeHêìøÏ düVü‰j·T|ü&ÉTqT: πøeeTT Áã‘·ø±H˚ <äèø£Œ<∏ä+ ã+B ø±≈£î+&Ü »j·TÁ|ü<äyÓTÆq JeHêìøÏ <ë]#·÷ù| <äèø£Œ<∏ä+ ø√dü+ eTìwæ düeT÷Vü‰ô|’ Ä<Ûës¡|ü&É‘ês¡T. Ç‘·s¡T‘√ ‘·s¡#·÷ |üs¡düŒs¡ dü+ã+<Ûä+‘√ ø£≥Tºã&ç ‘·q+‘·>± ‘êqT mH√ï $wüj·÷qT H˚s¡TÃø=ì ‘·q |ü<ä∆‘·TqT #·ø£ÿu…≥Tºø=>∑T>∑T‘ê&ÉT. n‘·qT ‘·q ø£fi¯¢qT ô|<ä›>± ‘Ós¡∫ ñ+#·TqT. Ç‘·s¡TT @eT+≥THêïs¡ì #Óe⁄T bÕπsdüTø=ì $qTqT, >∑‘·+˝À »]–q eT+∫ $wüj·÷qT >∑Ts¡TÔ+#·Tø√e≥+ ø√dü+, ‘·|ü qT ‹]– #˚j·T≈£î+&Ü Ä|ü&ÜìøÏ ‘·q C≤„|üø£X¯øÏÔì m¢|ü &ÉT ‘êC≤>± ñ+#·Tø=qTqT. dü+øÏå|üÔ+>±, eTìwæ |ü⁄≥Tºø£ qT+&ç eTs¡D+ es¡≈£î kÕ+|òæTø°ø£s¡D Á|üÁøÏj·T˝À ñ+{≤&ÉT. kÕ+|òæTø°ø£s¡D ˝Ò<ë e÷qMø£s¡D Á|üÁøÏj·T eTìwæ eT÷]ÔeT‘ê«ìï ô|+bı+~+#·TqT. düeT÷Vü‰T eT÷]ÔeT‘·«+ ô|+bı+~+#·T≥≈£î düVü≤ø£]+#·TqT: eT÷]ÔeT‘·«+ düeT÷Vü≤ Jeq+ <ë«sê ñ‘·Œ‹Ô #˚j·Tã&ç+~. Á|ü‹ e´øÏÔ ªÄ‘·àµqT ô|+bı+~+#·Tø=qTqT. Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq|üŒ{ÏøÏ, Ç~ düeT÷Vü≤ ñ‘·Œ‹Ô. @ ªÄ‘·àµ @ø±+‘·+˝À ñ<䓤$+#·<äT. düeT÷Vü‰T e´≈£îÔT ‘·eT ì»eTsTTq dü«uÛ≤e+, ‘Ó*$ Ç+ø± kÕeTsêú´T e´ø£Ô|üs¡#·{≤ìøÏ düeT÷Vü‰T |ü]~Ûì @sêŒ≥T #˚kÕÔsTT. düeT÷Vü‰ yê‘êes¡D+˝ÀH˚, <ë– ñqï X¯øÏÔ kÕeTsêú´T e´ø£Ô|üs¡#·e#·TÃqT. πøeeTT düeT÷Vü‰˝ÀH˚ eTìwæ˝À n+‘·Ø¢qyÓTÆq$ (<ë–q$) Á|ü‘·´ø£åeTe⁄qT. eTìwæ >∑TD>∑D≤T, qeTàø±T, n‘·ì HÓ’‹ø£‘·, Ç+ø± uÛ≤yê≈£î düeT÷Vü‰T s¡÷bÕìï ÇkÕÔsTT. e÷qdæø£ ô|s¡T>∑T<äøÏ (m<äT>∑T<äøÏ), ãT~∆ (‘Ó*$) $ø±dü+, XÊØs¡ø£, kÕ+|òæTø£ nedüsê ‘·è|æÔ ø=s¡≈£î düeT÷Vü‰T ˝Ò≈£î+&Ü Ä˝À∫+#·˝Òì~. düeT÷Vü≤+ e÷qdæø£ uÛ≤>∑+, eTq+ düeT÷Vü≤+˝À uÛ≤>∑+. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 1. kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+qT ìs¡«∫+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 71
2. düeT÷Vü‰ eTÚ*ø£ ø£åD≤qT ‘ÓT|ü+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 5.2.3 düeT÷Vü≤+, |üs¡düŒs¡ #·s¡´T ÁbÕ<∏ä$Tø£+>± düe÷» XÊÅdüÔ+ jÓTTø£ÿ ÄdüøÏÔ kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´. kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤ uÛ≤eq Ç<ä›s¡T ˝Òø£ m≈£îÿe eT+~ e´≈£îÔ eT<Ûä´ »s¡T>∑T |üs¡düŒs¡ #·s¡´qT ‘ÓT|ü⁄qT. |üs¡düŒs¡ #·s¡´ ˇø£ Á|üÁøÏj·T. Bì˝À e´≈£îÔT Ç‘·s¡T Á|ües¡ÔqqT |ü]>∑Dq˝ÀøÏ rdüT≈£îì, yê] Á|ües¡Ôq≈£î nsêúìï, s¡÷bÕìï ÇkÕÔs¡T. ø±ã{Ϻ e÷qe Á|ües¡ÔqqT, eTT+<äT>± }Væ≤+#·e#·TÃ, ìs¡ísTT+#·e#·TÃ. m|ü &Ó’‘˚ Ç<ä›s¡T ˝Òø£ m≈£îÿe eT+~ e´≈£îÔT ˇø£]‘√ ˇø£s¡T |üs¡düŒs¡ dü+ã+<Ûä+˝ÀøÏ ekÕÔs√, á |üs¡düŒs¡ dü+ã+<Ûä+ uÛÖ‹ø£yÓTÆq<äsTTHê, ñ‘·Ôsê <ë«sê>±˙, dü+ã+<Ûä+ @s¡Œs¡T#·Tø=qï|ü &ÉT Á|ü‹ e´øÏÔ ‘·q Á|ües¡Ôq Ä<Ûës¡+>± Ç‘·s¡T Á|ü‹düŒ+<äqqT }Væ≤+#·T≈£î+{≤s¡T. ‘·q Á|ües¡Ôq |ü≥¢ Ç‘·s¡T n_ÛÁbÕj·T+ m{≤¢ ñ+<äqï $wüj·T+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç e´≈£îÔ #·s¡´T ñ+{≤sTT. Ç‘·s¡T Á|ü‹düŒ+<äq }Væ≤+#·&É+, ìs¡ísTT+#·&É+ e+{Ï Á|üÁøÏj·T e÷qe Á|ües¡Ôq˝À ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ ø£åD+. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, me¬s’Hê ˇø£ e´øÏÔ uÛÀ»HêìøÏ |æ*#ê&ÉqT≈£î+<ë+, uÛÀ»HêìøÏ yÓ[¢q e´øÏÔøÏ nø£ÿ&ç uÛÀ»q+ q#·Ã˝Ò<äT, nsTTq ‘·q≈£î uÛÀ»q+ q#·Ã˝Ò<äqï $wüj·÷ìï uÛÀ»HêìøÏ |æ*∫q e´øÏÔ‘√ >∑{Ϻ>± #Ó|üŒ˝Ò&ÉT, n+<äT≈£î yÓTTVü≤e÷≥|ü&ç uÛÀ»q+ q#·TÃ≈£îHêï düπs, ø£è‘·»„‘·T #Ó|ü ‘·T+{≤&ÉT. n+fÒ Ç+<äT˝À ˇø£ e´øÏÔ ‘·q uÛ≤yê≈£î nqT>∑TD+>± Á|üe]Ô+#·≈£î+&Ü, ‘·q Á|ües¡Ôq e¢ ø£*π> |òü*‘ê˝Ò$T{À }Væ≤+#·Tø=ì n+<äT≈£î nqT>∑TD+>± Á|üe]ÔkÕÔs¡T. n+<äTe¢ kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ e´≈£îÔT Ç‘·s¡TqT >∑T]+∫ ‘ÓTdüTø√e&É+ yê] n_ÛÁbÕj·÷qT eTT+<äT>±H˚ }Væ≤+#·&É+, ìs¡ísTT+#·&É+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. düeT÷Vü‰T, |üs¡düŒs¡ #·s¡´T $&ÉBj·Tsêì uÛ≤eqT. >∑T+|ü⁄T, ø£¢ãT“T, eè‹Ô düeT÷Vü‰T |üs¡düŒs¡ #·s¡´T ø£*– ñqï kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T. M{Ï˝À düuÛÑT´T ‘·eT s√EyêØ Á|ües¡Ôq <ë«sê ˇø£]H=ø£s¡T |ü]>∑Dq˝ÀøÏ rdüT≈£î+{≤s¡T. nqTuÛÑe+ <ë«sê yês¡T ø=ìï bÕÁ‘·qT d”«ø£]kÕÔs¡T. ‘·eT #·s¡´≈£î ˇø£ ns¡ú+, ~X¯ ø£T>∑ CÒdüT≈£îH˚+<äT≈£î Ç‘·s¡ düeT÷Vü‰˝Àì düuÛÑT´qT Ms¡T |ü]>∑Dq˝ÀøÏ rdüT≈£î+{≤s¡T. yÓ’<äT´T ‘√{Ï yÓ’<äT´‘√, s√>∑T‘√, qs¡T‡‘√, ÄdüŒÁ‹ kÕ+πø‹ø£ dæã“+~‘√, kÕ<Ûës¡D Á|ü»‘√ |üs¡düŒs¡ #·s¡´T ø£*– ñ+{≤s¡T. ˇø£ ≈£î≥T+ã+˝Àì e´≈£îÔT, k˛<äs¡T&ÉT, k˛<ä], ‘·+Á&ç, ø=&ÉT≈£î, ‘·*¢, y˚Tqe÷eT, y˚Tq‘·Ô ‘·~‘·s¡ bÕÁ‘·‘√ |üs¡düŒs¡ #·s¡´T ø£*– ñ+{≤s¡T. Ç<˚ ≈£î≥T+ã düuÛÑT´T eT‘·|üs¡ düe÷y˚XÊT, $H√<ä πø+Á<ëT, ø£¢ãT“T, |üìdüú˝≤‘√ ≈£L&Ü |üs¡düŒs¡ #·s¡´T ø£*– ñ+{≤s¡T. n+<äTe¢ kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ Ç‘·s¡TqT |ü]>∑Dq˝ÀøÏ rdüTø=ì, Ä y˚Ts¡≈£î ‘·q #·s¡´T s¡÷bı+~+#·Tø√e&É+ <ë«sê @s¡Œ&ÉT‘·T+~. á Á|üÁøÏj·T e÷qe J$‘ê˝À¢ m+‘· ÁbÕ<∏ä$Tø£ uÛ≤>∑yÓTÆb˛‘·T+<ä+fÒ <ëìøÏ $s¡T<ä∆+>± mes¡÷ Ä˝À∫+#·˝Òs¡T. eTq+ Á|ü‹ $wüj·T+˝À eTq düŒ+<äq düeT÷Vü≤ uÛ≤eq>±H˚ ñ+≥T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, MT¬ses¡T? nì n&ç–‘˚, ‘·ø£åDy˚T MTs¡T ªªH˚qT ˇø£ yÓ’<ä´ $<ë´]úìµµ nq>±H˚, eTT>∑TZs¡T Ä&É|æ¢T >∑ ≈£î≥T+ã+˝À H˚qT ∫qï <ëìì nì ø±ì #ÓãT‘ês¡T. Ä $<Ûä+>± eTq+ dü<ë düeT÷Vü≤+˝Àì Ç‘·s¡T‘√ dü+ã+<Ûëìï <äèwæº˝À ñ+#·Tø=ì eTq*ï eTq+ e]í+#·T≈£î+{≤+. 5.3 e´øÏÔ, düeT÷Vü≤+ kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰‘√ e´≈£îÔT ‘êeT+‘ê ˇø£{Ï nH˚ uÛ≤yêìï ø£*– ñ+{≤s¡T. n+<ä]øÏ ñeTà&ç düuÛÑ´‘·«+ ñ+≥T+~. ìj·T‘· düeT÷Vü‰˝À düuÛÑ´‘·«+ ø±s¡T¶ <ë«sê düuÛÑT´T ‘êeT+‘ê ˇø£{Ï nH˚ uÛ≤eq ø£*– ñ+{≤s¡T. ∫qïyÓ’q nìj·T‘· düeT÷Vü‰˝À ˇø£]H=ø£s¡T |æT#·T≈£îqï $<Ûëq+ô|’q, düeT÷Vü≤+˝À düuÛÑT´T ìs¡«]Ô+#˚ ø±s¡´Áø£e÷ô|’Hê Ä<Ûës¡|ü&ç düuÛÑT´qT >∑T]ÔkÕÔs¡T. á $<Ûä+>± ˇø£ kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+˝À düuÛÑT´˝…es√, ø±ì yê¬ses√ >∑T]Ô+#·e#·TÃ. nìï kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰˝À düuÛÑ´‘·«+ düTuÛÑ+>±H˚, n+fÒ dü+‘·ø£+ #˚dæq düuÛÑ´‘·«+ ø±˙, >∑T]Ô+|ü⁄ ø±s¡T¶ Çe«&É+ <ë«sê >±˙ Ç~ »s¡T>∑T‘·T+~. 72
ˇø£ düeT÷Vü≤+˝À düuÛÑT´‘√, düuÛÑT´T ø±ì yê]‘√ »]ù| |üs¡düŒs¡ #·s¡´ y˚πs«s¡T>± ñ+≥T+~. ñeTà&ç düuÛÑ´‘·«+, ñeTà&ç qeTàø±qT, Ä˝À#·qqT düuÛÑT´&ÉT bÕ{Ï+#˚˝≤ #˚düTÔ+~. <ëìe¢ düeT÷Vü≤+˝À ñeTà&ç kÕ+düÿè‹ø£ $TeT, Á|üe÷D≤T @s¡Œ&É‘êsTT. düuÛÑT´T yê{Ï ÄX¯j·T kÕ<Ûäq≈£î |üì#˚kÕÔs¡T. ˇø£ düeT÷Vü≤+ düeTs¡ú+>± |üì#˚j·T&ÜìøÏ, düuÛÑT´T ñeTà&ç nqTuÛÑyêqT |ü+#·Tø√e&É+ <ë«sê @s¡Œ&çq ◊ø£´‘· m+‘√ nedüs¡+. düeT÷Vü≤+ ÄX¯j·÷ kÕ<Ûäq≈£î á ◊ø£´‘· m+‘√ ‘√&ÉŒ&ÉT‘·T+~. á ◊ø£´‘· ø±s¡D+>± düuÛÑT´T ‘êeT+‘· ˇø£ÿ{Ï>± uÛ≤$+#·Tø=ì, ‘·eT düeT÷Vü‰ìøÏ e´‹πsø£+>± ñ+&˚yê] |ü≥¢ ‘·–q Á|ües¡Ôq s¡÷bı+~+#·T≈£î+{≤s¡T. ˇø£ e´øÏÔ düeT÷Vü≤ düuÛÑ´‘·«+ n‘·ì Ä˝À#·q <Û√s¡DÏô|’, Á|ües¡Ôqô|’ Á|üuÛ≤yêìï ø£T>∑CÒdüTÔ+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ø=]j·THé j·TT<ä∆+ düeTj·T+˝À ø=]j·TqT¢ nsTT<äT>∑Ts¡T nyÓT]ø£Hé j·TT<ä∆ U…’BqT |ü≥Tºø=Hêïs¡T. Ms¡T Ä ‘·sê«‘· ôd’ìø£ düeT÷Vü≤+˝À uÛ≤>∑yÓTÆ, ‘·eT X¯Á‘·TyÓ’q ø=]j·÷≈£î düVü≤ø£]+∫, nyÓT]ø± e´‹πsø£ Á|ü#ês¡+ #˚XÊs¡T. n‹ ô|<ä› düeT÷Vü≤+˝À ªn+<äs¡÷ ˇø£ÿfÒµ nqï uÛ≤eq ô|<ä›>± ø£ì|æ+#·<äT. m+<äTø£+fÒ n‹ ô|<ä› düeT÷Vü≤+˝À s¡ø£s¡ø± düuÛÑT´T ñ+&É&É+ Ç+<äT≈£î ø±s¡D+. Bìe¢ düeT÷Vü≤ düuÛÑ´‘·«+, $XÊ«dü+ eTdüø£u≤s¡T‘·T+~. n+‘˚ø±ø£ n‹ô|<ä› düeT÷Vü≤+˝Àì düuÛÑT´T, Ç‘·s¡ düeT÷Vü≤+˝À ≈£L&Ü düuÛÑT´T>± ñ+&˚ neø±X¯+ ñ+~, düuÛÑT´ô|’ ìj·T+Á‘·D ñ+&É<äT. n+<äTe¢ ≈£L&Ü ô|<ä› düeT÷Vü‰˝À @ø£‘·«uÛ≤eq ‘·≈£îÿe. ∫qï düeT÷Vü‰˝ÀH˚ @ø£‘·«uÛ≤eq m≈£îÿe. Á|ü‹ kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+ Ä düeT÷Vü≤+˝Àì düuÛÑT´ qT+∫ Ä•+∫q Á|ües¡Ôq, dü«+‘· Á|üe÷D≤T, bÕÁ‘· ìs¡«#·Hêìï Á|ü‘˚´ø£+>± ø£*– ñ+{≤sTT. Ç~ ˝Ò≈£î+&Ü ˇø£ düeT÷Vü≤+ eTq˝Ò<äT. á $<Ûä+>± ˇø£ düeT÷Vü≤+ |üs¡düŒs¡ #·s¡Ã e´edüúj˚T ø±≈£î+&Ü, <ëì düuÛÑT´T ≈£L&Ü |üs¡düŒs¡+ #·s¡´T »s¡T|ü⁄≈£îH˚ n+‘·s¡Z‘· e´edüú>± ≈£L&Ü ñ+≥T+~. 5.4 kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰ düeTÁ>∑‘·, $<ÛäTT kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T n‹ ∫qïyê{Ï qT+∫, n‹ ô|<ä› yê{Ï <ëø± ñ+{≤j·Tì, n$ ø=+‘·ø±+ bÕ≥T ø=qkÕ>∑T‘êj·Tì, Ä düeT÷Vü‰ düuÛÑT´ eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ ø±|ü]$T‹, yê{Ï s¡ø±T, ñ<˚«>∑|üP]‘·yÓTÆq dü+ã+<ÛëT ‘·~‘·s¡ ø£åD≤ô|’ Ç$ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+{≤j·Tì eTq+ Ç+‘·≈£îeTT+<äT ‘ÓTdüT≈£îHêï+. ˇø£ ≈£î≥T+ã+, |æ¢ >∑T+|ü⁄, ˇø£ ø£fi≤XÊ $<ë´s¡TúT, ˇø£ eT‘· es¡Z+ ˝≤+{Ï düeT÷Vü‰ìï yê{Ï düuÛÑT´≈£î >∑ nH˚ø£ s¡ø± ñeTà&ç Á|üjÓ÷»Hê‘√ dü+ã+<ÛëT ø£*– ñ+{≤s¡T. á kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰ ◊ø£´‘· Á|üe÷Dã<ä∆yÓTÆq ø±s¡´dü+ã+<ÛäyÓTÆq #·s¡´T>± ñ+≥T+~. á ø£åD≤‘√ Á|üe÷Dã<ä∆‘· nH˚~ ø±s¡´dü+ã+<ÛäyÓTÆq #·s¡´T>± ñ+≥T+~. á ø£åD≤‘√ Á|üe÷Dã<ä∆‘· nH˚~ düuÛÑT´˝À ÁbÕe÷DÏø£ Á|ües¡Ôq≈£î dü+ã+~Û+∫+~. düeT÷Vü≤+˝À Á|üe÷Dã<ä∆ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ìï ìj·TeTã<ä∆+>± #˚j·T&ÉeTH˚~ düeTdü´. nsTT‘˚ ô|<ä› düeT÷Vü≤+˝À ø=‘·Ô düuÛÑT´qT #˚]Œ+#·&É+, yê]øÏ ‘·eT düeT÷Vü≤+ ÄX¯j·÷qT, dü+Á|ü<ëj·÷qT ‘Ó*j·T|üs¡Ã&É+ ˝≤+{Ï$ ≈£L&Ü düeTdü´‘√ ≈£L&ÉT≈£îqï~. n‹∫qï düeT÷Vü‰˝À¢ e÷Á‘·+ Á|üe÷Dã<ä∆yÓTÆq düeTÁ>∑‘· düeTs¡úe+‘·+>± n_Ûeè~∆ #Ó+<äT‘·T+~. nsTT‘˚ |üs¡düŒs¡ #·s¡´T »s¡T|ü⁄ø√ø£b˛sTTHê n‹ ∫qï düeT÷Vü≤yÓTÆq n+‘·]+∫b˛j˚T neø±X¯+ ñ+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ ÁbÕ<∏ä$Tø£ bÕsƒ¡XÊ˝À $<ë´s¡TúT #˚s¡ø£b˛‘˚ Ä bÕsƒ¡XÊ eT÷‘·|ü&Ée#·TÃ. n<˚ $<Ûä+>± ˇø£ ôd’ìø£ $uÛ≤>∑+˝À ‘·–q+‘· eT+~ ôd’ì≈£îT #˚s¡ø£b˛‘˚ Ä $uÛ≤>±ìï ≈£L&Ü eT÷dæy˚j·Tedæq |ü]dæú‹ sêe#·TÃ. nsTT‘˚, J$‘·+˝À ø=ìï dü+<äsꓤ˝À kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰qT s¡<äT›|üs¡#·&É+ düVü≤»+>±q÷, nìyês¡´+>±qT »s¡>∑e#·TÃ. |ü≥ºuÛÑÁ<äT˝…’q $<ë´s¡Tú düeT÷Vü‰T $&çb˛‘êsTT. á düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T $&çb˛sTT, ˇø£]‘√ ˇø£s¡T @ dü+ã+<Ûä+ ˝Ò≈£î+&Ü ñ+{≤s¡T. nsTT‘˚, Ä düeT÷Vü≤+ $∫äqïeTe⁄‘·T+~. <ëì kÕúq+˝À eTs√ düeT÷Vü≤+ @s¡Œ&ÉT‘·T+~. düeT÷Vü≤+˝Àì düuÛÑT´T, Ä düeT÷Vü≤+ Á|üe÷D≤qT $TeqT ‘·eT˝À n+‘·s¡Z‘·+ #˚düTø√>∑*–‘˚ yês¡T düTuÛÑ+>±H˚ Ä düeT÷Vü≤+˝À düeTÁ>∑‘· rdüT≈£îsê>∑s¡T. n{≤¢+{Ïyês¡T ‘·eT düeT÷Vü≤+ ÄX¯j·÷˝À, øå±´˝À qeTàø£+ ø£*–, <ëì|ü≥¢ $<Û˚j·T‘· Á|üø£{ÏkÕÔs¡T. BìøÏ ‘√&ÉT>± ˇø£ düeT÷Vü≤ $Te $»j·÷ìøÏ düuÛÑT´≈£î ‘·–q Áb˛‘ê‡Vü≤+ _Û+∫q|ü &ÉT, yê] $»j·÷≈£î düeT÷Vü≤+ ‘·–q Á|ü‹|òü+ Ç∫Ãq|ü &ÉT Á|üe÷Dã<ä∆‘· >∑ düeTÁ>∑‘· düeTs¡ú+>± s¡÷bı+<äT‘·T+~. á $<Ûä+>± ˇø£ düeT÷Vü≤+ ‘·q düuÛÑT´ e´øÏÔ‘·«+ n_Ûeè~∆ #Ó+<ä&ÜìøÏ ≈£L&Ü ‘√&ÉŒ&ÉT‘·T+~. 73
ˇø£ düeT÷Vü≤+˝Àì $TeT, Á|üe÷D≤qT düuÛÑT´T n+^ø£]+∫, düeT÷Vü≤+ ø±s¡´ø£˝≤bÕ˝À #·Ts¡T≈£î>± bÕ˝§Z+fÒ Ä düeT÷Vü≤+˝À Á|üe÷Dã<ä∆yÓTÆq düeTÁ>∑‘· @s¡Œ&ÉT‘·T+~. düeT÷Vü‰ $<ÛäTT Á|ü»T nH˚ø£ ø±s¡D≤ e¢ kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T @s¡Œs¡TÃ≈£î+{≤s¡T. n‹ eTTK´yÓTÆq ø±s¡D+ @+≥q>± e´≈£îÔT eTqT>∑&É ø√dü+ ˇø£]ô|’ ˇø£s¡T Ä<Ûës¡|ü&É‘ês¡T. á $<ÛäyÓTÆq Ä<Ûës¡|ü&É&Üìï ø±s¡´ø±s¡ø£ |üs¡düŒs¡ Ä<Ûës¡+ ns{≤s¡T. eTìwæ ˇø£ C≤‹>± ø=qkÕ>±+fÒ yês¡T ø=ìï $wüj·÷qT kÕ~Û+#ê*. @ e´øÏÔ dü«‘·+Á‘·+>± M{Ïì kÕ~Û+#·˝Ò<äT. n‘·&ÉT Ç‘·s¡T‘√ (‘√{Ï e÷qe⁄‘√) düVü≤ø£]+#ê*. á düVü≤ø±s¡+ düTuÛÑ+>± ñ+&É≥+ ø√dü+ |üì $uÛÑ»q @s¡Œs¡TÃø√yê*. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ø£s¡à>±s¡+˝À |üì#˚düTÔqï düeT÷Vü≤+ ¬s+&ÉT $<ÛäTqT ìs¡«]ÔdüTÔ+~. edüTÔe⁄ ñ‘·Œ‹Ô, |ü+|æD°, ùdeT ¬s+&ÉT |üqT÷ ø±]à≈£î y˚‘·HêT, j·T»e÷qT ˝≤uÛ≤T ÁbÕ‹|ü~ø£q »s¡T>∑T‘êsTT. ø£sêà>±s¡+˝À ñ‘·Œ‹Ô #˚ùd edüTÔe⁄≈£î düe÷»+˝À $Te ñ+≥T+~. Á|ü»qT ø±s√´qTàKTT #˚j·T&ÜìøÏ, Ç‘·s¡ $$<Ûä s¡ø±˝…’q $<ÛäTqT ìs¡«]Ô+#·&ÜìøÏ Áb˛‘·‡Væ≤+#·&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. kÕe÷õø£ düeT÷Vü≤ ìs¡«Vü≤D≈£î ø±]à≈£îT y˚‘·Hêô|’ Ä<Ûës¡|ü&É&É+, j·T»e÷ì ø£s¡à>±s¡ ñ‘·Œ‘·TÔô|’ e#˚à ˝≤uÛ≤ô|’ Ä<Ûës¡|ü&É‘ês¡T. e´≈£îÔ kÕe÷õø£ Á|ües¡ÔqqT, e´øÏÔ‘ê«ìï yê] düeT÷Vü≤+ s¡÷bı+~düTÔ+~. düeT÷Vü≤+ ˇø£ |üìì>±ì, Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq |üqTqT >±ì ìs¡«]Ô+#·e#·TÃ. á |üqTT $$<Ûä s¡ø±T>± ñ+&Ée#·TÃ. düeT÷Vü≤+ ÄX¯j·÷T ˝Ò<ë øå±´T >±ì düuÛÑT´ e´øÏÔ>∑‘êìøÏ |ü]$T‘·+ ø±e#·TÃ. ˝Ò<ë Á|ü»+<ä]øÏ ñ|üjÓ÷>∑+ ø±e#·TÃ. ˇø£ düeT÷Vü≤+ ø±|ü]$T‹ ø=ìï >∑+≥T ø±˙, ø=ìï s√ET ø±˙, nH˚ø£ dü+e‘·‡sêT ø±˙, nH˚ø£ ‘·sê≈£î yê´|æ+#·e#·TÃ. ˇø£ e´øÏÔ øå±´ìï dü«+‘·+>± kÕ~Û+#·˝Òq|ü &ÉT, düeT÷Vü‰qT @sêŒ≥T #˚düT≈£î+{≤s¡T. ˇø£ ÁbÕ+‘·+ Á|ü»T ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ düeTdü´qT m<äTs=ÿqï|ü &ÉT, ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ düeT÷Vü‰ìï ≈£L&Ü @sêŒ≥T #˚düTø=ì sê»ø°j·T+>± |ü]cÕÿs¡+ #˚düT≈£î+{≤s¡T. á Á|ü‘˚´ø£ düeT÷Vü≤+ |ü]$T‘·yÓTÆq Ç+ø± Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq øå±´qT kÕ~ÛdüTÔ+~. ˇø£kÕ] düeTdü´ |ü]cÕÿs¡yÓTÆq|ü⁄&ÉT düeT÷Vü≤+ n+‘·]+∫b˛‘·T+~. ˇø£y˚fi¯, Bìì eTqeTT ≈£î≥T+ã+‘√ b˛*Ñ˚, Ç˝≤+{Ï $$<Ûä s¡ø± ø±sê´qT ìs¡+‘·s¡+ ìs¡«]Ôdü÷Ô nH˚ø£ ‘·sê≈£î $düÔ]+∫ ñ+&Ée#·TÃ. ≈£î≥T+ã+ nìj·T‘· düeT÷Vü≤+>± ñ+≥÷, ‘·+Á&ç, ‘·*¢, k˛<äs¡TT, ‘ê‘·, eTT‘êÔ‘·T yÓTT<ä˝…’qyê] Á|ü‘˚´ø£ bÕÁ‘·‘√ Ä<Ûës¡|ü&ÉT‘·T+~. ø=ìï Á|ü‘˚´ø£ düeT÷Vü‰T ˇø£ düe÷»+ qT+&ç y˚s=ø£ düe÷C≤ìøÏ, dü«uÛ≤e+‘√ ˇø£ø±+ qT+&ç eTs=ø£ ø±˝≤ìøÏ e÷πs neø±X¯+ ñ+<äqï $wüj·TeTT ‘·sê«‘· #·]Ã<ë›+. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, Ä<ÛäTìø£ nyÓT]ø±˝Àì ≈£î≥T+u≤T eTÚ*ø£+>± nqTã+<Ûä dü«uÛ≤e+‘√ ñ+{≤sTT. uÛ≤s¡‘·<˚X¯+˝À e÷Á‘·+ ô|<ä› ã+<ÛäT‘·« düeT÷Vü‰T dü+düú s¡÷|ü+˝À dü+Á|ü<ëj·T düe÷C≤˝À¢ ñ+{≤sTT. düeT÷Vü‰T $$<Ûä s¡ø± $<ÛäTT ìs¡«]ÔkÕÔsTT. yê{Ï ø£å´+ <ëq <Ûäsêà ø√dü+ ì<ÛäTT edü÷T #˚j·T&É+ nsTTñ+&=#·Tà ˝Ò<ë ôd’Hê´ìøÏ |òæs¡+>∑TT düs¡|òüsê #˚j·T&É+, düuÛÑT´≈£î $H√<ëìï ø£*–+#·&É+. düeT÷Vü‰T ñeTà&ç øå±´qT ø£*– ñ+{≤sTT. düeT÷Vü≤+ düJe+>± ñqï+‘·es¡≈£î düeT÷Vü‰ düuÛÑT´T ˇø£]‘√ eTs=ø£s¡T ˇπø s¡ø£yÓTÆq Á|üeè‹Ôì ø£*– ñ+{≤s¡T. ˇø£y˚fi¯ düeT÷Vü≤ øå±´T eT‘·|üs¡yÓTÆqyÓ’‘˚, düuÛÑT´T ñeTà&ç eT‘· n_ÛÁbÕj·T+ ø£*– ñ+{≤s¡T. ˇø£y˚fi¯ øå±´T $H√<ä+ ø£*–+#·&Üì¬ø’‘˚ <ëì˝Àì düuÛÑT´+<äs¡T #ê˝≤es¡≈£î ˇπø ej·TdüT‡, es¡Z+, ≈£î+, n_Ûs¡T#·TT Ç+ø± $H√<ä Á|üÁøÏj·TqT ø£*– ñ+{≤s¡T. düeT÷Vü≤+˝Àì düuÛÑT´T |üs¡düŒs¡ #·s¡´T »s¡T|ü⁄ø√e&Éy˚T ø±≈£î+&Ü, Ä düeT÷Vü≤+˝Àì Á|üeTD≤T, $Te‘√ Á|üuÛ≤$‘·yÓTÆ ˇø£]ø=ø£s¡T b˛* ñ +{≤s¡T. J$‘·eT+‘ê e´≈£îÔT (n+<äs¡÷) Ç‘·s¡T‘√ ø£*dæ |üì#˚j·T&É+, n~ ≈£î≥T+ã b˛wüD≈£î, H˚s¡TÃø√e{≤ìøÏ ˝Ò<ë ÁbÕs¡úq #˚j·T≥≈£î ˝Ò<ë $ÁXÊ+‹¬ø’Hê ø±e#·TÃ. 5.5 düeT÷Vü‰ s¡ø±T e÷qe düeT÷Vü‰T, kÕe÷õø£ eTÚ[ø£ Á|üÁøÏj·T˝À ñ+{≤j·Tì Ç+‘·≈£î eTT+<äT ‘ÓTdüT≈£îHêï+. düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT düeT÷Vü‰qT eØZø£]+∫q|üŒ{Ïø°, nìï düeT÷Vü‰˝Àq÷ ø=ìï s¡ø± Á|ües¡Ôq düs¡«kÕ<Ûës¡DyÓTÆ ñ+≥T+<äì, eTTK´yÓTÆq<äì n+<äs¡T >∑T]Ô+#ês¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, düeT÷Vü‰T, >∑T+|ü⁄T, ≈£î≥T+u≤T, dü+düúT, dü+|òü÷T, düeTT<ëj·÷T ˝≤+{Ï$. M{Ïì $$<Ûä s¡ø±˝…’q düeT÷Vü‰T>± >∑T]Ô+#·ø£b˛sTTHê, yê{Ï eT<Ûä´ Á|ü‘˚´ø£ 74
|üs¡düŒs¡ dü+ã+<ÛäeTT ñ+≥T+~. Ç$ kÕe÷õø£ ì]à‹˝À yê{Ï dü«uÛ≤e+, ñ<˚›XÊqT ã{Ϻ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ kÕúHêìï ø£*– ñ+{≤sTT. düe÷»+˝À yê{Ï kÕúHêìï, dü+ã+<Ûëìï á qeT÷Hê eØZø£s¡D˝À ‘ÓTdüTø√e#·TÃ. Ç|ü &ÉT eTq+ á eØZø£s¡D >∑T]+∫ ‘ÓTdüT≈£î+<ë+. á qeT÷Hê eØZø£s¡D ùV≤‘·Tã<ä∆ Á|üÁøÏj·Tô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. eTìwæ ùV≤‘·Tã<ä∆+>± ø=ìï øå±´qT >∑T]Ô+∫, Ä øå±´ kÕ<Ûäq¬ø’ #˚|üfÒº #·s¡´T ns¡úe+‘·+>±, ÄyÓ÷~+#˚ $<Ûä+>± ñ+&Ü*. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ H˚s¡düTÔ&ÉT ˝Ò<ë <=+>∑ ùV≤‘·Ts¡Væ≤‘· Á|ües¡Ôq ø£*– ñHêï&Éì düe÷»+ uÛ≤$düTÔ+~. ø±˙ kÕe÷õø£+>± e÷{≤¢&ç‘˚ ø±sY¢ e÷HéV”≤yéT Á|üø±s¡+ ˇø£ e´øÏÔ Ç‘·s¡T #·s¡´ Á|üø±s¡+ @ $<Ûä+>± Á|üe]ÔkÕÔ&ÉT nH˚~ n‘·ì˝Àì ùV≤‘·Tã<ä∆‘·qT dü÷∫düTÔ+~. á $<Ûä+>± e÷qe Á|ües¡Ôq eT÷&ÉT s¡ø±T>± $uÛÑõ+#·e#·TÃ. n$ ùV≤‘·Ts¡Væ≤‘·, ìπsΩ‘·Tø£, ùV≤‘·Tã<ä∆ Á|ües¡ÔqT>± n_Ûe]í+#·e#·TÃ. ùV≤‘·Ts¡Væ≤‘· Á|ües¡Ôq nq>±, eTìwæ ‘·q Á|ües¡Ôq |ü≥¢ n<äT|ü⁄ (ìj·T+Á‘·D) ø√˝ÀŒe&É+ nH˚ |ü]dæú‹ì dü÷∫düTÔ+~. Ç~ ˇø£ eTìwæ Á|ües¡Ôq˝À n|üdüyê´ìøÏ, ndüÔe´kÕÔìøÏ, ndü+|òüT{Ï‘·+>± <ë]rdüTÔ+~. nsTT‘˚, á s¡ø£yÓTÆq Á|ües¡Ôq #ê˝≤ ns¡T<äT. eTìwæ ‘·q Á|ües¡ÔqqT ìs¡«Væ≤+#·&É+˝À, eTT#·Tø√e&É+˝À n‘·&ç<˚ |üP]Ô u≤<Ûä´‘·. á eØZø£s¡DT nsTTq ùV≤‘·Ts¡Væ≤‘·, ìπsΩ‘·Tø£ Á|ües¡Ôq˝Ò kÕe÷õø£ XÊÅdüÔy˚‘·Ô Á|ü<Ûëq n+XÊT. kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰qT nH˚ø£ s¡ø±T>± eØZø£]+#ês¡T. düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT á e÷qe düeT÷Vü‰T n‹ ∫qï, düìïVæ≤‘· düeT÷Vü‰T>± ˇø£yÓ’|ü⁄, n‹ ô|<ä›, e´øÏÔ>∑‘·+ ø±ì düeT÷Vü‰T>± eTs√yÓ’|ü⁄>± yê{Ï eT<Ûä´ uÛÒ<ëqT eØZø£]+#ês¡T. düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô Á|üø±s¡+ ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü+ã+<ÛëT n‹∫qï, düìïVæ≤‘· düeT÷Vü‰˝À ø£ì|ækÕÔsTT. n‹ô|<ä› ne´øÏÔ>∑‘·+ düeT÷Vü‰ Á|üø±s¡+ Á|üeTTK+>± >öD dü+ã+<ÛëqT dü÷∫kÕÔsTT. &Ó’«{Ÿ kÕ+&ÉsYdüHé Á|üø±s¡eTT düeT÷Vü‰ $uÛÑ»q eT÷&ÉT s¡ø±T. n$ yê{Ï ìsêàD+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+{≤sTT. n$ nsTTcÕº|üPs¡«ø£yÓTÆq, ÇcÕº|üPs¡«ø£yÓTÆq, Á|ü‹ì~Û düeT÷Vü‰T. ˇø£ nsTTcÕº|üPs¡«ø£ düeT÷Vü≤+˝À eTìwæ ‘·q Á|üy˚Tj·TeTT (ÇwüºeTT)˝Ò≈£î+&Ü ñ+{≤&ÉT. Ç~ ã+<ÛäTes¡ZyÓTÆq≥T e+{Ï ≈£î≥T+ãeTT, –]»q düeTT<ëj·TeTT ˝Òø£ ˇø£ >√Á‘· ≈£L≥$T. ˇø£ ÇcÕº|üPs¡«ø£ düeT÷Vü≤+˝À eTìwæ ‘·q ø√]ø£‘√, Ç#·Ã‘√ ñ+{≤&ÉT. n‘·&ÉT @ düeTj·TeTT˝ÀHÓ’Hê, düuÛÑ´‘·«eTT M&ç ãj·T{ÏøÏ e#˚à ùd«#·Ã¤ ñ+≥T+~. ˇø£ Á|ü‹ì~Û düeT÷Vü≤+˝À ˇø£ eTìwæ ø=+‘·eT+~ Á|ü»≈£î Á|ü‹ì~Û>± yê]#˚ mqTïø√ã&ÉTqT. bÕs¡¢yÓT+{Ÿ ˝Ò<ë nôd+;¢ ˇø£ Á|ü‹ì~Û düeT÷Vü≤+. nyÓT]ø± düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô nsTTq |æ.m. kıs=øÏHé (P.A. Sorokin) düeT÷Vü‰qT ¬s+&ÉT s¡ø±T>± $uÛÑõ+#ê&ÉT ` +ã, düe÷+‘·s¡ düeT÷Vü‰T. +ã düeT÷Vü‰˝À Á|ü»T $_ÛqïyÓTÆq (bıs¡T) ôVA<ë˝À ñ+&ÉTqT. ø±˙ düe÷+‘·s¡ düeT÷Vü‰˝À Á|ü»T (e´≈£îÔT) ˇπø ôVA<ë˝À¢ ñ+{≤s¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ <˚X¯eTT, +ã düeT÷Vü≤+, n˝≤π> ˇø£ es¡ZeTT düe÷+‘·s¡ düeT÷Vü≤+>± >∑T]Ô+#·ã&ÉTqT. m|òt.m#Y. –&ç¶+>¥‡ düeT÷Vü‰qT á $<Ûä+>± $uÛÑõ+#ê&ÉT. yês¡dü‘·«+, >∑T+|ü⁄. yês¡dü‘·« düeT÷Vü≤+ ˇø£ ≈£î≥T+ãeTT, Bì˝À eTìwæ nsTTcÕº|üPs¡«ø£+>± »ìàkÕÔ&ÉT. ˇø£ >∑T+|ü⁄ ÇcÕº|üPs¡«ø£ düeT÷Vü≤+. Bì˝À Ç‘·&ÉT ÇcÕº|üPs¡«ø£+>± #˚s¡T‘ê&ÉT. C≤]® Vü‰ôdHé (George Hasen) düeT÷Vü‰qT HêT>∑T s¡ø±T>± $uÛÑõ+#ê&ÉT. Ç$ Ç‘·s¡ düeT÷Vü‰˝À yê{Ï dü+ã+<Ûë Ä<Ûës¡+>± #˚j·Tã&çq$. n$ nkÕ+|òæTø£+, nyêdüÔeyÓTÆq dü+|òüT+, dü+|òüT e´‹πsø£yÓTÆq, dü+|òüT nqT≈£LyÓTÆq düeT÷Vü‰T. ªkÕ+|òæTø£eTT ø±ì düeT÷Vü≤+µ m≈£îÿe>± <ëìø√düy˚T J$+#·TqT. Ç~ ô|<ä› düe÷»+˝À uÛ≤>∑eTsTTq|üŒ{Ïø° <˚ì˝À ≈£L&Ü bÕT|ü+#·Tø√<äT. Ç‘·s¡ düeT÷Vü‰‘√ ø£e≈£î+&Ü ˇ+≥]>±, <ä÷s¡+>± ñ+≥T+~. ø±ì Ç~ ô|<ä› düeT÷Vü‰≈£î e´‹πsø£+>± yÓfi¯¢<äT. ô|<ä› düe÷»+˝À uÛ≤>∑yÓTÆq ªnyêdüÔe dü+|òüT düeT÷Vü≤+µ eT+∫ ø√dü+ ø±≈£î+&Ü ‘·eT dü«˝≤uÛÑ+ ø√dü+ bÕT|ü+#·T≈£î+≥T+~. ô|<ä› düeT÷Vü≤+˝À uÛ≤>∑yÓTÆq ˇø£ ªe´‹πsø£ dü+|òüT düeT÷Vü≤+µ á ô|<ä› düeT÷Vü‰ìπø e´‹πsø£+>± Á|üe]Ô+#·TqT. ªnqT≈£L dü+|òüT düeT÷Vü≤+µ e´‹πsø£ dü+|òüT düeT÷Vü‰ìøÏ e´‹πsø£+>± ñ+≥T+~. ô|<ä› düe÷»+˝À uÛ≤>∑yÓTÆq á dü+|òüT+ n+<ä] πøåeT+ ø√dü+ |üì#˚j·TTqT. dæ.m#Y. ≈£L˝Ò |üs¡düŒs¡ #·s¡´ Ä<Ûës¡+>± düeT÷Vü‰qT ÁbÕ<∏ä$Tø£, >öD düeT÷Vü‰T>± $uÛÑõ+#ê&ÉT. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤+˝À düuÛÑT´ eT<Ûä´ eTTU≤eTTœ, <ä>∑Z], düìïVæ≤‘· dü+ã+<Ûë‘√ ñ+≥T+~. Ç~ ≈£î≥T+ã+ ˝≤+{Ï~. ø±˙ >öD düeT÷Vü≤+˝À düuÛÑT´ eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ dü+ã+<ÛëT e´øÏÔ>∑‘·+ ø±ì$ |üs√ø£å+>±, u≤Vü≤´+>± (ô|’ô|’q) ñ+&ÉTqT. Ç~ ˇø£ sê»ø°j·T bÕغ, ˇø£ q>∑s¡+, ˇø£ ø±]àø£ dü+|òüT+ ‘·~‘·s¡eTT ˝≤+{Ï~. 75
ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰T: ø£åD≤T, $<ÛäTT #Ûê¬s¢dt ≈£L˝Ò yÓTT≥ºyÓTT<ä{ÏkÕ] ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü+ã+<ÛëqT e´≈£îÔ eT<Ûä´ ªªdüìïVæ≤‘· eTTU≤eTTœ dü+ã+<ÛëT, düVü≤ø±s¡+‘√µµ ≈£L&çq |üs¡düŒs¡ #·s¡´ì ‘Ó*bÕ&ÉT. á dü+ã+<ÛëT n$ e÷qe düe÷C≤˝À eTÚ*ø£yÓTÆq$ ø±ã{Ϻ, M{Ïì ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü+ã+<ÛëT nHêï&ÉT. düuÛÑT´ eT<Ûä´ @<√ ˇø£ dü+<äs¡“¤+˝À ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü+|üs¡ÿ+ ˝Òì<˚ düe÷» eTqT>∑&É ˝Ò<äT. ≈£L˝Ò ªÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤+µ |ü<ä+qT ˇø£ kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+ ªeTTU≤ eTTœµ dü+ã+<Ûä+‘√, |üs¡düŒ|üs¡+>±, ‘√&ÉT>± ñ+&˚ ø£åD≤‘√ ≈£L&çq≥Te+{Ï~>± ns¡ú$T#êÃ&ÉT. ≈£L˝Ò Á|üø±s¡eTT düìïVæ≤‘· ªeTTU≤eTTœµ düeT÷Vü‰˝Ò ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰T. Bì˝À eTq ùdïVæ≤‘·TT, düìïVæ≤‘·yÓTÆq ≈£î≥T+ã düuÛÑT´T, eTq düVü≤#·s¡TT+{≤s¡T. á Á|ü»‘√ eTq+ m≈£îÿe düìïVæ≤‘· kÕ+|òæTø£ dü+ã+<ÛëqT #·$#·÷kÕÔ+. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰qT, ªeTqµ düeT÷Vü‰T>± #ÓbıŒ#·TÃ. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤+˝À ˇø£ $<ÛäyÓTÆq <äj·T (C≤*), |üs¡düŒs¡ >∑T]Ô+|ü⁄ ñ+&ÉTqT. BìH˚ düVü≤»yÓTÆq ªeTqµ nì ≈£L˝Ò $e]+#ê&ÉT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ≈£î≥T+ãeTT, Çs¡T>∑T bıs¡T>∑T yês¡T (#·T≥Tº |üø£ÿyês¡T) |æ¢ Ä≥ düúeTT, kÕúìø£ k˛<äs¡ uÛ≤e+, ùdïVæ≤‘·T ø£¢uŸ, düeT ej·TdüTÿ düeT÷Vü≤+ ‘·~‘·s¡eTTìïj·TT ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰T. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰ ø£åD≤T ~>∑Te e]í+∫q eTTK´ ø£åD≤T ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰ dü«uÛ≤e+, ø£åDeTTô|’ ˝À‘Ó’q ne>±Vü≤q ÇdüTÔ+~. m) ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰T <ä>∑Z] düìïVæ≤‘· dü+ã+<Ûë‘√ ≈£L&ÉT≈£îqï$. düuÛÑT´ eT<Ûä´ eTTU≤eTTœ dü+ã+<ÛëT+{≤sTT. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰˝À Á|ü‹ ˇø£ÿs¡T |üs¡düŒs¡ ‘Ó*dæqyês¡T, ˇø£] ù|s¡T, Á|ü‹wü˜, Vü≤√<ë, dü+|ü<ä, eè‹Ô, $<ë´s¡Ω‘· kÕúsTT, ‘·~‘·s¡+. düìïVæ≤‘·‘·«+ düuÛÑT´ eT<Ûä´ kÕìïVæ≤‘·´+ ô|+#·T‘·T+~. ∫qï düeT÷Vü≤yÓTÆq ≈£î≥T+ã+˝À, |æ¢ Ä≥ düeT÷Vü≤+˝À, Çs¡T>∑T bıs¡T>∑T, Ç‘·s¡Á‘ê yê] eT<Ûä´ kÕ<Ûës¡D+>± eTTU≤eTTœ dü+ã+<ÛëT #·÷&Ée#·TÃ. _) ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤+T |ü]e÷D+˝À ∫qï$. düuÛÑT´ Á|üuÛ≤$‘· uÛ≤>∑kÕ«eT´+ πøe+ düeT÷Vü≤+ ∫qï |ü]e÷D+‘√ ñ+fÒH˚ kÕ<Ûä´yÓTÆ‘·T+~. düeT÷Vü≤+ m+‘· ∫qï<Ó’‘˚, dü+ã+<ÛëT n+‘· düìïVæ≤‘·+>± ñ+{≤sTT. dæ) m|ü &Ó’‘˚ düuÛÑT´T Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq ÁbÕ+‘·+˝À dæús¡ìyêdü+ @s¡Œs¡#·T≈£î+{≤s√ nø£ÿ&˚ eTTU≤eTTœ dü+ã+<ÛëT ø£ì|ækÕÔsTT. Á|ü‹ ˇø£ÿs¡T #·÷düTø√e&É+, e÷{≤¢&ÉTø√e&É+ e¢ yê] Ä˝À#·qT, uÛ≤yêT, n_ÛÁbÕj·÷T |ü+#·Tø√e#·TÃ. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰ Á|ü>∑‹øÏ uÛÖ‹ø£ kÕMT|ü´‘· neø±X¯+ ø£*ŒdüTÔ+~. &ç) ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤+ b˛*ø£˝À dæús¡ ìyêdü+, $T>∑‘ê $wüj·÷T düe÷q+>± ñ+&É>±, m+‘· Bs¡Èø±+ düeT÷Vü≤+ ø£*dæ ñ+≥T+<√, m≈£îÿe dü+K´, ˝À‘Ó’q dü+ã+<ÛëT düuÛÑT´ eT<Ûä´ ñ+&ÉTqT. kÕe÷õø£ ã+<ÛëT düeTj·TeTTqqTdü]+∫ ˝À‘·T>± e÷s¡T‘êsTT. Ç) ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤ düuÛÑT´≈£î #ê˝≤es¡≈£î ˇπøs¡ø£yÓTÆq #·]Á‘· ñ+≥T+~. yê] nqTuÛÑe kÕúsTT˝À kÕMT|ü´‘· ñ+&ÉTqT. Á|ü‹ ˇø£ÿs¡T |üs¡düŒs¡+ Ç∫Ã|ü⁄#·TÃø√yê*. m|òt) ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T yê] e´øÏÔ>∑‘· uÛ≤yê ø£Hêï, düeT÷Vü≤ uÛ≤yê≈£î ÁbÕ<Ûëq´$TkÕÔs¡T. e´øÏÔ uÛ≤yêqT n<äT|ü⁄˝À ô|≥º{≤ìøÏ, düeT÷Vü≤ ñeTà&ç uÛ≤yêT ã+>± |üì#˚kÕÔsTT. düeT÷Vü≤ ñeTà&ç uÛ≤yê‘√ düuÛÑT´≈£î (dü+‘√wüeTT) e÷qdæø£ Äq+<ä+, ‘·è|æÔ _ÛdüTÔ+~. õ) ø£*dæ |ü+#·T≈£îH˚ uÛ≤yêT düeT÷Vü≤ düuÛÑT´qT ˇø£ÿ{Ï>± ñ+#·TqT. ø£*dæ |ü+#·T≈£îqï uÛ≤yêT ˇø£ q÷‘·q (ø=‘·Ô) ÁbÕeTTK´‘·qT, dæús¡+>± ñ+&É{≤ìøÏ Á|üj·T‹ïkÕÔsTT. n+<ä] eTqïqT bı+<äTqT. á |ü+#·T≈£îH˚ uÛ≤eq düeT÷Vü‰ìï <äè&ÛÉ+>± ñ+#·T‘·T+~. m#Y) ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤+˝À uÛ≤eÁ|üø£≥q mø£ÿe ‘·«]‘·>∑‘·+>±, Á|üuÛ≤$‘·+>± ñ+&ÉTqT. eTTU≤eTTœ dü+ã+<Ûä+, düuÛÑT´ eT<Ûä´ uÛ≤e Á|üø£≥qì düTuÛÑ‘·s¡+ #˚j·T&ÜìøÏ ‘√&ÉŒ&ÉT‘·T+~. ◊) ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤+ ø±yêì düèwæº+#·ã&ç+<√ ˝Òø£ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq ø£åD+ ø£*–q<√ ø±<äT. Á|ü» Á|ü‘˚´ø£ ø£å´ kÕ<Ûäq ø=s¡≈£î Ä$s¡“¤$+#·˝Ò<äT. C…) ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤+˝À eTTU≤eTTœ düVü≤ø±s¡+ ñ+&ÉTqT. ñeTà&ç øå±´ kÕ<Ûäq≈£î düuÛÑT´T eTTU≤eTTœ>± ˇø£]ø=ø£s¡T ‘√&ÉT>± |üì˝À düVü‰j·T+ #˚düTø=+{≤s¡T. ñeTà&ç øå±´qT kÕ~Û+#·T≥≈£î yês¡T dü«‘·+Á‘·+>± ø±ì |üs¡düŒs¡ Ä<Ûë]‘·+>± ø±ì, Á|üe]Ô+#·s¡T. ø±˙ n+<äs¡T ˇπø Á|üÁøÏj·T˝À uÛ≤>∑+ |ü+#·T≈£î+{≤s¡T. 76
ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰ $<ÛäTT ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤+ ˇø£ eTTK´yÓTÆq $~Û e´øÏÔ •ø£åD, kÕe÷õø°ø£s¡D. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰˝…’q≥Te+{Ï ≈£î≥T+ã+, ùdïVæ≤‘·T düeT÷Vü≤+, e´≈£îÔ Á|ües¡ÔqqT ô|+bı+~+#·T≥, n<äT|ü⁄˝À ô|≥º&É+˝À #ê˝≤ ÁbÕeTTK´‘· ø£~. #ê¬s¢dt ≈£L˝Ò Á|üø±s¡eTT ªªÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰T e´≈£îÔ kÕ+|òæTø£ ø£åD≤T, Ä˝À#·qqT (uÛ≤yêT) ÁbÕ<∏ä$Tø£+>± s¡÷|ü⁄~<äT›‘êsTT.µµ ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T ‘·eT+‘·≥ ‘êeTT, ªy˚TeTTµ nì Á|üø£{Ï+#·T≈£î+{≤s¡T. Ç+<äT˝À C≤*, kÕqTuÛÑ÷‹, |üs¡düŒs¡+ Ç$T&ç ñ+{≤sTT. e´øÏÔ ‘·q uÛ≤eqqT ùd«#·Ã¤>± Á|üø£{Ï+#·Tø√e&ÜìøÏ, Ç‘·s¡TT yê{Ïì kÕqTuÛÑ÷‹‘√ $q&ÜìøÏ, e÷qdæø£ ñ<˚«>±T yÓ*ãT#·Ã&ÜìøÏ ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤+ ˇø£ y˚~ø£>± ‘√&ÉŒ&ÉT‘·T+~. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰T düe÷»+˝Àì e´≈£îÔ≈£î uÛÑÁ<ä‘·qT, s¡ø£åDqT ø£*–kÕÔsTT. eTs√ e÷≥˝À #ÓbÕŒ+fÒ e´øÏÔøÏ ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰T e‘êÔdüTqT, düVü‰j·÷ìï n+~kÕÔsTT. á ø±s¡D≤ e¢ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT, ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰qT eTTK´yÓTÆq$>± >∑T]Ô+#ês¡T. kÕe÷õø£ dü+jÓ÷>±ìøÏ, ìj·T+Á‘·D≈£î ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰T ˇø£ y˚~ø£. düe÷» ã˝Àù|‘êìøÏ Ç$ |ü⁄Hê<äTT. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 3. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤+qT ìs¡«∫+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 5.5.2 >öD düeT÷Vü‰T: ø£åD≤T, ÁbÕeTTK´‘· >öD düeT÷Vü≤+ n‹ ô|<ä›~. ø=ìï ì]›wüº $<ÛäTqT ìs¡«]Ô+#·&ÜìøÏ @s¡Œ&ÉT‘·T+~. á düeT÷Vü≤+˝À düuÛÑT´T ñeTà&ç ø£å´kÕ<Ûäq≈£î ø£èwæ #˚kÕÔs¡T. >öD düeT÷Vü≤+ eTTK´ø£å´+ Á|ü‘˚´ø£ nedüsêT rs¡TÃ≥ ˝Ò<ë Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq $<ÛäTqT ìs¡«]Ô+#·T≥. düeT÷Vü≤+ kÕú|üq ñeTà&ç ø£å´kÕ<Ûäq, düuÛÑT´ eT<Ûä´ $$<Ûä s¡ø± Äù|øÏå‘· dü+ã+<ÛëqT ìπs›•düTÔ+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ø±]àø£ dü+|òü÷T, yêDÏ»´ dü+düú, ôd’q´+. Ä<ÛäTìø£ bÕ]ÁXÊ$Tø£ düe÷»+qT ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ, >öD düeT÷Vü‰qT ns¡ú+ #˚düTø√e&É+ nedüs¡+. >öD düeT÷Vü‰T <ë<ë|ü⁄ ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰≈£î e´‹πsø£+>± ñ+{≤sTT. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰T ø±q≥Te+{Ï düeT÷Vü‰qT ª>öD düeT÷Vü‰Tµ>± #Ó|üŒe#·TÃqT. M{Ïì ªÁ|ü‘˚´ø£ ø£å´ düeT÷Vü‰Tµ>± |æTkÕÔs¡T. Ç$ $T–*q düeT÷Vü‰ s¡ø±ìøÏ #Ó+~q$. yÓTƬø’esY, ù|CŸ M{Ïì ª>=|üŒ dü+|òü÷Tµ>± #ÓbÕŒ&ÉT. Äj·Tq n_ÛÁbÕj·T+ Á|üø±s¡+ >öD düeT÷Vü‰T á s√E˝À¢ ‘·|üŒìdü¬s’q$. ô|s¡T>∑T‘·Tqï kÕ+düÿè‹ø£ dü+øÏ¢wüº‘· eq n$ ø£ì|ædüTÔHêïsTT. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰T Á|ü<Ûëq+>± kÕe÷q´yÓTÆq Jeq $<Ûëq+ ñqï düe÷C≤˝À ø£ì|æ+#·TqT. düe÷»+˝À »HêuÛ≤ ô|s¡>∑&É+, dü]Vü≤<äT›T $düÔ]+#·&É+ e¢, øå±´T ($$<Ûä s¡ø±T) Ç+ø± dü+ã+<ÛëT e÷]b˛j·÷sTT. M{Ïì ª>öD düeT÷Vü≤+µ ˝Ò<ë ne´øÏÔ>∑‘·+, ‘·|üŒìdü¬s’qeì, nedüs¡eTsTTq$ nì n+{≤s¡T. düeT÷Vü≤ Ädü≈£îÔT y˚s¡j·÷´sTT. ì|ü⁄DT ùdeT nedüs¡eTe⁄‘êsTT. kÕ+πø‹ø£‘· $düÔ]+#·ã&ç+~. dü>∑≥T eTìwæøÏ düeTj·TeTT ø±ì, ã+ ø±ì, HÓ’|ü⁄D´‘· ø±ì ˝Òe⁄. á q÷‘·q øå±´≈£î <äè&ÛÉyÓTÆq e´edüú nedüs¡+. m≈£îÿe dü+K´˝À, ÁbÕ+rj·T+>± $düÔ]+|üã&ç ñ+&É&É+‘√ eTTU≤eTTœ dü+ã+<ÛëT HÓø=Œ˝ÒeTT. Á|ü‘˚´ø£+>± m+|æø£ #˚dæq e´≈£îÔT n+<ä] ‘·s¡|òü⁄q |üì#˚j·T&ÜìøÏ ñ<√´>∑ e´edüú @s¡Œ&ç+~. BìH˚ ªñ<√´– kÕ«eT´+µ n+<äTs¡T. á ø£åD≤T Ä<ÛäTìø£ <˚X¯eTT ˇø£ >=|üŒ dü+düú, ô|<ä› #·]Ã, ˇø£ |ü]ÁX¯eT, ôd’q´+, ÁXÊ$Tø£ dü+|òüT+, ˇø£ $X¯«$<ë´j·T+, <˚X¯ sê»ø°j·T bÕغ Ç+ø± ‘·~‘·sêT>± s¡÷|ü⁄<ë*Ãq$. Çy˚ >öD düeT÷Vü‰T. 77
>öD düeT÷Vü≤+ ns¡ú+ and Ä>¥ãsYï ìyéTø£|òt (Ogburn Nimkoff) Á|üø±s¡+ ªªdüìïVæ≤‘·‘·«+ ˝Ò≈£î+&Ü nqTuÛÑyêìï#˚à düeT÷Vü‰Tµµ. M{Ïì >öD düeT÷Vü‰T n+{≤s¡T. ÁbòÕ+ø˘ &ç. yê≥‡Hé (Frank D. Watson) Á|üø±s¡+, ªª>öD düeT÷Vü≤+ ô|<ä›>±, ìj·T‘·‘√, Á|ü‘˚´ø£‘· ø£*–, eTTU≤eTTœ dü+ã+<Ûë‘√ ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰≈£î $T+∫, ◊ø£´‘·, ø=qkÕ–+#·≥+ ø√dü+ Ä<Ûës¡|ü&çq kÕe÷õø£ e´edüú.µµ >öD düeT÷Vü≤ ø£åD≤T m) >öD düeT÷Vü‰T ne´øÏÔ>∑‘·+, |üs√ø£å+, ˇ|üŒ+<ä+, ø£T|ü⁄ø√˝Òì dü+ã+<Ûë ø£åD≤‘√ ñ+&ÉTqT. dü+ã+<ÛëT |üs√ø£åyÓTÆq$ m+<äTø£+fÒ >öD düeT÷Vü‰T #ê˝≤ ô|<ä›$, düuÛÑT´T ˇπø#√≥ ñ+&És¡T. dü+ã+<ÛëT ˇ|üŒ+<ä+‘√ ≈£L&çq$ n+fÒ Ms¡T ø£å´kÕ<Ûäq ˝Òø£ ø√]ø£T (nedüsêT) kÕ~Û+#·{≤ìøÏ $<Û˚j·TT˝…’ ñ+{≤s¡T. dü+ã+<ÛëT ø£T|ü⁄ø√˝Òì$ m+<äTø£q>±, n$ |üø£åbÕ‘·+‘√, ì]›wüº |ü]$T‹‘√ ñ+&ÉTqT. á s¡ø£yÓTÆq dü+ã+<ÛëT ô|<ä› |ü]ÁX¯eTT, yê´bÕs¡ dü+düúT, Á|üuÛÑT‘·« ø±sê´j·÷T, u≤´+ø˘T, $X¯«$<ë´j·÷T, sê»ø°j·T bÕغT, ø±]àø£ dü+|òü÷T, Á|ü|ü+#· dü+|òü÷T ‘·~‘·sê˝Àì Á|ü»˝À¢ ø£ì|ækÕÔsTT. _) >öD düeT÷Vü‰T |ü]e÷D+˝À #ê˝≤ ô|<ä›$. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ q>∑s¡+, <˚X¯+, sê»ø°j·T bÕغT, ø±]àø£ dü+|òü÷T, dü+düúT, s√≥Ø ø£¢ãT“, j·THé‡ ø£¢uŸ, $X¯«Væ≤+<ä÷ |ü]wü‘Y, Jdüdt düe÷»+ ˝≤+{Ï n+‘·sê®rj·T dü+düúT yÓTT<ä˝…’q$. á düeT÷Vü‰˝À düuÛÑT´T y˚˝À¢, ø£å˝À¢ ñ+{≤s¡T. ø=ìï >öD düeT÷Vü≤ düuÛÑ´‘ê«ìøÏ m˝≤+{Ï düuÛÑ´‘·« |ü]$T‘·TT ˝Òe⁄. dæ) >öD düeT÷Vü≤ düuÛÑ´‘·«eTT Ç#êä|üPs¡«ø£yÓTÆq~. e´≈£îÔT düeT÷Vü≤ düuÛÑ´‘·«eTT rdüTø√{≤ìøÏ, e~˝Òj·T{≤ìøÏ ùd«#·Ã¤ ñ+≥T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, yês¡T sê»ø°j·T bÕغT, Á|ü|ü+#· dü+|òü÷˝…’q s√≥© ø£¢ãT“˝À¢, j·THé‡ ø£¢ãT“˝À¢, yê´bÕs¡ dü+düú˝À¢ #˚s¡{≤ìøÏ |üP]Ô ùd«#·Ã¤ ñ+≥T+~. n˝≤π>, ø=ìï >öD düeT÷Vü‰˝…’q sê»´+ ˝≤+{Ï yê{Ï˝À düuÛÑ´‘·«+ nsTTcÕº|üPs¡«ø£+>± ñ+&ÉTqT. &ç) >öD düeT÷Vü‰T uÛÖ‹ø£ kÕ$T|ü´‘·˝Òì dü]Vü≤<äT› ø£åD≤‘√ ñ+&ÉTqT. #ê˝≤ >öD düeT÷Vü‰≈£î ì]›wüº dü]Vü≤<äT›T+&Ée⁄. ø=ìï >öD düeT÷Vü‰˝…’q s√≥Ø ø£¢ãT“, j·THé‡ ø£¢ãT“ ˝≤+{Ï$ n+‘·sê®rj·T+>± ñ+{≤sTT. á düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T ÁbÕ<˚•ø£+>± #ê˝≤ ô|<ä›>± $düÔ]+#·ã&ܶs¡T. Ç) >öD düeT÷Vü‰T ø=ìï Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq ñeTà&ç ÄX¯j·÷ kÕ<Ûäq ø=s¡≈£î s¡÷|ü⁄<ë˝≤ÃsTT. M{Ïì ªÁ|ü‘˚´ø£ ÄX¯j·÷ düeT÷Vü‰Tµ nì n+{≤s¡T. Á|ü‘˚´ø£ ÄX¯j·T kÕ<Ûäq ø√dü+ düuÛÑT´T düeT÷Vü≤+ |ü≥¢ ÁX¯<ä∆ #·÷|ü⁄‘ês¡T. m|òt) >öD düeT÷Vü‰˝À¢ dü+ã+<ÛëT, uÛ≤e e´ø°Ôø£s¡D |üs√ø£å+>± ñ+{≤sTT. uÛ≤ee´ø°Ôø£s¡D ‘·«s¡>± Á|üuÛ≤$‘·+>± ñ+&Éø£b˛e#·TÃ. >öD düeT÷Vü≤+˝À ne´øÏÔ>∑‘·yÓTÆq kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë≈£î ø±s¡D+ |üs√ø£å uÛ≤ee´ø°Ôø£s¡D Á|üuÛ≤e+. õ) kÕ+|òæTø£ ìj·T+Á‘·D≈£î ìj·T‘· kÕ<ÛäHê˝…’q #·≥º+, Hê´j·T+, b˛©düT, ø√s¡Tº yÓTT<ä˝…’q$ düuÛÑT´ Á|ües¡ÔqT n<äT|ü⁄˝À ô|≥º&ÜìøÏ ñ|üjÓ÷–kÕÔs¡T. Á|üC≤_ÛÁbÕj·T+, Á|ü#ês¡+, #·{≤ºT, sê»ø°j·T uÛ≤yê‘√ Á|ü» Á|ües¡Ôq ô|<ä›>± Á|üuÛ≤$‘·yÓTÆ ìj·T+Á‹+#·ã&ÉTqT. m#Y) >öD düeT÷Vü‰ìøÏ ìj·T‘· s¡÷|üeTT+&ÉTqT. ìj·T‘· n~Ûø±s¡T≈£î n~Ûø±sêìï Ç∫à ø±]à≈£î≈£î K∫Ñ·yÓTÆq ÁX¯eT $uÛÑ»q #˚dæ, Á|ü‹ ˇø£ÿ]øÏ $<ÛäTqT πø{≤sTTkÕÔs¡T. >öD düeT÷Vü‰T dü+|òüT{Ï‘·yÓTÆq$. düuÛÑT´≈£î ‘·eT Vü≤√<ëT, bÕÁ‘·T ù|s=ÿqã&ܶsTT. ≈£î+, s¡+>∑T, eT‘·+, ÁbÕ+‘·+, es¡Z+, uÛ≤wüô|’ Ä<Ûës¡|ü&ɶ e´‘ê´kÕT ‘·≈£îÿe ø£]ƒq‘·«+‘√ Ç‘·s¡ e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰ |ü≥¢ #ê˝≤ zs¡TŒ‘√ ñ+&ÉTqT. >öD düeT÷Vü≤+ ÁbÕeTTK´‘·: Ä<ÛäTìø£ Hê>∑]ø£, bÕ]ÁXÊ$Tø£ düe÷C≤˝À >öD düeT÷Vü‰T n‹ ÁbÕeTTK´yÓTÆq bÕÁ‘·qT b˛wædüTÔHêïsTT. düTBs¡Èø±+ qT+&ç ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰T Á|ü» eTTK´yÓTÆq nedüsêT rs¡TdüTÔHêïsTT. |ü≥ºD≤T, »HêuÛ≤ ô|s¡T>∑T<ä ø±s¡D+>±, dü+øÏ¢wüºyÓTÆq kÕ+|òæTø£ s¡÷bÕT, ÄX¯j·÷˝À uÛÒ<ëØ‘ê´, >öD düeTTVü‰ nedüs¡+ @s¡Œ&ç+~. Á|ü‘˚´ø£+>± bÕ]ÁXÊ$Tø£ Á|üÁøÏj·T, q>∑Øø£s¡DT düe÷»+˝À }Væ≤+#·q≥Te+{Ï $düÔs¡D, ô|s¡T>∑T<ä≈£î ‘√&ÉsTT+~. Bì |ü]D≤eT+>±, kÕe÷q´yÓTÆq eTTU≤eTTœ düeT÷Vü‰T Á|ü» ÁbÕ<∏ä$Tø£ nedüsêT rs¡Ã˝Òø£b˛sTT+~. mH√ï $wüj·÷˝À eTT+<äT ñqï ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰≈£î ã<äTT>±, >öD düeT÷Vü‰T e#êÃsTT. 78
bÕ]ÁXÊ$Tø£ $|ü¢e+, Ä<ÛäTìø£ XÊÅdüÔ kÕ+πø‹ø£‘· ˇø£|üø£ÿ, q÷‘·q sê»ø°j·T, eT‘· <äèø£Œ<∏ä+, Ä˝À#·Hê $<ÛëHêT eTs√|üø£ÿ, Ä<ÛäTìø£ düe÷» ø£åD≤˝À¢ e÷s¡TŒ ‘Ó#êÃsTT. uÛ≤yêT, nedüsêT, <äèø£Œ<∏ëT, n_Ûs¡T#·TT, nedüsêT, Ä˝À#·qT, Ä˝À#·Hê $<ÛëHê˝À $|ü¢yê‘·àø£yÓTÆq e÷s¡TŒ e∫Ã+~. Ä<ÛäTìø£ düe÷»|ü⁄ nedüsêT, &çe÷+&É¢qT rs¡Ã&ÜìøÏ mH√ï s¡ø± >öD düeT÷Vü‰T |ü⁄≥Tºø=#êÃsTT. $$<Ûä s¡ø± >öD düeT÷Vü‰T dü+U≤´|üs¡+>± m≈£îÿesTTHêsTT. Á|ü»T á düeT÷Vü‰ô|’ n~Ûø£+>± Ä<Ûës¡|ü&ÉT‘·THêïs¡T. Á|üdüTÔ‘·+ eTq J$‘· eTqT>∑&É ô|<ä› yÓTT‘·Ô+˝À >öD düeT÷Vü‰#˚ ìj·T+Á‹+#·ã&ÉT‘·THêïsTT. eTq kÕe÷õø£ |ü]dæú‘·T e¢ Á|ü‹kÕ] ‘·|üŒìdü] |ü]dæú‘·T˝À @<√ ˇø£ >öD düeT÷Vü≤+˝À #˚s¡edæ edüTÔ+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ |ü]ÁX¯eT˝À |üì#˚ùd ø±]à≈£î&ÉT n‘·&çøÏ ÇwüºeTTHêï ˝Òø£b˛sTTHê ãe+‘·+>± ø±]àø£ dü+|òüT+˝À #˚s¡edæ edüTÔ+~. n‘·&ç Vü≤≈£îÿ |ü]s¡ø£åD, ø£å´kÕ<Ûäq ÄX¯j·T+‘√ @<√ ˇø£ dü+|òüT+˝À #˚s¡edæ edüTÔ+~. >öD düeT÷Vü‰T <ë<ë|ü⁄ nìï s¡+>±˝À ø£ì|ædüTÔHêïsTT. Ç$, sê»ø°j·T+, Ä]úø£, es¡Ôø£+, bÕ]ÁXÊ$Tø£, eT‘·+, $<ä´, dü+düÿè‹ yÓTT<ä˝…’q$. eTq ì‘·´ J$‘·+˝À ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰ ø£+fÒ m≈£îÿe >öD düeT÷Vü‰T ô|‘·Ôq+ eVæ≤düTÔHêïsTT. eTq ø±s¡´Áø£e÷T, ø£å´kÕ<ÛäHêT >öDdüeT÷Vü‰ <ë«sê #˚j·Tã&ÉT‘·THêïsTT. eTq y˚T<Ûë dü+|ü‹Ôì ô|+bı+~+#·T ø√e{≤ìøÏ, Á|ü‹uÛÑqT e´ø£Ô|üs¡T#·≥≈£î neø±X¯$TdüTÔ+~. eTq X¯øÏÔøÏ ùd«#·Ã¤ìdü÷Ô |ü]$T‹˝À ñ+#·T‘·T+~. Ç$ eTq Ä˝À#·Hê $<Ûëq+, <äèø£Œ<∏ëT, uÛ≤yêT, uÛ≤eC≤˝≤≈£î Äø±s¡$TdüTÔ eTT#·T‘êsTT. Ä<ÛäTìø£ Hê>∑]ø£ J$‘·eTT˝À eTìwæ $düÔ]+∫q >öD düeT÷Vü‰˝À ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰qT kÕú|æ+#·&É+ yÓTT<äTô|{≤º&ÉT. ∫qï ª>∑T+|ü⁄Tµ, ªdüeT÷Vü‰Tµ, ª»≥T¢µ nìj·T‘· düeT÷Vü‰ s¡÷|ü+˝À >öD düeT÷Vü‰˝À ø£ì|æ+#·TqT. sê»ø°j·T bÕغ ˝Ò<ë eT‘· dü+|òüT+ |ü≥¢ $<Û˚j·T‘·, <˚X¯+ |ü≥¢ $XÊ«dü+, düe÷»+ ø√dü+ (u≤<Ûä´‘·) |üì#˚ùd Ä˝À#·q, ø±]àø£ dü+|òü÷˝À >∑T]Ô+|ü⁄, ôd’q´+ |ü≥¢ uÛÑøÏÔ yÓTT<ä˝…’q >∑TD≤T kÕ<Ûës¡D+>±, m≈£îÿe>± >öD düeT÷Vü‰˝ÀH˚ ø£ì|æ+#·TqT. Á|ü»T ô|<ä› düeTTVü‰ |ü≥¢ $<Û˚j·T‘· ø£q|üs¡TdüTÔHêïs¡T. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤ ø£åD≤˝…’q ‘ê´>∑+, düVü‰j·T|ü&É&É+, ùde, düVü≤ø±s¡+, n]Œ+#·&É+, <äj·T, C≤*, ‘·~‘·s¡eTTT ‘·s¡#·T>± >öD düeTT<ëj·÷˝À $kÕÔs¡+>± #·÷&Ée#·TÃ. >öD düeT÷Vü≤+ >öD dü+ã+<Ûä ø£åD≤T ø£*– ñ+≥T+~. ìj·T‘·, ne´øÏÔ>∑‘·+, m˝≤+{Ï uÛ≤y√<˚«>±T ˝Òì, Á|ü‘˚´ø£‘· ø£*–q dü+ã+<Ûä+ >öD düeT÷Vü≤+. Ç~ n‹ô|<ä›~ ø±ã{Ϻ düeT÷Vü≤+˝Àì düuÛÑT´T n+<äs¡÷ ˇø£]ø=ø£s¡T e´øÏÔ>∑‘·+>± ‘Ó*ùd neø±X¯+ ˝Ò<äT. >öD düeT÷Vü≤+ Bs¡Èø±+ ø=qkÕ>∑e#·TÃ. ø±˙, <ëì düuÛÑT´ eT<Ûä´ e´øÏÔ>∑‘· dü+ã+<Ûä+ ø=~›ø±y˚T ø=qkÕ>∑e#·TÃ. düuÛÑT´T ˇø£]H=ø£s¡T e´≈£îÔT>± ø±≈£î+&Ü, bÕÁ‘·qT ìs¡«Væ≤+#˚ yê]>±H˚ >∑T]ÔkÕÔs¡T. >öD düeT÷Vü≤+˝À Á|ü»T ø=ìï ì]›wüº |ü]$T‘· øå±´ ø√dü+ |üs¡düŒs¡ #·s¡´T »s¡T|ü⁄‘ês¡T. düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T ìs¡«Væ≤+#˚ bÕÁ‘·πø ÁbÕ<Ûëq´‘· ÇkÕÔs¡T. ø±˙ e´øÏÔ>∑‘· ø£åD≤≈£î ø±<äT. düuÛÑT´ eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëT, eTH√uÛ≤yêT m≈£îÿe düìïVæ≤‘·+>± ñ+&Ée⁄. n+‘˚>±≈£î+&Ü düuÛÑT´ y˚πs«s¡T bÕÁ‘·T, Á|üjÓ÷»HêT yê] eT<Ûä´ >∑ dü+ã+<Ûë˝À m˝≤+{Ï bÕÁ‘· eVæ≤+#·e⁄. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ ãdüT‡ Å&Ó’esY Ä ãdüT‡˝À Á|üj·÷DÏdüTÔqï Á|üj·÷DÏ≈£î eT<Ûä´ >öD dü+ã+<Ûä+ @s¡Œ&ÉT‘·T+~. Á|ü‹ düuÛÑT´&ÉT Á|ü‘˚´ø£ bÕÁ‘· eVæ≤+#ê*. düuÛÑT´ e´øÏÔ>∑‘· bÕÁ‘·T >±˙, Á|üjÓ÷»HêT >±˙, á dü+ã+<Ûë˝À ø£ì|æ+#·e⁄. kÕ<Ûës¡D+>± >öD dü+ã+<ÛëT Á|üjÓ÷»qø£s¡yÓTÆq$. @<√ ˇø£ ÄX¯j·T kÕ<Ûäq≈£î ˝Ò<ë ø±s¡´ ìs¡«Vü≤D≈£î Á|ü» eT<Ûä´ @s¡Œ&ÉT‘êsTT. ˇø£ b˛©düT n~Ûø±], ˇø£ bÂs¡T&ç eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëT >öD dü+ã+<ÛëT. yê]<ä›s¡T ˇø£ ø£å´kÕ<Ûäq≈£î e÷Á‘·y˚T |üs¡düŒs¡ #·s¡´ »s¡T|ü⁄‘ês¡T. yê]<ä›s¡T kÕe÷õø£ düeTT<ëj·T+˝À bÕÁ‘· ìsê«Vü≤≈£îT e÷Á‘·y˚T. >öD düeT÷Vü‰˝À düuÛÑT´ eT<Ûä´ Á|ü‘·´ø£å dü+ã+<Ûä+ ø=~›ø±+ e÷Á‘·y˚T ñ+≥T+~. ø£qTø£ yê] eT<Ûä´ n_ÛÁbÕj·T Á|üø£≥q |ü]$T‘·+>±, ì]›wüº+>± ñ+≥T+~. e´≈£îÔT ‘·eT |üP]Ô e´øÏÔ‘ê«ìï Á|ü<ä]Ù+#·T≈£îH˚ e´øÏÔ>∑‘· uÛ≤yêqT ùd«#·Ã¤>± Á|üø£{Ï+#·T≈£îH˚ neø±X¯+ >öD düeT÷Vü‰˝À ñ+&É<äT. >öD dü+ã+<Ûä+ ˇø£ s¡ø£+>± ˇ|üŒ+<ä+‘√ ≈£L&çq dü+ã+<Ûä+>± |ü]>∑DÏ+#·e#·TÃ. á dü+ã+<ÛëT, ì]›wüº øå±´ kÕ<Ûäq≈£î e÷Á‘·y˚T @s¡Œs¡#·T≈£î+{≤s¡T. >öD düeT÷Vü‰˝Àì düuÛÑT´T düeT÷Vü≤ ñeTà&ç nedüsê≈£î $<Û˚j·TT˝…’ ñ+{≤s¡T. Ç‘·s¡ düuÛÑT´‘√ n‹ ‘·≈£îÿe kÕìïVæ≤‘·´+ ø£*–, ‘·q e´øÏÔ>∑‘· Á|üjÓ÷»HêqT $düà]+∫ düeT÷Vü≤+˝À ‘·q bÕÁ‘· ìs¡«Vü≤D≈£î n~Ûø£ ÁbÕ<Ûëq´‘· ÇkÕÔs¡T. n+<äTπø >öD düeT÷Vü‰˝À düuÛÑT´ e´øÏÔ>∑‘· ø£åD≤T, eTH√uÛ≤yêø£Hêï yês¡T ìs¡«Væ≤+#˚ bÕÁ‘·πø ÁbÕ<Ûëq´‘· ñ+≥T+~. á $<Ûä+>± ùV≤‘·Tã<ä∆+>± >öD dü+ã+<ÛëT ø=qkÕ>∑T‘êsTT. dü÷ø£åà+>± #ÓbÕŒ+fÒ øå±´ kÕ<Ûäq˝À düuÛÑT´≈£î ÁbÕ<Ûëq´‘· @s¡Œ|üs¡TdüTÔ+~. >öD düeT÷Vü‰˝…’q ø£¢ãT“T, ø±]àø£ dü+|òü÷˝À |üs¡düŒs¡ dü+ã+<ÛëT ‘·s¡#·T>± ìj·T‘·yÓTÆq, sê‘·|üPs¡«ø£ ìj·÷eTe[ <ë«sê s¡÷bı+<äT‘êsTT. á düeT÷Vü‰T (Ç˝≤+{Ï düeT÷Vü‰T) yê] Á|ü‘˚´ø£ nedüsêqT m+‘· 79
düeTs¡ú+>± rs¡TÃø√>∑T>∑T‘ês√ <ëìì ã{Ϻ yê{Ï $TeqT >∑T]ÔkÕÔs¡T. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰ e˝Ò ø±≈£î+&Ü Ç$ (>öD düeT÷Vü‰T) ø£å´kÕ<Ûäq≈£î @s¡Œ&É‘êsTT. dü]>±Z #ÓbÕŒ+fÒ, @ düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T πøe+ >öD dü+ã+<Ûä+ MT<äH˚ Ä<Ûës¡|ü&És¡T. Ç~ ˇø£ ø±]àø£ dü+|òüT+ ˝Ò<ë ôd’q´+, eT‘· düeT÷Vü≤+ ˝Ò<ë ˇø£ $X¯«$<ë´j·T+. M{Ï˝À ‘·eT düuÛÑT´ qT+&ç düeT÷Vü≤+ |ü≥¢ ø=+‘· $<Û˚j·T‘·qT, n+øÏ‘· uÛ≤yêìï Ä•kÕÔsTT. düeT÷Vü≤+ düuÛÑT´T ø=ìï ì]›wüº ìj·Te÷ Á|üø±s¡+ q&ÉT#·Tø√yêì Ä•düTÔ+~. düuÛÑT´ eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ >∑T]Ô+|ü⁄ Á|üe÷Dã<ä∆yÓTÆq düeTÁ>∑‘·≈£î ‘√&ÉŒ&ÉT‘·T+~. ÁX¯eT ˝Ò≈£î+&Ü >öD dü+ã+<ÛëT e´≈£îÔ eT<Ûä´ nsê#·ø£+>± e÷s¡‘êsTT. düeTT<ëj·T|üs¡+>± ìC≤sTT‹, eTsê´<ä, Hê´j·T+>± á Á|üe÷D≤T >∑T]Ô+#·ã&É‘êsTT. nsTT‘˚, á düeT÷Vü≤+˝À düuÛÑT´ qT+&ç $<Û˚j·T‘·, düuÛÑT´ >∑T]Ô+|ü⁄ yê≥+‘·≥ ny˚ @s¡Œ&É‘êj·Tì Ä•+#·˝ÒeTT. Ç$ |üs¡düŒs¡ n_ÛÁbÕj·T Á|üø£≥q <ë«sê, düìïVæ≤‘·, e´øÏÔ>∑‘· dü+ã+<Ûë <ë«sê ô|+bı+<äT‘êsTT. á ø±s¡D≤ e¢ eTq≈£î ø£ì|æ+#˚<˚eTq>± >öD düeT÷Vü‰T ì*∫ ñ+&Ü+fÒ, ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰ ÄeX¯´ø£‘· ñ+~. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰˝À¢ e´øÏÔ>∑‘· dü+ã+<Ûä+ ã|ü&ç >öD düeT÷Vü‰˝À¢ |ü⁄qs¡T<ä∆]+|üã&É‘êsTT. n+<äTe¢, >öD düeT÷Vü‰T, m+‘·ô|<ä› ne´øÏÔ>∑‘·+ nsTTq|üŒ{Ïø° ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰‘√ dü+ã+<Ûä+ ø£*– ñ+&Ü*. eTq≈£î ‘Ó*dæ+<˚$T≥+fÒ Á|ü‹ ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤+˝À ìj·T‘· e´edüúT+{≤sTT. ø±ì, Á|ü‹ >öD düeT÷Vü≤+˝À ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü+|òüT+ ø£åD≤T ñ+{≤sTT. ø=ìï kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰˝À¢ ÁbÕ<∏ä$Tø£, >öD dü+ã+<ÛëT e÷s¡T‘·T+&É≥y˚T ø±≈£î+&Ü, ˇπø düeT÷Vü≤+˝Àì $_ÛqïyÓTÆq düuÛÑT´ eT<Ûä´ düìïVæ≤‘·, e´øÏÔ>∑‘· >∑T]Ô+|ü⁄ ô|+bı+<äT‘·T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ yê´bÕs¡ dü+düú˝À ø=+<äs¡T düuÛÑT´T, <ëì|ü≥¢ ø=+‘· e´øÏÔ>∑‘· >∑T]Ô+|ü⁄ Á|ü<ä]Ù+#·e#·TÃ. eT]ø=+<äs¡T düuÛÑT´T ‘·]«s¡T<ä∆+>± ‘·eT ≈£î≥T+ã dü+ã+<ÛëqT |üø£ÿqô|{Ϻ á dü+düú Á|üjÓ÷»HêqT Ä•+#·e#·TÃ. ˇø£ düeT÷Vü≤+ ÁbÕ<∏ä$Tø£e÷ ˝Ò<ë >öDe÷? nqï~ Ä düuÛÑT´ n_ÛÁbÕj·TqT ã{Ϻ ñ+≥T+~. á ¬s+&ÉT s¡ø± uÛ≤eqT Á|ües¡Ôq˝À eTTK´yÓTÆq ‘˚&ÜqT $e]düTÔ+~. ø±ã{Ϻ á ¬s+&ÉT eTTK´yÓTÆq$. á ø£åD≤ e¢ >öD düeT÷Vü≤+, ìsêdüø£Ô+>± ñqï düuÛÑT´˝À <ëìì ‘=–+#·&ÜìøÏ ø£èwæ #˚düTÔ+~. n˝≤π> ˇø£ ìj·T‘· dü+düú≈£î ñ+&Ü*‡q kÕeTsêú´ìï ø±bÕ&ÉT≈£î+≥T+~. á >öD düeT÷Vü‰T n|ü &É|ü &ÉT ø£å´ kÕ<Ûäq˝À $|òüyÓTÆq|üŒ{Ïø°, n$ Ä<ÛäTìø£ düe÷»+˝À kÕe÷õø£ e´edüú s¡÷bÕìøÏ ÁbÕì<Ûä´+ eVæ≤kÕÔsTT. 5.5.3. C…$Tì cÕ|òtº (Gemein Schaft), C…ôd˝Ÿ cÕ|òtº (Gesells Schaft) á düeT÷Vü‰T (C…$Tì cÕ|òtº, C…ôd˝Ÿ cÕ|òtº) ø=+‘·es¡≈£î ÁbÕ<∏ä$Tø£ >öD düeT÷Vü‰qT b˛* ñ+{≤sTT. »s¡à˙ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô ô|ò]ºHê+&é {Àìdt C…$Tì cÕ|òtº, C…ôd˝Ÿ cÕ|òtº uÛ≤eqqT n_Ûeè~∆ #˚XÊ&ÉT. á ¬s+&ç+{Ïì düeTT<ëj·TeTT, düe÷C≤ìøÏ Á|ü‘ê´e÷ïj·÷T>± yê&Üs¡T. C…$Tì cÕ|òtº ˇø£ kÕe÷õø£ e´edüú. Bì˝À m≈£îÿe>± dü+ã+<ÛëT ÁbÕ<∏ä$Tø£+>±, e´øÏÔ>∑‘·+>± ˝Ò<ë kÕ+Á|ü<ëj·T+>±qT, ¬s+&ç+{Ï $TÁX¯eT+>±qT ñ+{≤sTT. ˇø£ eT+∫ ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ ∫qï düeTT<ëj·T+, düìïVæ≤‘·, e´øÏÔ>∑‘· dü+ã+<Ûë‘√ ñ+≥T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ≈£î≥T+ã+˝À ˝Ò<ë ã+<ÛäTes¡Z+˝À, Çs¡T>∑T, bıs¡T>∑T yê]˝À ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü+ã+<ÛëT ø£ì|æ+#·TqT. kÕ<Ûës¡D+>± á düeT÷Vü≤+˝Àì Á|ü»T ˇø£]|ü≥¢ ˇø£s¡T kÕ+Á|ü<ëj·Tã<ä∆yÓTÆq Á|ües¡ÔqqT Á|ü<ä]ÙkÕÔs¡T. á Á|ües¡ÔqqT düeT÷Vü≤+ ÄyÓ÷~düTÔ+~. kÕe÷õø£ dæú‹ì ô|+#·Tø√e&ÜìøÏ neø±X¯+ ‘·≈£îÿe. á düeT÷Vü≤+˝À düuÛÑT´ J$‘·+ eT÷dü>± ñ+≥T+~. ø±˙ düuÛÑT´ eT<Ûä´ ñqï uÛ≤yêT ˝Ò<ë ôd+{ÏyÓT+{Ÿ ø±s¡D+>± düeT÷Vü≤+ ◊ø£´+>± ñ+≥T+~. Çs¡T>∑T bıs¡T>∑T J$‘ê+‘·+ ñ+{≤s¡T ø±ã{Ϻ @ø±+‘·+ ns¡T<äT. C…ôd˝Ÿ cÕ|òtº˝À kÕ+Á|ü<ëj·T düe÷»+, ˇ|üŒ+<ä dü+ã+<Ûë‘√ @s¡Œ&É‘êsTT. kÕ+Á|ü<ëj·T, e´øÏÔ>∑‘· dü+ã+<ÛëT ø£ì|æ+#·e⁄. Á|ü» eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëT, düuÛÑT´ Á|üjÓ÷»HêT HÓs¡y˚πs $<Ûä+>± s¡÷bı+~+∫q ùV≤‘·Tã<ä∆ ˇ|üŒ+<ä+ y˚Ts¡≈£î ñ+{≤sTT. Á|ü»T ø=‘·Ôyêfi¯¢ eT<Ûä´ ‹s¡T>∑T‘·÷ ñ+{≤s¡T. ø±ã{Ϻ ã+<ÛäT‘·« dü+ã+<ÛëT ñ+&Ée⁄. ìj·T‘·, e´øÏÔ>∑‘·+ ø±ì dü+ã+<ÛëT m≈£îÿe>± ñeTà&ç>± >∑T]Ô+ã&çq (ˇ|ü ≈£îqï) Á|ües¡Ôq‘√ ≈£L&ç ñ+{≤sTT. C…ôd˝Ÿ cÕ|òtº düeT÷Vü‰T m≈£îÿe>± ô|<ä› q>∑sê˝À ñ+{≤sTT. 5.5.4 ìj·T‘·, nìj·T‘· düeT÷Vü‰T ø=ìï kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T ìj·T‘· |ü<ä∆‹˝À @s¡Œ&É‘êsTT. á düeT÷Vü‰T ø=ìï Á|üe÷D≤ e´edüú, $Te 80
#˚‘·>±ì ø=ìï dü+<äsꓤ˝À #·≥º+ #˚‘·>±ì Áø£eTã<ä∆+ >±$+∫, ì]›wüº ø£å´ kÕ<Ûäq≈£î ø£èwæ #˚kÕÔsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, sê»ø°j·T bÕغT, yê´bÕs¡ dü+düúT, Á|üuÛÑT‘·« @C…˙‡T, ÄdüŒÁ‘·TT, ø±sê>±sêT, ôd’q´+, $X¯«$<ë´j·÷T n˙ï ô|<ä› ìj·T‘· dü+düúT. ìj·T‘· dü+düú˝À bÕ˝§ZH˚ düuÛÑT´+<äs¡T ø=ìï ìj·TeT ìã+<ÛäqT, Áø√&ûø£]+∫q Vü≤≈£îÿT, $<ÛäT≈£î ã<äT∆˝…’ ñ+&Ü*. á dü+düú˝À •ø£åD ø£*–q yê]ì düuÛÑT´T>± #˚s¡TÃ≈£î+{≤s¡T. HÓ’|ü⁄D´+ ø£*–qyês¡T ñqï‘· kÕúHêqT bı+<äT‘ês¡T. á düeT÷Vü≤+˝À ˇø£ ø£å´ kÕ<Ûäq ø√dü+ ø=+<ä] ø±s¡´ø£˝≤bÕqT, yê]ô|’ n~Ûø±s¡+ ø£*–q yês¡T n<äT|ü⁄ #˚düTÔ+{≤s¡T. Áø£eTãB∆ø£]+∫q Á|üe÷D≤≈£î nqT>∑TD+>± düuÛÑT´ eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëT ñ+{≤sTT. dü+düú m≈£îÿe HÓ’|ü⁄D´+ ø£*–q bÕÁ‘·T ø£*– ñ+≥T+~. düuÛÑT´T, kÕ+düÿè‹ø£+>± y˚πs«s¡T>± ñ+{≤s¡T. düeT÷Vü≤ øå±´qT e÷Á‘·+ ÁbÕeTTK´‘· >∑$>± uÛ≤$kÕÔs¡T. Á|üuÛÑT‘·« ø±sê´j·÷T, bÕ]ÁXÊ$Tø£y˚‘·ÔT, ôd’ìø£ ø±sê´j·÷T á düeT÷Vü‰≈£î ñ<ëVü≤s¡DT. nH˚ø£ nìj·T‘· düeT÷Vü‰T ìj·T‘· düeT÷Vü‰≈£î ‘√&ÉT>± düe÷»+˝À n_Ûeè~∆ #Ó+<äT‘êsTT. nìj·T‘· düeT÷Vü‰T @ øå±´T ˝Ò≈£î+&Ü ◊∫äø£+>± @s¡Œ&çq$ ø±e⁄. M{ÏøÏ kÕú|æ+#·ã&çq (s¡÷bı+~+#·ã&çq) Á|üe÷D≤T, #·≥º|üs¡yÓTÆq ìã+<ÛäqT ñ+&Ée⁄. ø±˙ á düeT÷Vü‰T n*œ‘·, eTÚœø£ ìj·Te÷≈£î ˝Àã&ç |üì#˚kÕÔsTT. ≈£î≥T+u≤T, ùdïVæ≤‘·T düeT÷Vü‰T nìj·T‘· düeT÷Vü‰≈£î eT+∫ ñ<ëVü≤s¡DT. 5.5.5 n+‘·sY düeT÷Vü‰T, u≤Vü≤´ düeT÷Vü‰T &ÉãT¢´. õ. düeTïsY n+‘·sY, u≤Vü≤´ düeT÷Vü‰ $uÛÑ»q #˚kÕ&ÉT. e´øÏÔ ‘·qqT ‘êqT düeT÷Vü≤+˝À uÛ≤>∑+>± >∑T]Ô+#·&Üìï ‘·q n+‘·sY düeT÷Vü‰T, Ç$ ‘·q ≈£î≥T+ã+, –]»q düeTT<ëj·TeTT, ø£fi≤XÊ, eè‘·TÔT yÓTT<ä˝…’q≥Te+{Ï$. $T–*q nìï düeT÷Vü‰T, Ä e´øÏÔøÏ dü+ã+<Ûä+ ˝Òì$, u≤Vü≤´ düeT÷Vü‰T. Á|ü‹ düeT÷Vü‰ìøÏ Vü≤<äT›T ø£*– ñ+{≤sTT. ‘·q düuÛÑT´T, düuÛÑT´T ø±ì yê] eT<Ûä´ uÛÒ<ëìøÏ >∑T]Ô+|ü⁄ìdüTÔ+~. ø=ìï düeT÷Vü‰˝À á Vü≤<äT›qT düŒwüº+>± ìs¡«∫kÕÔs¡T. ìj·T‘·+>±, ø=ìï $wüj·÷˝À (dü+<äs¡“¤+˝À) düeT÷Vü≤+ Vü≤<äT›qT u≤&ç®T, düuÛÑ´‘·«|ü⁄ ø±s¡T¶T yÓTT<ä>∑T yê{Ï‘√ ìs¡«Væ≤kÕÔs¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ b˛©düT XÊK, ø±]àø£ dü+|òüT+, ≈£î≥T+ã+ e+{Ï düeT÷Vü‰˝À¢ á ìj·Te÷T K∫Ñ·+>± ìs¡«∫kÕÔs¡T. á düeT÷Vü‰˝À¢ düuÛÑT´ eT<Ûä´ ªy˚TeTTµ nH˚ uÛ≤eq ô|+bı+<äT‘·T+~. yê] kı+‘· düeT÷Vü‰ìï ªn+‘·sY düeT÷Vü≤+µ>± |ü]>∑DÏkÕÔs¡T. Ç~ #ê˝≤ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq~>±, ñqï‘·yÓTÆq~>±, $T>∑‘ê düeT÷Vü‰ ø£Hêï, n˝≤π> @<Ó’q u≤Vü≤´ düeT÷Vü‰ìøÏ dü+ã+~Û+∫q $T>∑‘ê Á|ü»T |üìøÏe÷*q$>±, $Te˝Òì$>±, X¯Á‘·Te⁄T>± |ü]>∑DÏkÕÔs¡T. n+‘·sY düeT÷Vü≤+˝Àì düuÛÑT´T ø=ìï eTH√uÛ≤yêT, uÛ≤eqT |ü+#·T≈£î+≥÷ ñeTà&ç ø±s¡´ø£˝≤bÕ˝À¢ bÕ˝§Z+{≤s¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇπø kÕe÷õø£ es¡Z+, ≈£î+, eT‘·+, ˇπø s¡ø£yÓTÆq sê»ø°j·T n_ÛÁbÕj·÷T ø£*–q Á|ü»T, Ç+ø± ˇπø s¡ø£yÓTÆq n_Ûs¡T∫, Áø°&É ˝Ò<ë dü+^‘·+˝À ñqïyês¡T n+‘·sY düeT÷Vü‰ìøÏ dü+ã+~Û+∫q yês¡T. u≤Vü≤´ düeT÷Vü‰ düuÛÑT´T m≈£îÿe es¡≈£î ˇπø kÕ+düÿè‹ø£ ø£åD≤T ø£*– ñ+&É≥y˚T ø±≈£î+&Ü, n+‘·sY düeT÷Vü‰ìøÏ nedüs¡yÓTÆq yê{Ïì |ü+#·Tø√s¡T. n+‘·sY düeT÷Vü≤+>±, ◊ø£´+>± ‘·eT |üø£å+ $»j·T+ kÕ~Û+#êì ø√s¡T≈£î+{≤s¡T. Ä<ÛäTìø£ düe÷C≤˝À¢ e´≈£îÔT nH˚ø£ düeT÷Vü‰≈£î #Ó+~q yê¬s’ ñ+&ç, ˇø√ÿkÕ] yê] n+‘·sY, u≤Vü≤´ düeT÷Vü≤ dü+ã+<ÛëT ô|qy˚düTø£b˛e#·TÃ. ø±˝ÒJ˝À¢ ô|’ ‘·s¡>∑‹ $<ë´s¡TúT ø=‘·Ô $<ë´s¡TúqT (Áô|òwüsY‡) u≤Vü≤´ düeT÷Vü≤+>± >∑T]ÔkÕÔs¡T. ø±ì yÓTÆ<ëq+˝À Çs¡TesêZT n+‘·sY düeT÷Vü≤+>± e÷]b˛sTT, ø±˝ÒJ »≥TºqT ñ‘ê‡Vü≤|üs¡TkÕÔs¡T. n˝≤π> düuÛÑT´˝À n+‘·sY düeT÷Vü≤ dü+ã+<ÛëT ñqï ˇπø eT‘· düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T $$<Ûä sê»ø°j·T bÕغ˝À ñ+&Ée#·TÃ. 5.5.6 Ä<äs¡Ù düeT÷Vü‰T á düeT÷Vü‰T qeT÷HêT>± #ê˝≤ ÁbÕeTTK´yÓTÆq$. nsTTq|üŒ{Ïø° eTq+ á düeT÷Vü‰˝À uÛ≤>∑+ ø±eTT. Ä<äs¡Ù düeT÷Vü‰T ˇø£ s¡ø£yÓTÆq kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT >∑T]ÔkÕÔsTT. Ä<äs¡Ù düeT÷Vü‰T ˇø£ qeT÷Hê düeT÷Vü≤+ Ä<äs¡Ù düeT÷Vü≤+‘√ ‘·q Á|ües¡ÔqqT, øå±´qT, eTH√uÛ≤yêqT b˛TÃ≈£î+{≤&ÉT. ªªá dü]b˛TÃø√e≥+˝À n‘·&ç e´øÏÔ‘·«+ n_Ûeè~∆ #Ó+<äT‘·T+~. e´≈£îÔT ‘·eT n+‘·düTÔqT ô|+bı+~+#·Tø√e&ÜìøÏ ø=ìïkÕs¡T¢ ñqï‘· düe÷»+ jÓTTø£ÿ n_ÛÁbÕj·T+ nedüs¡+. ø=ìï dü+<äsꓤ˝À Ä<äs¡Ù, n+‘·sY düeT÷Vü≤+ ˇø£ÿ{Ï ø±e#·TÃ. Ç˝≤+{Ï 81
düeTj·T+˝À j·TTø£Ô ej·TdüT‡yês¡T ($<ë´s¡TúT) ñbÕ<Ûë´j·TT n_ÛÁbÕj·÷ ø£+fÒ yê] düeT÷Vü≤+ (>±´+>¥) n_ÛÁbÕj·÷ìøÏ ÁbÕeTTK´‘·ìkÕÔs¡T. n˝≤π>, u≤Vü≤´ düeT÷Vü≤+ ˇø£ n+‘·sY düeT÷Vü≤+>± ùde #˚düTÔ+~. j·TT<ä∆ U…’BT, X¯Á‘·Te⁄ yÓT|ü ø√dü+ yê] Á&ÓdtqT b˛*q~ y˚düT≈£î+{≤s¡T. Ç+ø±, ˇø£ Ä<äs¡Ù düeT÷Vü≤+, ˇø£ Á|ü‹≈£L düeT÷Vü≤+ ≈£L&Ü nsTT ñ+&Ée#·TÃ. ø±ã{Ϻ @<Ó’Hê ˇø£ düeT÷Vü≤+ $TeqT, Á|üe÷D≤qT eTqeTT nqTø£]ùdÔ n~ eTq≈£î Ä<äs¡Ù düeT÷Vü≤+ ne⁄‘·T+~. ˇø£ e´øÏÔ ø=ìï Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq düeT÷Vü‰ ÄyÓ÷<ä+ ñHêï ˝Ò<ë ÄyÓ÷<ä+ ˝Òq|üŒ{Ïø° yê{Ïì ‘·q Ä<äs¡Ù düeT÷Vü≤+>± m+#·Tø√e#·TÃ. 5.5.7 düe÷+‘·s¡, +ã düeT÷Vü‰T ø=ìï kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T ˇπø kÕe÷õø£ ‘·s¡>∑‹øÏ #Ó+~q düuÛÑT´T ñ+{≤s¡T. nq>± Ms¡+<äs¡T düe÷» Áø£eTÁX‚DÏ˝À ˇπø s¡ø£yÓTÆq Ä]úø£, kÕe÷õø£ ø£åD≤‘√ ñ+{≤s¡T. á düeT÷Vü‰qT düe÷+‘·s¡ düeT÷Vü‰T n+{≤s¡T. ˇø£ düeT÷Vü≤+˝À düuÛÑT´≈£î düe÷q ôVA<ë, Ä<ëj·T Ø‘ê´ ˇπø kÕe÷õø£ >ös¡e+, ÁXÊ$T≈£î dü+|òüT+, ñqï‘·, ~>∑Te es¡Z|ü⁄ >∑Te÷kÕÔ+<äs¡T düe÷+‘·s¡ düeT÷Vü≤+. y˚πs«s¡T kÕe÷õø£ es¡Z+, Ä<ëj·T kÕúsTTT, kÕe÷õø£ >ös¡e+ ñqï düuÛÑT´+<ä]ì +ã düeT÷Vü≤+>± >∑T]ÔkÕÔs¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, bÕ]ÁXÊ$Tø£ dü+|òüT+, yê] düuÛÑT´≈£î y˚πs«s¡T kÕúsTTT ñ+{≤sTT. &ÓyÓ÷Áø£{Ïø˘, ]|ü_¢ø£Hé bÕغT, dü«#·Ã¤+<ä dü+düú düuÛÑT´T +ã düeT÷Vü‰≈£î #Ó+~q yês¡T>± #Ó|üŒe#·TÃ. á $<Ûä+>± kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰qT eØZø£]+#·&ÜìøÏ eTq+ nH˚ø£ |ü<ä∆‘·TqT, Á|üe÷D≤qT bÕ{Ï+#·e#·TÃqT. düeT÷Vü‰T, düuÛÑT´ C≤„q+, ñ<˚«>±qT ã{Ϻ @s¡Œ&É‘êsTT. Ç~ e´øÏÔ>∑‘·+ ˝Ò<ë ne´øÏÔ>∑‘· dü+ã+<ÛëT, düeT÷Vü≤ |ü]e÷D+, ø±|ü]$T‹ì dü÷∫düTÔ+~. á ø=ìï n+XÊT $T>∑‘ê yê{Ïø£Hêï m≈£îÿe <äèwæºì Äø£]¸kÕÔsTT. düeT÷Vü≤ |ü]e÷D+ $$<Ûä ø√D≤ qT+&ç ‘ÓT|üã&ç+~. dæyÓTà˝Ÿ, düeT÷Vü≤+˝Àì düuÛÑT´ dü+K´ düeT÷Vü≤ |ü]e÷D+ eT<Ûä´ dü+ã+<Ûëìï |ü]o*+#ê&ÉT. q>∑sê˝À ô|s¡T>∑T‘·Tqï »HêuÛ≤ e¢ düeT÷Vü‰˝À dü+ã+<ÛëT e÷s¡T‘êj·Tì s¡TEe⁄ #˚XÊ&ÉT. <äTsYÿôV’≤yéT, ÁX¯eT $uÛÑ»q, Ä<ÛäTìø£ düe÷C≤˝À Á|ü‘˚´ø£‘· ì|ü⁄D‘·ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç @ $<Ûä+>± »s¡T>∑T‘·T+<√ $e]+#ê&ÉT. Vü≤uŸVü≤Ödt ô|<ä› düeT÷Vü‰˝À kÕe÷õø£ düeTÁ>∑‘· s¡÷bı+~+∫ ø=qkÕ–+#·&É+˝À ‘·˝…‘˚Ô ô|<ä› düeTdü´qT düe÷» n_Ûeè~∆ ø√D+˝À $e]+#ê&ÉT. õ.dæ. Vü‰eTdt n<Ûä´j·Tq+˝À ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰T, ∫qï düeT÷Vü‰ n<Ûä´j·÷ìøÏ #ê˝≤ nedüs¡eTì ‘Ó*|æHê&ÉT. düe÷C≤ìï ns¡ú+ #˚düTø√e&É+ πøe+ ∫qï düeT÷Vü‰‘√ kÕ<Ûä´eTì #ÓbÕŒ&ÉT. ≈£L˝Ò Á|üø±s¡+ ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü≤+, e´øÏÔ kÕe÷õø£ dü«uÛ≤yêìï, Ä˝À#·qqT ìs¡ísTTdüTÔ+~, á eqs¡T qT+#˚ kÕe÷õø£ dü+düúT ñ<䓤$kÕÔsTT. 5.6 kÕsê+X¯+ á uÛ≤>∑+˝À düeT÷Vü≤ uÛ≤eqqT, Á|ü»T düeT÷Vü≤+˝À m˝≤ |üs¡düŒs¡ #·s¡´≈£î bÕŒ&ÉT‘ês√ #·]Ã+#·T≈£îHêï+. düe÷»+˝À Ç$ m˝≤ |üì#˚kÕÔjÓ÷, ñ|üjÓ÷>∑|ü&É‘êjÓ÷ #·]Ã+#·T≈£îHêï+. düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô <ë«sê kÕe÷õø£ ì]à‹ ¬s+&ÉT Á|ü<Ûëq n+XÊ‘√ ≈£L&ç ñ+≥T+<äqï $wüj·T+ ‘ÓTdüT≈£îHêï+. ˇø£{Ï, dü+øÏ¢wüº e÷s¡Z+˝À ˇø£ e´øÏÔ Ç‘·s¡T‘√ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ <ë«sê <ä>∑Z¬s’ kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰qT s¡÷bı+~+#·T≈£î+{≤&ÉT. ¬s+&ÉT, ˇπø düeT÷Vü≤+˝Àì düuÛÑT´ eT<Ûä´, $_Ûqï düeT÷Vü‰ eT<Ûä´, $_Ûqï kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰ eT<Ûä´, _ÛqïyÓTÆq |ü<ä∆‘·T˝À¢ |üs¡düŒs¡ #·s¡´T, dü+ã+<ÛëT ø=qkÕ>∑T‘êsTT. á _Ûqï düeT÷Vü‰qT, Á|üÁøÏj·TqT ns¡ú+ #˚düTø√e&ÜìøÏ $$<Ûä e÷qe düeT÷Vü‰ qeT÷HêqT eTq+ n<Ûä´j·Tq+ #˚XÊ+. nìï kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰T ø±|ü]$T‹‘√ ≈£L&çq, ns¡úe+‘·yÓTÆq Á|üe÷D ã<ä∆‘· ø£*–q kÕe÷õø£ #·s¡´‘√ ≈£L&ç ñ+{≤sTT. kÕe÷õø£ XÊÅdüÔy˚‘·ÔT á $<ÛäyÓTÆq #·s¡´qT kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT>± |ü]>∑DÏkÕÔs¡T. kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰˝À düuÛÑT´ eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ ne>±Vü≤q, n_ÛÁbÕj·T Á|üø£≥q, ˇø£] Á|ües¡Ôq eTs=ø£s¡T eTT+<äT>± ‘ÓTdüTø√e≥+, ÁbÕe÷D°ø£]+∫q Á|ües¡Ôq, Áø£eTã<ä∆‘· ñ+{≤sTT. á s¡ø£yÓTÆq Á|ües¡Ôq ø±s¡D+>±H˚ düeT÷Vü‰T, >∑T+|ü⁄T, Ç‘·s¡ düeT÷Vü‰ qT+&ç Á|ü‘˚´ø£+>± ø£ì|ækÕÔsTT. 82
5.7 MT ne>±Vü≤q Á|üX¯ï≈£î qeT÷Hê düe÷<ÛëHêT 1. kÕe÷õø£ XÊÅdüÔy˚‘·ÔT düeT÷Vü‰ìï á $<Ûä+>± ìs¡«∫+#ês¡T. ªªÁ|ü» düeT÷Vü‰˝À |üs¡düŒs¡ #·s¡´T ø£*dæø£≥Tº>± ˇø£ Áø£eT+˝À, ˇø£] Á|ües¡Ôq qT+∫ eTs=ø£s¡T uÛ≤>∑kÕ«eT´+ bı+<˚ Äù|ø£å‘· Ä<Ûës¡+>± »s¡T|ü⁄≈£îH˚<ëìï kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+µµ>± ìs¡«∫+#ês¡T. ø±>±, eTs=ø£ ìs¡«#·q+ Á|üø±s¡+ ªªnH˚ø£ eT+~ e´≈£îÔT kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë‘√ ˇø£ÿ{Ï>± ø£*ùdÔ yê]ì düeT÷Vü≤+ nì |æee#·TÃqTµµ. kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë‘√ @s¡Œ&˚ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ |òü*‘·+>± düeT÷Vü≤+˝Àì Á|ü»+‘ê ‘êeT+‘ê ˇø£fÒ nì uÛ≤$kÕÔs¡T. 2. 1) e´≈£îÔ düeTT<ëj·T+ 2) düuÛÑT´ eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ 3) |üs¡düŒs¡ ne>±Vü≤q 4) y˚TeTT nH˚ uÛ≤eq 5) düeT÷Vü≤ ◊ø£´‘·, @ø£‘·«+ 6) ñeTà&ç n_Ûs¡T#·TT 7) ˇπø $<ÛäyÓTÆq Á|ües¡Ôq 8) düeT÷Vü≤ Á|üe÷D≤T 9) düeT÷Vü≤ |ü]e÷D+ 10) düeT÷Vü‰T #·qoyÓTÆq$ 11) dæús¡‘·«+ 12) eT÷]ÔeT‘·«+ô|’ Á|üuÛ≤e+ 3. #ê¬s¢dt ≈£L˝Ò yÓTT≥ºyÓTT<ä{Ï>± ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü+ã+<ÛëqT e´≈£îÔ eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ dü+ã+<ÛëT, ªªdüìïVæ≤‘·+>±, eTTU≤eTTœ, |üs¡düŒs¡ düVü≤ø±s¡+µµ‘√ ≈£L&çq≥Te+{Ï düeT÷Vü≤+>± >∑T]Ô+#ê&ÉT. n‘·&ÉT á ø=ìï dü+ã+<ÛëT nìï e÷qe düe÷C≤≈£î ÁbÕ<∏ä$Tø£yÓTÆq$>±, $X¯«»˙qyÓTÆq$>± ø£ì|ækÕÔsTT. @ düe÷»eT÷ ≈£L&Ü düuÛÑT´ eT<Ûä´ >∑T]Ô+#·ã&çq (^j·Tã&çq) ÁbÕ<∏ä$Tø£ dü+ã+<ÛëT ˝Ò≈£î+&Ü ñ+&É<äT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ≈£î≥T+ã düuÛÑT´ eT<Ûä´ düìïVæ≤‘·yÓTÆq |üs¡düŒs¡ düVü≤ø±s¡+‘√ dü+ã+<ÛëT ñ+&ÉTqT. ¬s+&Ée~, á dü+ã+<ÛëT ÁbÕ<∏ä$Tø£yÓTÆq$. m+<äTø£q>± q÷‘·q •X¯óe⁄ ‘·*¢<ä+Á&ÉT≈£î, Ç‘·s¡ düuÛÑT´≈£î |ü]#·j·TeTe⁄‘ê&ÉT. _&ɶ kÕe÷õø£ n_Ûeè~∆ ø=s¡≈£î á dü+ã+<ÛëT Á|ü<Ûëq+>± ÁbÕ<∏ä$Tø£ bÕÁ‘·qT b˛wæ+#ê*. eT÷&Ée~, düìïVæ≤‘· dü+ã+<ÛëT ` ñeTà&ç e´øÏÔ‘·« $©HêìøÏ <ë]rdüTÔ+~. ‘·<ë«sê ˇø£] Äràj·T‘· düe÷»+ qeTàø±T, $TeT, ÄX¯j·÷T>± >∑T]Ô+#·ã&ÉT‘·T+~. kÕe÷q´+>±, e´øÏÔ˝À dü+|üPs¡í‘· uÛ≤eeTT, kÕqTuÛÑ÷‹, |üs¡düŒs¡ ne>±Vü≤q (>∑T]Ô+|ü⁄)ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+<äì $e]+#·e#·TÃ. ªy˚TeTTµ nH˚~ düVü≤» uÛ≤eq, kÕ<Ûës¡D J$‘·+ ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰ ø£å´+. 5.8 qeT÷Hê |üØø£å Á|üX¯ïT I. øÏ+~ Á|üX¯ï≈£î 30 yêø±´˝À düe÷<ÛëHêT sêj·T+&ç. 1) kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰ìï ìs¡«∫+∫, kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰ ø£åD≤qT, $<ÛäTqT $e]+#·+&ç. 2) kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰qT ìs¡«∫+∫, ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰ dü«uÛ≤yêìï $e]+#·+&ç. 3) $$<Ûä s¡ø± kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰qT $e]+#·+&ç. 83
II. øÏ+~ Á|üX¯ï≈£î 10 yêø±´˝À düe÷<ÛëHêT sêj·T+&ç. 1) n+‘·sY düeT÷Vü‰T, u≤Vü≤´ düeT÷Vü‰ eT<Ûä´ uÛÒ<ëqT ‘ÓT|ü+&ç. 2) Ä<äs¡Ù düeT÷Vü‰T nq>±H˚$T? 3) C…$Tì cÕ|òtº, C…ôd˝Ÿ cÕ|òtº düeT÷Vü‰ eT<Ûä´ uÛÒ<ëqT $e]+#·+&ç. 5.9 |ü<äø√X¯+ |üP¢s¡˝Ÿ : kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+ ø£åD≤T ˝Òì ˇø£]ø£+fÒ m≈£îÿe e´≈£îÔqT ª|üP¢s¡˝Ÿµ n+{≤s¡T. nÁ–π>{Ÿ : uÛÖ‹ø£ kÕMT|ü´‘· ø£*Zq nH˚ø£ eT+~ì ªnÁ–π>{Ÿµ n+{≤s¡T. πø≥–Ødt : ø=ìï Á|ü‘˚´ø£ ø£åD≤T >∑ ªnÁ–π>{Ÿ‡µ ª|üP¢s¡˝Ÿ‡µqT ªπø≥–Ødtµ n+{≤s¡T. Ä<äs¡Ù düeT÷Vü≤+ : eTq+ düuÛÑT´T ø±ì düeT÷Vü‰T ø=ìï eTq≈£î nqTdüs¡D°j·T+>±, ˇø£ qeT÷Hê>± ø£ì|ækÕÔsTT. ny˚ Ä<äs¡Ù düeT÷Vü‰T. 5.10 #·<äe<ä–q |ü⁄düÔø±T 1. Paul B. Hurton and : Sociology Charles L. Hunt. 2. MacIver and Page : Society 3. Ritchie P. Lowry and : Sociology the Science of Society Robert P. Rankin 4. Kingsley Davis : Human Society 5. Haralambos and Holborn : Sociology: Themes and Perspectives 6. R.N. Sharma : Principles of Sociology 7. Alex Inkeles : What is Sociology? 8. Ian Robertson : Sociology 9. Bottomore T. B. : Sociology – A Guide to Problems and Literature 10. Gisbert : Fundamentals of Sociology 11. Harry. M. Johnson : Sociology – A Systematic Introduction 12. Robert L. Sutherland and : Introduction Sociology Woodward 13. Shankar Rao C. N. : Sociology 14. Vidya Bhushan and : An Introduction to Sociology Sachdeva D. R. 15. : ‘ÓT>∑T nø±&É$T düe÷»XÊÅdüÔ+ |ü]#·j·T+ ` dü÷Á‘êT 16. : ‘ÓT>∑T nø±&É$T düe÷»XÊÅdüÔ+ ` |ü]#·j·T+ 84
uÛ≤>∑+`6 : kÕe÷õø£ ì]à‹, kÕe÷õø£ e´edüú, kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq, dü+düÿè‹ $wüj·TÁø£eT+ 6.0 øå±´T 6.1 |ü]#·j·T+ 6.2 kÕe÷õø£ ì]à‹ 6.2.1 kÕe÷õø£ ì]à‹ ìs¡«#·q+ 6.3 kÕe÷õø£ ì]à‹˝Àì n+XÊT 6.3.1 kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T 6.3.2 kÕe÷õø£ Á|üe÷D≤T 6.3.3 $TeT 6.3.4 n+‘·düTÔ 6.3.5 bÕÁ‘· 6.4 kÕe÷õø£ Á|üø±s¡´+ 6.5 kÕe÷õø£ e´edüú 6.5.1 kÕe÷õø£ e´edüú˝Àì n+XÊT 6.5.2 kÕe÷õø£ e´edüú ø£åD≤T 6.6 kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq 6.7 dü+düÿè‹ 6.7.1 dü+düÿè‹ ns¡ú+, ìs¡«#·q+ 6.7.2 dü+düÿè‹˝Àì n+XÊT 6.7.3 dü+düÿè‹ ø£åD≤T 6.7.4 dü+düÿè‹ Á|üø±sê´T 6.7.5 eØZø£s¡D: uÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹ ` nuÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹ 6.8 kÕsê+X¯+ 6.9 MT ne>±Vü≤q Á|üX¯ï≈£î qeT÷Hê düe÷<ÛëHêT 6.10 qeT÷Hê |üØø£å Á|üX¯ïT 6.11 |ü<äø√X¯+ 6.12 #·<äe<ä–q |ü⁄düÔø±T 6.0 øå±´T kÕe÷õø£ ì]à‹, Á|üø±s¡´+, kÕe÷õø£ e´edüú, kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq, dü+düÿè‹ e+{Ï ÁbÕ<∏ä$Tø£ kÕe÷õø£ uÛ≤eqqT |ü]#·j·T+ #˚j·T&É+ á uÛ≤>∑+ ø£å´+. M{Ïô|’ dü¬s’q ne>±Vü≤q ˝Ò≈£î+&Ü kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TqT, düe÷» e´ekÕú|üq, |üìrs¡TqT ns¡ú+ #˚düTø√e&É+ ø£wüºeTe⁄‘·T+~. á uÛ≤>∑+ #·~$q ‘·s¡Tyê‘· MTs¡T • kÕe÷õø£ ì]à‹, Á|üø±s¡´+ nsêúìï, ìs¡«#·HêqT $e]+#·>∑s¡T. 85
• kÕe÷õø£ e´edüú, kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq nsêúìï ìs¡«∫+#·>∑s¡T. • dü+düÿè‹ eT÷˝≤+XÊT, ø£åD≤qT $e]+#·>∑s¡T. 6.1 |ü]#·j·T+ dü+|òüT+, düeTT<ëj·T+, düe÷»+, dü+düú e+{Ï ÁbÕ<∏ä$Tø£ uÛ≤eqT e´≈£îÔ eT<Ûä´ n+‘·sY dü+ã+<Ûë <ë«sê n_Ûeè~∆ #Ó+~q dü+düúT>± #Ó|üŒe#·TÃ. e÷qe⁄&ÉT kÕ«uÛ≤$ø£+>± dü+|òüTJ$. n+fÒ e´øÏÔ ˇ+≥]>± ˝Ò<ë $&ç>± J$+#·˝Ò&ÉT. Ç‘·s¡T‘√ ø£*dæ J$+#·&ÜìøÏ ø=ìï ÁbÕe÷DÏø£ |ü<ä∆‘·TT, Á|ü‹#·s¡´T, Ç‘·s¡T‘√ düs¡T›u≤≥T, nedüs¡+, M{Ï <ë«sê Áø£eTyÓTÆq Jeq+ kÕ–+#ê*‡ ñ+≥T+~. eTìwæ Ç‘·s¡T‘√ ø£*dæ J$+#·&ÜìøÏ kÕe÷õø£ JeHêìøÏ nedüs¡yÓTÆq n+XÊqT bÕ{Ïdü÷Ô, ‘·q≈£î ‘êqT>± yê{Ïì Áø£eTãB∆ø£]+#·Tø√yê*. 6.2 kÕe÷õø£ ì]à‹ kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ+˝À kÕe÷õø£ ì]à‹ì >∑T]+∫ $]$>± #·]Ã+#·&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. nsTT‘˚, ªkÕe÷õø£ ì]à‹µ nH˚ |ü<ëìøÏ kÕs¡«Á‹ø£+>± ì]›wüºyÓTÆq ìs¡«#·q+, ns¡ú+ ø£qã&É<äT. nsTT‘˚ ø=ìï kÕe÷õø£ n+XÊô|’ ˝À‘Ó’q Ä˝À#·qT kÕe÷õø£ ì]à‹ <ë«sê ‘ÓTdüTø√e#·TÃ. kÕe÷õø£ ì]à‹ì ns¡ú+ #˚düTø√e&É+˝À uÛ≤>∑+>± eTT+<äT>± ªì]à‹µ n+fÒ @$T{À ‘ÓTdüT≈£î+<ë+. Ä+>∑¢ uÛ≤wü˝À ì]à‹ nH˚ |ü<ëìï ì]à+#·&É+, ˇø£ dü+düú˝Àì $$<Ûä uÛ≤>±qT ˇø£#√≥ #˚s¡Ã≥+ yê{Ï ns¡ú+˝À yê&É≥+ »]–+~. 16e X¯‘êã›+ ‘·sê«‘· ô|<ä› uÛ≤>∑+˝Àì ∫qï ∫qï uÛ≤>± eT<Ûä´ >∑ n+‘·sY dü+ã+<ÛëqT dü÷∫+#·{≤ìøÏ yê&É≥+ yÓTT<ä˝…’+~. nsTT‘˚ 19e X¯‘êã›+˝À kÕe÷õø£ XÊÅdüÔy˚‘·Ô ôV≤s¡“sYº ôdŒq‡sY s¡#·q <ë«sê kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ+˝À á |ü<ä+ u≤>± ÁbÕ#·Ts¡´+˝ÀøÏ e∫Ã+~. Ç{°e* ø±+˝À eTTs√¶ø˘, sê&éøÏ¢|òt ÁuÖHé e+{Ï yês¡T $düÔè‘·+>± yê&É≥+ »]–+~. ∫es¡>± ˇø£ e´edüú˝Àì $$<Ûä |üs¡düŒs¡ Ä<Ûë]‘· uÛ≤>±T, yê{Ï $<ÛäT eT<Ûä´ >∑ dü+ã+<Ûä ns¡ú+ #˚düTø√e&Éy˚T kÕe÷õø£ ì]à‹>± #Ó|üŒe#·TÃ. sê&éøÏ¢|òt ÁuÖHé kÕe÷õø£ ì]à‹ì Á|ü» eT<Ûä´>∑ j·T<ës¡ú dü+ã+<Ûë nqTdü+<Ûëq+>± $e]+#ê&ÉT. n+fÒ e´≈£îÔqT dü+øÏ¢wüº kÕe÷õø£ dü+u+<Ûë˝À dü+<Ûëq+ #˚j·Tã&É≥y˚T kÕe÷õø£ ì]à‹. sê&éøÏ¢|òt ÁuÖHé kÕe÷õø£ ì]à‹ì e´øÏÔ˝Àì Jeì]à‹>± ù|s=ÿHêï&ÉT. e÷qe düe÷C≤ìï |ü]o*+#˚ kÕe÷õø£ <äè–«wüj·T+ kÕe÷õø£ ì]à‹ |òü*‘·y˚TqHêï&ÉT. kÕe÷õø£ ì]à‹ì n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T&É+, kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT n<Ûä´j·T+ #˚j·T&É+ ¬s+&ÉT _ÛqïyÓTÆq$. kÕe÷õø£ ì]à‹ ø=~›eT+~ e´≈£îÔ dü+ã+<ÛëqT |ü]o*+#·≈£î+&Ü $düÔè‘·yÓTÆq Ç‘·s¡ dü+ã+<ÛëqT nqTdü+<Ûëq+ #˚dü÷Ô kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT n<Ûä´j·Tq+ #˚j·T≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. 6.2.1 kÕe÷õø£ ì]à‹ ìs¡«#·q+ kÕe÷õø£ ì]à‹ nH˚ uÛ≤eqqT $$<Ûä s¡ø±T>± ìs¡«∫+#·≥+ »]–+~. sê&éøÏ¢|òt ÁuÖHé Á|üø±s¡+ e´≈£îÔqT dü+kÕú>∑‘·+>± ìj·T+Á‹+#˚ neT]ø£ ˝Ò<ë uÛÑs¡Ô, uÛ≤s¡´ yÓTT<ä˝…’q dü+ã+<ÛëqT ìs¡«∫+#·≥+ kÕe÷õø£ ì]à‹>± uÛ≤$+#·ã&ç+~. n˝≤π> kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT $e]+#˚ ìj·Te÷ ≈£Ls¡TŒ>± kÕe÷õø£ ì]à‹ ù|s=ÿqã&ç+~. –Hé‡ãsYZ $$<Ûä düe÷C≤˝Àì Á|ü<Ûëq ãè+<ëT, dü+düú $TÁX¯eT+>± dü÷∫+#ê&ÉT. es¡Ôe÷q ø±+˝À ô|<ä› dü+düúT, düeTT<ëj·÷T, düe÷C≤‘√ bÕ≥T ∫qï ãè+<ë≈£î ≈£L&Ü ì]à‹ uÛ≤eqqT kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ+˝À nqTÁ|üj·TTø£Ô+ #˚j·T≥+ »s¡T>∑T‘·Tqï~. n+fÒ @<Ó’Hê |ü⁄qsêeè‘·eTj˚T´ kÕ+|òæTø£ Á|ües¡Ôq #·Á{≤ìï dü÷∫+#·{≤ìøÏ kÕe÷õø£ ì]à‹ nH˚ |ü<ëìï ñ|üjÓ÷–+#·e#·TÃ. n<˚ $<Ûä+>± düe÷»+˝Àì $$<Ûä n+XÊ eT<Ûä´ >∑ dü+ã+<Ûë #·Á{≤ìï, yê{Ï˝Àì Áø£eT‘ê«ìï $e]+#·e#·TÃ. nsTT‘˚ Äj·÷ n+XÊqT >∑T]Ô+#·≥+˝À e÷Á‘·+ @ø°uÛ≤e+ ˝Ò<äT. 86
ø=+‘·eT+~ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT n+XÊqT dü+düúT>± uÛ≤$ùdÔ, eT]ø=+<äs¡T n+‘·düTÔ, bÕÁ‘·T>± uÛ≤$+#ês¡T. Ç+ø=+‘·eT+~ Á|üe÷D≤T, $TeT>± ù|s=ÿHêïs¡T. kÕe÷õø£ XÊÅdüÔy˚‘·ÔT düe÷» ì]à‹ì dü÷∫+#·≥+ ø=s¡≈£î ªdüe÷» ≈£Ls¡TŒµqT #ê˝≤ m≈£îÿe>± e´≈£îÔT, uÛ≤>± neT]ø£>± ñ|üjÓ÷–kÕÔs¡T. e÷qe düe÷C≤ ñìøÏøÏ, ø=ìï s¡ø± neT]ø£T ˝Ò<ë Á|üÁøÏj·TT nedüeTs¡e⁄‘êsTT. Ç+‘·≈£î eTT+<äT uÛ≤$+∫q≥T¢ Ç~ düe÷» ø±s¡´s¡÷|ü |üPs¡« nù|øÏå‘êT. kÕe÷õø£ ì]à‹øÏ ø±edæq ø£˙dü nedüsêqT á øÏ+~ $<Ûä+>± dü÷∫+#·e#·TÃ. 1) uÛ≤e Á|üdüs¡D e´edüú 2) edüTÔe⁄ ñ‘·Œ‹Ô, |ü+|æD° #˚j·T&ÜìøÏ Ä]úø£ e´edüú 3) ≈£î≥T+ã+, $<ä´ <ë«sê kÕ+|òæTø°ø£s¡D≈£î @sêŒ≥T 4) kÕe÷õø£ dü+|ò”TuÛ≤e+ ô|+#·&ÜìøÏ ˝Ò<ë ìs¡«Væ≤+#·&ÜìøÏ, |ü⁄≥Tºø£, $yêVü≤+, eTs¡D+ yÓTT<ä˝…’q e´øÏÔ>∑‘· n+XÊ kÕe÷õø£ >∑T]Ô+|ü⁄≈£î nedüs¡yÓTÆq |ü<ä∆‘·TT, Áø£‘·Te⁄T, dü+Á|ü<ëj·÷ e´edüú. ô|’q ù|s=ÿqï nedüsêT ô|<ä› dü+düúT, ãè+<ë ÁbÕ<∏ä$Tø£ nedüsêT>± uÛ≤$+#·&É+ »]–+~. ô|<ä› dü+düúT, ãè+<ëT dü÷∫+∫q n+XÊT kÕe÷õø£ ìsêàD≤ìøÏ ø°ø£+>± e÷sêsTT. Ç|ü &ÉT kÕe÷õø£ ì]à‹˝Àì n+X±qT #·]Ã<ë›+. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 1) kÕe÷õø£ ì]à‹ nq>±H˚$T? ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 6.3 kÕe÷õø£ ì]à‹˝Àì n+XÊT kÕe÷õø£ ì]à‹ düe÷»+ ìs¡«Vü≤D rs¡TqT dü÷∫düTÔ+~. düe÷» ìs¡«Vü≤D $$<Ûä uÛ≤>± <ë«sê ìs¡«Væ≤+#·ã&ÉT‘·T+~. n$ kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+, kÕe÷õø£ Á|üe÷D≤T, $TeT, n+‘·düTÔ, bÕÁ‘· yÓTT<ä˝…’q$. dü+düúqT dæús¡+>± n_Ûeè~∆ #Ó+~q kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë #·Á≥+ ˝Ò<ë qeT÷Hê>± #Ó|üŒe#·TÃ. ≈£î≥T+ã+, eT‘·+, sê»ø°j·T+, Ä]úø£e´edüú, $<ä´ dü+Á|ü<ësTTø£ dü+düúT. ø=+‘·eT+~ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT M{ÏøÏ ‘√&ÉT>± Á|ükÕs¡ e÷<Ûä´e÷T, yÓ’<ä´+, XÊÅdüÔ+, kÕ+πø‹ø£‘·, Áø°&ÉT, s¡ø£åDqT ãè+<ä dü+düúT>± dü÷∫+#ês¡T. 6.3.1 kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰T dü+düúT kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰ qT+&ç s¡÷bı+<äT‘êsTT. Ç<ä›s¡T ˝Ò<ë n+‘·ø£Hêï m≈£îÿe düuÛÑT´ ñeTà&ç >∑T]Ô+|ü⁄ Á|ü‹#·s¡´, kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë s¡÷|ü+ ø£*dæ ñ+&É&Üìï kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü≤+>± ìs¡«∫+#·≥+ »]–+~. kÕ+|òæTø£ düeT÷Vü‰qT ÁbÕ<∏ä$Tø£, >öD düeT÷Vü‰T>± $uÛÑõ+#ês¡T. ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰T ‘·≈£îÿe dü+K´˝À ñ+&ç, düìïVæ≤‘·, nìj·T‘· dü+ã+<ÛëT ø£*– ñqï yê]#˚ @s¡Œ&É‘êsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ≈£î≥T+ã+, ùdïVæ≤‘·TT. >öD düeT÷Vü‰˝À e´≈£îÔT ‘·≈£îÿe ˝Ò<ë ô|<ä› dü+K´˝À ñ+{≤s¡T. nsTT‘˚ yê] eT<Ûä´ Á|ü‹#·s¡´T bÕÁ‘· nqTã+<Ûä+>± ñ+{≤sTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ñ<√´>∑TT j·T»e÷qT eT<Ûä´ Á|ü‹#·s¡´T. Ç+‘·≈£î eTT+<äT #·]Ã+∫q≥T¢ ì]à‹ yÓTT‘êÔìøÏ, n+<äT˝Àì $$<Ûä uÛ≤>±˝Àì n+XÊ eT<Ûä´ >∑ ì]›wüº 87
dü+ã+<ÛëqT dü÷∫düTÔ+~. düe÷» ì]à‹˝Àì $$<Ûä n+XÊT e÷qe düe÷» Á|üe÷D≤T, $TeT, n+‘·düTÔ, bÕÁ‘·, n~Ûø±s¡+, düeT÷Vü‰T, düeTT<ëj·÷T, dü+düú s¡÷|ü+˝À ñ+{≤sTT. ì]à‘·TT, n+<äT˝Àì uÛ≤>±T ø=ìï ì]›wüº nedüsêT, øå±´qT ˝Ò<ë $<ÛäTqT ìs¡«Væ≤+#·&ÜìøÏ @s¡Œ&É‘êsTT. Ç|ü &ÉT ì]à‹˝Àì ø°ø£ n+XÊ˝…’q Á|üe÷D≤T, $TeT, n+‘·düTÔ, bÕÁ‘·qT >∑T]+∫ #·]Ã<ë›+. 6.3.2 kÕe÷õø£ Á|üe÷D≤T Á|üe÷D≤T düe÷» ìsêàD≤ìøÏ |ü⁄Hê~. Á|üe÷D+ ˇø£ kÕe÷õø£ ìj·TeT+. Ç~ düe÷»+˝À e÷qe Á|ües¡Ôq≈£î e÷s¡Z<äs¡Ùø£yÓTÆq ìã+<Ûäq. Á|ü‹ dü+düÿè‹øÏ Á|ü» Á|ües¡Ôq, #·s¡´ rs¡Tô|’ ‘·q<Ó’q Ä˝À#·qT ñ+{≤sTT. düe÷»+ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ dü+<äs¡“¤+˝À Á|ü»T @ $<Ûä+>± Á|üe]Ô+#ê˝À ìπs›wæ+#·&ÜìøÏ Á|üe÷D≤T düVü‰j·T|ü&É‘êsTT. $$<Ûä dü+düÿè‘·T˝À $$<Ûä s¡ø± Á|üe÷D≤T+{≤sTT. e´øÏÔ J$‘êìøÏ dü+ã+~Û+∫q n+XÊô|’ Á|üe÷D≤T Á|üuÛ≤e+ #·÷|ü⁄‘êsTT. n˝≤π> yê{Ïì Á|ü‹ e´øÏÔ <ÛäèMø£]+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. n+fÒ e´øÏÔ Á|ües¡ÔqqT ìπs›•+#˚ kÕ+düÿè‹ø£ ìã+<Ûäq>± #Ó|üŒe#·TÃ. kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D≈£î $$<Ûä Á|üe÷D≤T kÕ<ÛäHêT>± |üì#˚kÕÔsTT. Á|üe÷D≤T kÕ+|òæTø°ø£s¡D Á|üÁøÏj·T <ë«sê Á|ü‹ e´øÏÔøÏ n+<äCÒj·Tã&É‘êsTT. kÕe÷õø£ Á|üe÷D≤T ˝Òq≥¢sTT‘˚ e´≈£îÔ eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëT nsê#·ø£+>±q÷, ndüÔe´düÔ+>±q÷ e÷s¡T‘êsTT. kÕe÷õø£ J$‘êìøÏ Á|üe÷D≤T Áø£eT$<ÛëHêìï, dæús¡‘ê«ìï ø£*–kÕÔsTT. Á|üe÷D≤≈£î Ä<Ûës¡+ kÕe÷õø£ $TeT. $TeT düe÷» ñeTà&ç Ä˝À#·qT, nqTuÛÑyê <ë«sê @s¡Œ&É‘êsTT. Ç$ eT+∫, #Ó&ÉT nedüs¡+ ˝Ò<ë eTTK´+ nH˚ <ëì Ä<Ûës¡+>± s¡÷bı+<äT‘êsTT. Á|üe÷D≤qT ãè+<ä+˝Àì düuÛÑT´ Á|ües¡ÔqqT Á|üe÷D°ø£]+#˚ ìã+<ÛäqT>± ≈£L&Ü #Ó|üŒe#·TÃ. Á|ü‹ e´øÏÔ qT+&ç düe÷»+ Ä•+#˚ Á|ües¡ÔHê |ü<ä∆‹ì Á|üe÷D°ø£]+#·ã&çq kÕ<Ûës¡D≤+XÊ <ë«sê Á|üe÷D≤T ÁbÕ‹ì<Ûä´+ eVæ≤kÕÔsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ÁbÕs¡úHê düú˝≤˝À ìX¯Ùu≤›ìï bÕ{Ï+#·&É+ ˝Ò<ë $$<Ûä Á|ü‘˚´ø£ dü+<äsꓤ˝À dü+ã+~Û‘· <äTdüTÔT <Ûä]+#·&É+. kÕ+|òæTø£ Á|üe÷D≤T nqTdü]+#·edæq, nqTdü]+#·sêì$ nH˚ ¬s+&ÉT s¡ø±T>± ñ+{≤sTT. Á|üe÷D≤T ø=ìï s¡ø± |üqTqT ‘·|üŒø£ #˚j·÷ì, eT]ø=ìï+{Ïì #˚j·Tsê<äì ìπs›•kÕÔsTT. uÛ≤s¡rj·T düe÷»+˝À ô|<ä›qT >ös¡$+#·≥+, eTsê´<ä>± Á|üe]Ô+#·≥+‘√bÕ≥T yê]ì m~]+#·≈£L&É<äH˚$, Á|üe÷D≤≈£î ñ<ëVü≤s¡DT>± #Ó|üŒe#·TÃ. kÕe÷õø£ Á|üe÷D≤≈£î øå±´T, kÕ<ÛäHêT ñ+{≤sTT. e´≈£îÔT øå±´T kÕ~Û+#·&ÜìøÏ düe÷»+ dü÷∫+∫q #·≥ºã<ä∆yÓTÆq kÕ<ÛäHê <ë«sê e÷Á‘·y˚T kÕ>±*. ø=ìï dü+<äsꓤ˝À e´øÏÔ øå±´ìï n+^ø£]+∫q|üŒ{Ïø° düe÷»+ ø£å´kÕ<Ûäq e÷sêZìï n+^ø£]+#·ø£b˛e#·TÃ. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ e´øÏÔ ‘·q n+‘·düTÔ ô|+bı+~+#·Tø√e&ÜìøÏ n~Ûø£ <ÛäHêìï Ä]®+#ês¡T. nsTT‘˚ n+<äT≈£î #·≥ºe´‹πsø£ |üqTT #˚j·T≥+ ìùw~Û+#·ã&ç+~. Ç~ ìùw~Û+#·ã&ç+~. Á|üe÷D≤qT bÕ{Ï+#·&ÜìøÏ Á|ü»ô|’ düe÷»+ ˇ‹Ô&ç #˚düTÔ+~. Á|üe÷D+ e´øÏÔøÏ ‘·|üŒìdü]>± Ä#·]+#ê*‡q düŒèVü≤qT ø£*–düTÔ+~. n˝≤π> ìùw<ÛëqT ˇø£ e´øÏÔ K∫Ñ·+>± n+^ø£]+∫ ‘·<äqT>∑TD+>± q&ÉT#·Tø√edæq ÄeX¯´ø£‘·qT dü÷∫düTÔ+~. nsTT‘˚ Á|üe÷D≤qT n+^ø£]+#·≥+, Ä#·]+#·≥+ nH˚~ πøe+ ãVüQe÷HêT, •ø£å ø±s¡D+>±H˚ »s¡>∑<äT. Á|üe÷D≤T Ä#·]+#·&ÜìøÏ ø=ìï ø±s¡D≤qT øÏ+<ä Çe«ã&ç+~. 1) dæ<ë∆+‘· uÀ<Ûäq: ∫qï‘·q+ qT+&ç kÕe÷õø£ Á|üe÷D≤≈£î nqT>∑TD+>± q&ÉT#·Tø√yêì uÀ~Û+#·&É+. 2) nyê≥T¢: kÕe÷õø£ Á|üe÷D≤qT Ä#·]+#·{≤ìøÏ nyê≥T |ü&É&É+. 3) ñ|üjÓ÷>∑+: kÕe÷õø£ Á|üe÷D≤T e´≈£îÔ≈£î ñ|üjÓ÷>∑ø£s¡+>± ñHêïj·Tì >∑T]ÔkÕÔs¡T. ˝Òq≥¢sTT‘˚ düe÷»+˝À ndæús¡‘·, >∑+<äs¡>√fi¯+ @s¡Œ&É‘êj·Tì uÛ≤$kÕÔs¡T. 4) düeT÷Vü≤+˝À >∑T]Ô+|ü⁄: Á|ü»T kÕe÷õø£ Á|üe÷D≤T bÕ{Ï+#·≥+ eq Äj·÷ ãè+<ë˝À ‘·eT≈£î >∑T]Ô+|ü⁄ _Û+#·&É+. Á|üe÷D≤ <ë«sê e´≈£îÔT ˝Ò<ë ãè+<ë Á|ües¡Ôq˝Àì Á|üe÷D≤qT eT~+|ü⁄ #˚j·Te#·TÃ. n+<äT≈£î, Ç$ düeT÷Vü‰ dü+düÿè‹ì Á|üuÛ≤ee+‘·+>± Á|ü‹|òü*kÕÔsTT. düe÷»+ ˇø£ Áø£eT|ü<ä∆‹˝À q&Ée&ÜìøÏ yÓTC≤]{° Á|ü»T m≥Te+{Ï Ä˝À#·q ˝Ò≈£î+&Ü, Á|ü•ï+#·≈£î+&Ü Á|üe÷D≤qT n+^ø£]+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. nsTT‘˚ ø=ìï dü+<äsꓤ˝À Á|üe÷D≤≈£î e´‹πsø£+>± ≈£L&Ü m≥Te+{Ï Ä˝À#·q ˝Ò≈£î+&Ü Á|üe]Ô+#·e#·TÃ. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ø=+<äs¡T e´≈£îÔT Ç‘·s¡TqT |ü{Ϻ+#·Tø√≈£î+&Ü ≈£L´˝…’HéqT e~* eTT+<äT≈£î yÓfi¯¢&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. ø=ìïkÕs¡T¢ ãè+<ë˝Àì $$<Ûä 88
s¡ø± Ä˝À#·q e¢ Á|üe÷D≤˝À¢ yÓ’s¡T<Ûë´T, |òüTs¡¸DT ‘·˝…‘·TÔ‘êsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ ãè+<ä+˝À ø=+<äs¡T eT<ä´bÕHêìï n+^ø£]+#·e#·TÃ, eT]ø=+<äs¡T e´‹πsøÏ+#·e#·TÃ. $$<Ûä ø±s¡D≤ e¢ Á|üe÷D≤T düe÷C≤ìøÏ ˇø£ Áø£eTã<ä∆‘·qT n+~kÕÔsTT. Á|ües¡ÔqqT ìπs›wæ+#·≥+, kÕe÷õø£ Áø£eT‘·«+ ìs¡«Væ≤+#·≥+, düe÷»+ Á|üuÛ≤ee+‘·+>± ‘·eT $<ÛäTT ìs¡«Væ≤+#·&É+ <ë«sê d”«j·T ìj·T+Á‘·D, düe÷»+ ìj·T+Á‘·D˝À |üì#˚j·T&ÜìøÏ düVü‰j·Tø±]>± |üì#˚kÕÔsTT. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 2. kÕe÷õø£ Á|üe÷D≤T @$? ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 3. e´≈£îÔT Á|üe÷D≤qT m+<äT≈£î n+^ø£]kÕÔs√ $e]+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... Á|üe÷D≤ s¡ø±T düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT nH˚ø£ s¡ø± Á|üe÷D≤qT >∑T]Ô+#ês¡T. ‘·<ë«sê düe÷»+˝À Á|ües¡ÔHê ìj·÷e÷e[ @s¡Œ&ÉT‘·T+~. ø=ìï s¡ø± Á|üe÷D≤qT eTq$T|ü &ÉT #·]Ã<ë›+. C≤q|ü<ä Ø‘·TT: C≤q|ü<ä Ø‘·TT nH˚~ C≤q|ü<äT |ü<ä∆‘·TqT ‘Ó*j·TCÒdüTÔ+~. e´≈£îÔT s√Eyê] J$‘·+˝À $$<Ûä Á|ü‹#·s¡´ <ë«sê ‘·eT nedüsêT rs¡TÃø√e&ÜìøÏ @s¡Œs¡TÃ≈£îqï $<ÛëHêT, Ä+>∑¢+˝À ªbò˛ø˘y˚dtµ nH˚ |ü<ä+ yÓTT<ä{ÏkÕ]>± nyÓT]ø± düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô $*j·T+ Á>±Vü≤+ düeTïsY ñ|üjÓ÷–+#ê&ÉT. e´≈£îÔT C≤q|ü<ä Ø‘·T≈£î ø£≥Tºã&ç ñ+&É&É+ ‘·|üŒìdü]. nsTT‘˚ M{ÏøÏ ø£≥Tºã&ç ñ+&Üì #·≥º+ ìπs›wæ+#·≥+ ˝Ò<äT. n+‘˚>±ø£ düe÷»+˝À M{Ïì neTT #˚j·T&ÜìøÏ m≥Te+{Ï Á|ü‘˚´ø£ e´edüú ˝Ò<äT. n+<äTe¢ Ä•+∫q Á|ües¡ÔqqT kÕ~Û+#·≥+˝À ãV”≤qyÓTÆq Á|üe÷D+>± #Ó|üŒe#·TÃ. M{Ïì ñ¢+|òæT+∫q|ü⁄&ÉT •ø£å ˝Òq|üŒ{Ïø° ˇø£ dü+Á|ü<äj·T+>± ø£≥Tºu≤≥TqT n+^ø£]+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ô|<ä›qT >ös¡$+#·≥+, ì]›wüº düeTj·÷˝À¢ ÄVü‰s¡+ rdüTø√e≥+ e+{Ï$ ø=ìï C≤q|ü<ä Ø‘·TT. yê{Ïì ñ¢+|òæTùdÔ ô|<ä›>± |ü{Ϻ+#·Tø√s¡T. nsTT‘˚ düe÷»+ M{Ïì #·÷dæ #·÷&Éq≥T¢>± e~*y˚düTÔ+~. düe÷»+˝À Ä#êsêT, bòÕ´wüHé (qe´‘·) ¬s+&ÉT >∑T]Ô+#·ã&çq C≤q|ü<äØ‘·TT. Ä#êsêT dü¬s’q ì]›wüº Á|ües¡Ôq <ë«sê nyê≥T>± e÷] n+^ø±s¡+ bı+<ësTT. ∫es¡≈£î ãè+<ä+ ≈£L&Ü n+^ø£]+#·≥+ »]–+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, #˚‘·TT CÀ&ç+∫ qeTdüÿ]+#·≥+, e+≥ >∑~˝ÀøÏ Á|üy˚•+∫q|ü &ÉT, ø±fi¯¢≈£îqï #Ó|ü T e~* y˚j·T≥+ e+{Ï$ Ä#êsêT>± e÷sêsTT. Ä#êsêT Ç+#·T$T+#·T XÊX¯«‘·+>± ñ+{≤sTT. n$ ˇø£ ‘·s¡+ qT+&ç eTs=ø£ ‘·sêìøÏ n+<äCÒj·Tã&É‘êsTT. Ä#êsêT kÕ<Ûës¡D+>± e÷s¡TŒqT e´‹πsøÏkÕÔsTT. BìøÏ _Ûqï+>± bòÕ´wüHé (qe´‘·) rÁe e÷s¡TŒ≈£î Hê+~ |üT≈£î‘·T+~. <äTdüTÔT <Ûä]+#·≥+, ÄuÛÑs¡D≤T, ùV≤sYôd̺˝Ÿ˝À e÷s¡TŒT n+^ø£]+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. Á|ü»T ‘·«]‘·>∑‹q bòÕ´wüHé n+XÊqT kÕ«>∑‹kÕÔs¡T. ‘·<ë«sê düe÷»+˝Àì Ç‘·s¡T ÄyÓ÷<ëìï bı+<˚ Á|üj·T‘·ï+˝À ñ+{≤s¡T. dü+Á|ü<ëj·T <äTdüTÔT <Ûä]+#˚ ãè+<ä+ Ä<ÛäTìø£ 89
<äTdüTÔT y˚düTø√e&Üìï e´‹πsøÏdüTÔ+~. n+fÒ, ˇø£ ãè+<ä+˝Àì düuÛÑT´T>± Ä#êsêqT Ä•+∫q |ü]~Û˝ÀH˚ e÷s¡TŒqT nqTeT‹kÕÔs¡T. kÕe÷õø£ Ø‘·TT: kÕe÷õø£ Ø‘·TT C≤q|ü<ä Ø‘·Tø£Hêï ãyÓTÆq$. kÕe÷õø£ Ø‘·TT πøe+ Ä<äs¡Ùe+‘·yÓTÆq$>± ø±ø£ HÓ’‹ø£ Á|ües¡Ôq‘√ K∫Ñ·+>± nqTdü]+#·edæq$. ø±ã{Ϻ yê{Ïì ñ¢+|òæT+#·˝ÒeTT. kÕe÷õø£ Ø‘·TT nH˚ |ü<ä ã+<Ûëìï ≈£L&Ü yÓTT<ä≥ ñ|üjÓ÷–+∫q e´øÏÔ $*j·T+ Á>±Vü≤+ düeTïsY. Ä#êsêT, |ü<ä∆‘·TT dü÷∫+#˚ ˝≤{ÏHé |ü<ä+. ø±ì HÓ’‹ø£‘· nH˚ ns¡ú+˝À $ìjÓ÷–+#·≥+ »]–+~. kÕe÷õø£ Ø‘·Tô|’ Ä düe÷»+˝Àì düuÛÑT´+<ä]ø° |üP]Ô ne>±Vü≤q ñ+≥T+~. ãè+<ä+ dü+πøåeT+ ø=s¡≈£î kÕe÷õø£ Ø‘·TT n‘·´edüs¡+>± uÛ≤$kÕÔs¡T. kÕe÷õø£ Ø‘·TqT kÕ<Ûës¡D+>± ñ¢+|òæT+#·≥+ »s¡>∑<äT. @<Ó’q dü+<äs¡“¤+˝À ñ¢+|òæTùdÔ rÁeyÓTÆq e´‹πsø£‘· m<äTs¡j˚T´ |ü]dæú‘·TT ñ+{≤sTT. n+<äTe¢ kÕe÷õø£ Ø‘·TT HÓ’‹ø£ Á|ües¡Ôq>±qT, C≤q|ü<ä Ø‘·TT Ä#ês¡+>±qT #Ó|üŒe#·TÃ. C≤q|ü<ä Ø‘·T≈£îqï≥T¢ ãyÓTÆq e´edüú @B kÕe÷õø£ Ø‘·T≈£î ˝Ò<äT ø±ì, e´≈£îÔT kÕe÷õø£ Ø‘·TqT ô|<ä› düŒèVü≤ ˝Ò≈£î+&ÜH˚ nedüs¡yÓTÆq$>± ÄyÓ÷~kÕÔs¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, |üì>∑+≥T, $$<Ûä dü+<äsꓤ˝À >ös¡e+, eTsê´<ä‘√ ñ+&É≥+ yÓTT<ä˝…’q$ kÕe÷õø£ Ø‘·TT. Ç$ e´øÏÔøÏ Áø£eT•ø£åD nyê≥T #˚kÕÔsTT. düeTïsY ñ<˚›X¯´+˝À kÕe÷õø£ Ø‘·TT dü+Á|ü<ëj·÷ ÄyÓ÷<ëìï ø£*– ñ+{≤sTT. yê{Ïô|’ #·]Ã+#·&É+ ø±ì, yê{Ïì Á|ü•ï+#·&É+ ø±ì »s¡>∑<äT. n+<äTe¢ yê{Ï Á|ües¡ÔHê |ü<ä∆‘·TT #ê˝≤ ø±+bÕ≥T e÷s¡TŒT ˝Ò≈£î+&Ü j·T<∏ëdæú‹˝À $<ÛäTT ìs¡«Væ≤kÕÔsTT. kÕe÷õø£ Ø‘·T≈£îqï dü+Á|ü<ëj·T dü«uÛ≤e+ ø±s¡D+>± $$<Ûä dü+<äsꓤ˝À yê{Ï $düÔè‹, ÁbÕeTTK´‘· e÷s¡≈£î+&Ü ñ+≥T+~. nsTT‘˚ $$<Ûä düú ø±˝≤<äT˝À¢ ˇø£ H˚|ü<∏ä´+˝À kÕe÷õø£ Ø‘·TT düeTø±©q‘·qT ø£*– ñqï|üŒ{Ïø° Ç+ø=ø£ H˚|ü<∏ä´+˝À düeTø±©q‘·qT ø√˝ÀŒsTT ns¡ús¡Væ≤‘·+ ne⁄‘êsTT. Ä<ÛäTìø£ ø±+˝À $$<Ûä düe÷C≤˝À¢ nH˚ø£ kÕe÷õø£ Ø‘·TT #·{≤ºT>± s¡÷|ü⁄~<äT›≈£îHêïsTT. ˇ|üŒ+<ëT, #·{≤ºT>± sê‘·|üPs¡«+>± @s¡Œs¡Ãã&ç sê»´+ eT<䛑·TqT bı+~ ø£]ƒq+>± e÷sêsTT. n˝≤ @s¡Œ&çq #·{≤ºqT, ˇ|üŒ+<ëqT ñ¢+|òæTùdÔ #·≥ºe´‹πsø£ H˚s¡|üP]‘· |üqTT>± |ü]>∑DÏ+∫ •ø£åT $~Û+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. nH˚ø£ s¡ø± kÕe÷õø£ Ø‘·TT ñ+{≤sTT. yê{Ï˝À #·{≤ºT, ˇ|üŒ+<ëT eTTK´yÓTÆq$. ˇ|üŒ+<ëT kÕù|ø£å+>± ø£]ƒqyÓTÆq$ n˝≤π> M{Ïì ø=ìï kÕ+|òæTø£ dü+<äsꓤ≈£î e]Ô+#˚ ø£]ƒqyÓTÆq ìã+<ÛäqT>± #Ó|üŒe#·TÃ. nsTT‘˚ #·{≤ºqT ñ¢+|òæTùdÔ •ø£åT $~Û+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. ˇø£y˚fi¯ ˇ|üŒ+<ëqT ñ¢+|òæTùdÔ düe÷» ãVæ≤wüÿs¡D, yÓ* e+{Ï kÕe÷õø£ •ø£åqT $~Û+#·≥+ ñ+≥T+~. nìï s¡ø± #·{≤ºT, ˇ|üŒ+<ëT $$<Ûä nedüsêqT nqTdü]+∫ Á|ües¡ÔqqT ìj·T+Á‹+#˚ bÕÁ‘·˝À ø°ø£+>± |üì#˚kÕÔsTT. n˝≤π> yê{Ïì neTT #˚j·T≥+˝À düe÷»+ $$<Ûä |ü<ä∆‘·TqT ñ|üjÓ÷–düTÔ+~. Äj·÷ |ü<ä∆‘·TT ìùw<ÛëT, •ø£åT, ãVüQe÷Hê s¡÷|ü+˝À neTT˝À ñ+{≤sTT. qø±sê‘·àø£ ìùw<Ûë‘√ bÕ≥T düø±sê‘·àø£ ìùw<ÛëT ñ+{≤sTT. ¬s+&√~ eT+∫ #˚j·T&ÜìøÏ n+^ø±s¡+>± ñ+≥T+~. qø±sê‘·àø£ ìùw<Ûë˝À ˝Ò<ë •ø£åT <=+>∑‘·HêT, Vü≤‘·´T #˚dæq yê]øÏ Çe«ã&É‘êsTT. ø=ìï #·{≤ºqT düe÷»+ <ëì˝À ìj·T‘· dü+düú#˚ neTT #˚j·Tã&ç‘˚ #ê˝≤ es¡≈£L nìj·T‘· |ü<ä∆‘·T˝À ‘·*¢<ä+Á&ÉTT, ùdïVæ≤‘·TT, Çs¡T>∑T bıs¡T>∑T yês¡T, n|ü]∫‘·T <ë«sê »s¡T>∑T‘·T+~. 6.3.3 $TeT $TeT nH˚$ düe÷»+ ñeTà&ç>± n+^ø£]+∫q eT+∫, eTTK´yÓTÆq$, nedüsêT nH˚ Ä˝À#·qT>± #Ó|üŒe#·TÃ. ˇø£ düe÷» dü+düÿè‹˝À $TeT ø°ø£ uÛÑ÷$Tø£ b˛wækÕÔsTT. n˝≤π> düe÷C≤ìï ˇø£ Áø£eT|ü<ä∆‹˝À dæús¡|ü&˚˝≤ #˚kÕÔsTT. Á|ü»T <Ó’q+~q J$‘·+˝Àì nedüsêT, ÁbÕ<Ûëq´‘·T, Á|ü‘ê´e÷ïj·T #·s¡´ m+|æø£qT Á|üe÷D°ø£]kÕÔsTT. $TeT kÕ<Ûës¡D Á|üe÷D≤T>± ø£ì|æ+∫q|üŒ{Ïø° ñqï‘·kÕúsTT Á|üe÷D≤T. n$ eT+∫$, y˚TTqT n+~+#˚$>± ø£ì|æ+#ê*. $TeT ns¡úe+‘·+>±qT, yê{Ï ø=s¡≈£î Á|üj·T‹ï+#˚ $<Ûä+>± ñ+&Ü*. $TeqT eT+∫øÏ dü+ã+~Û+∫q uÛ≤eq>± uÛ≤$+∫ Á|ü»T yê{Ïì bÕ{Ï+#˚ $<Ûä+>± s¡÷bı+~+#ê*. Á|ü»T J$‘ê+‘·+ bÕ{Ï+#˚ $düÔè‘·yÓTÆq Ä˝À#·qø£T $TeT ÁbÕ‹ì<Ûä´+ eVæ≤+kÕÔsTT. düe÷» $Te kÕ<Ûäq¬ø’ |üì#˚j·T≥+ düuÛÑT´ ø£å´+>± ñ+&Ü*. Á|ü» Á|ües¡Ôq≈£î dü+ã+~Û+∫q kÕ<Ûës¡D e÷s¡Z<äs¡Ùø±qT $TeT n+<äCÒkÕÔsTT. e´øÏÔøÏ >ös¡e+, $<Û˚j·T‘·, kÕe÷õø£ düe÷q‘·«+, e´øÏÔ Ä+‘·s¡+–ø£‘· yÓTT<ä˝…’q $TeT e´øÏÔøÏ $$<Ûä |ü<ä∆‘·T <ë«sê e÷s¡Zìπs›X¯q+ #˚kÕÔsTT. 90
$TeT ãè+<ä Á|ü‹ #·s¡´˝À dæús¡‘·«+, @ø£s¡÷|ü‘·qT n+~kÕÔsTT. ñeTà&ç>± |ü+#·Tø√e&É+ e¢ düe÷»+ ø£dæø£≥Tº>± q&ÉTdüTÔ+~. düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·Ô n_ÛÁbÕj·T+ nqTdü]+∫ kÕe÷õø£ dü+|ò”TuÛ≤yêìøÏ $TeT Ä<Ûës¡+. n˝≤π> Á|ü» ñeTà&ç $TeT ‘·eTø=s¡≈£î @s¡Œs¡#·T≈£îqïeH˚ düŒèVü≤ ô|+bı+~+#·T≈£î+{≤s¡T. n˝≤π>, Á|üuÛÑT‘·«+ $$<Ûä ø±s¡´Áø£e÷qT ìs¡«Væ≤+#·&ÜìøÏ nedüs¡yÓTÆq ìj·Te÷≈£î #·≥ºã<ä∆‘·qT $TeT n+~kÕÔsTT. ìj·Te÷T, #·{≤ºT yÓTC≤]{° Á|ü»T n+^ø£]+#·&ÜìøÏ Á|ü<Ûëq ø±s¡D+ yê{ÏøÏ Ä<Ûës¡yÓTÆq $TeT. kÕe÷õø£ $Teìï düŒwüº+>± ‘Ó*j·T#˚j·Tã&çq|üŒ{Ïø° Á|ü‹ düe÷»+˝À ø=ìï $TeT n+‘·s¡Z‘·+>± bÕ{Ï+#·ã&ÉT‘·T+{≤sTT. m≥Te+{Ï düe÷»+˝ÀHÓ’Hê n+<äT˝Àì kÕe÷õø£ ì]à‹ô|’ $Te Á|üuÛ≤e+ ã+>± ñ+≥T+~. düe÷»+ düs¡fi¯+>± m≥Te+{Ï ˇ&ç<äT&ÉT≈£îT ˝Ò≈£î+&Ü ‘·q $<ÛäTT ìs¡«Væ≤+#·&ÜìøÏ $TeT K∫Ñ·+>± nedüs¡eTe⁄‘êsTT. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 4. $TeqT ìs¡«∫+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... $TeT, Á|üe÷D≤ #·s¡Ã ‘·sê«‘· Ç|ü &ÉT kÕe÷õø£ ì]à‹˝Àì eTTK´yÓTÆq n+XÊ˝…’q n+‘·düTÔ, bÕÁ‘·qT #·]Ã<ë›+. 6.3.4 n+‘·düTÔ kÕ<Ûës¡D+>± n+<äs¡T n+‘·düTÔqT Vü≤√<ë nH˚ ns¡ú+˝À ñ|üjÓ÷–+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. nsTT‘˚ düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT e÷Á‘·+ düe÷»+˝À ˇø£ e´øÏÔ kÕúsTTì dü÷∫+#·≥+ ø=s¡≈£î yê&É‘ês¡T. e´≈£îÔ Á|ües¡Ôq yê] n+‘·düTÔ Ä<Ûës¡+>± e⁄+≥T+~. ùdïVæ≤‘·Tì‘√ Á|ü‹#·s¡´T ø=+‘· yÓdüTTu≤≥T‘√ nìj·T‘·+>±, <äTs¡T<˚›XÊ´T ˝Ò≈£î+&Ü e⁄+≥T+~. ø±˙ MT Ä#ês¡T´ì‘√ e÷{≤¢&˚ dü+<äs¡“¤+˝À ìj·T‘· |ü<ä∆‹˝À >∑+;Ûs¡+>± e⁄+≥T+~. n+fÒ ùdïVæ≤‘·Tì n+‘·düTÔ≈£î, $<ë´]ú>± e⁄qï|ü &ÉT MT n+‘·düTÔ≈£î #ê˝≤ _Ûqï‘·«+ ñ+≥T+~. kÕe÷õø£ n+‘·düTÔ ≈£î≥T+ã+, ã+<ÛäT düeT÷Vü≤+, kÕe÷õø£ e´edüú, ã+<ÛäTe⁄ eT<Ûä´ ˇø£ e´øÏÔ kÕúHêìï dü÷∫düTÔ+~. n˝≤π> kÕe÷õø£ n+‘·düTÔ s¡ø£s¡ø± e´≈£îÔ≈£î dü+ã+~Û+∫q Vü≤≈£îÿT, $<ÛäTT, dü«uÛ≤e+, dü+ã+<ÛëT, Á|ües¡ÔqqT >∑T]ÔdüTÔ+~. *+≥Hé n+‘·düTÔqT ˇø£ e´edüú˝À ˇø±H=ø£ düeTj·T+˝À e´øÏÔ kÕúq+>± ù|s=ÿHêï&ÉT. ∫e]>± n+‘·düTÔqT düe÷»+ ˝Ò<ë düeT÷Vü≤+˝À ˇø£ düuÛÑT´ì kÕúq+>± #Ó|üŒe#·TÃ. n+‘·düTÔ ø£åD≤T &˚$dt #Ó|æŒq Á|üø±s¡+ düe÷»+˝À ˇø£ e´øÏÔ n+‘·düTÔqT nìï dü+<äsꓤ˝À ãj·T{ÏøÏ ø£ì|æ+#˚ dü+πø‘ê dü÷∫ø£ <ë«sê >∑T]Ô+#·˝Ò+. <äTdüTÔ <ë«sê b˛©düTT, yÓ’<äT´T, Hê´j·Tyê<äTT, ôd’ì≈£îT yÓTT<ä˝…’qyê] n+‘·düTÔqT >∑T]Ô+#·e#·TÃ. ø=ìï düe÷C≤˝À $yêVü≤+ nsTTq~, ø±ì~ ø=ìï dü+πø‘ê <ë«sê >∑T]Ô+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. 91
Á|ü‹ n+‘·düTÔ≈£î d”«j·T Vü≤≈£îÿT, $<ÛäTT, eTsê´<äT+{≤sTT. Vü≤≈£îÿT #·≥º|üs¡+>± ˇø£ eè‹Ô˝Àì $$<Ûä n+‘·düTÔyê] qT+&ç Ä•+#˚ Á|ües¡Ôq>± #Ó|üŒe#·TÃ. Ç≥Te+{Ï dü+<äsꓤ˝À Ç‘·s¡ e´øÏÔøÏ eTsê´<ä e÷Á‘·y˚T ñ+≥T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ˇø£ j·T»e÷ìøÏ ‘·q <ä>∑Zs¡ |üì#˚ùd ñ<√´– Á|ües¡ÔqqT Ä•+#·≥+˝À Vü≤≈£îÿ ñ+≥T+~. n<˚ $<Ûä+>± ñ<√´–øÏ j·T»e÷ì ø√]q $<Ûä+>± Á|üe]Ô+#ê*. á Áø£eT+˝À ñ<√´– ‘êqT #˚dæq |üìøÏ y˚‘·q+, uÛÑè‹ rdüT≈£îH˚ Vü≤≈£îÿ ñ+≥T+~. n˝≤π> j·T»e÷ì ñ<√´–øÏ ‘·–q $<Ûä+>± y˚‘·q+, uÛÑè‹ n+<äCÒj·÷*‡q eTsê´<ä ñ+≥T+~. yÓTT‘·Ô+>± Vü≤≈£îÿT, eTsê´<ä nH˚$ ˇπø n+‘·düTÔ≈£î dü+ã+~Û+∫q y˚s¡T y˚s¡T <äèwæºø√D≤T, kÕe÷õø£ n+‘·düTÔ≈£î Á|üe÷D≤T e÷s¡Z<äs¡Ùø£+. kÕe÷õø£ n+‘·düTúT Á|üe÷D≤#˚ ìs¡«∫+#·ã&É&É+ : düìïy˚XÊT ˇπø s¡ø£+>± ø£ì|æ+∫q|üŒ{Ïø° e´≈£îÔT, dü+<äsꓤqT nqTdü]+∫ Á|üe÷D≤T e÷s¡T‘·T+{≤sTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ìC≤sTTr nH˚~ nìï eè‘·TÔ˝Àì yê]øÏ ñ+&Ü*‡q kÕs¡«Á‹ø£ n+X¯+. nsTT‘˚ Á|ü‹ e´øÏÔ nìï ø±˝≤˝À¢ ìC≤sTTr>± |üì#˚j·T˝Ò&ÉT. n+<äTe¢ Á|üe÷D≤T dü+<äsꓤqTkÕs¡+>± kÕù|øÏåø£+>± ñ+{≤sTT. ˇπø e´øÏÔ nH˚ø£ n+‘·düTÔT ø£*– ñ+&É≥+: Á|ür düe÷»+˝Àq÷ nH˚ø£ düeT÷Vü‰T, ãè+<ëT ñ+{≤sTT. yê{Ï˝Àì Á|ü‹ düuÛÑT´&ÉT nH˚ø£ n+‘·düTÔT ø£*– ñ+{≤&ÉT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ‘·s¡>∑‹ >∑~˝À $<ë´]ú, ‘·*¢<ä+Á&ÉT≈£î ≈£îe÷s¡T&ÉT, ãdüT‡˝À Á|üj·÷DÏdüTÔqï|ü &ÉT Á|üj·÷DÏ≈£î&ÉT, øÏsêD≤ <äTø±D+˝À $ìjÓ÷>∑<ës¡T&ÉT yÓTT<ä˝…’q$. s√EyêØ J$‘·+˝À ˇø£ e´øÏÔ $$<Ûä s¡ø± n+‘·düTÔ˝À¢ ñ+{≤&ÉT. n+‘·düTÔT e´øÏÔ Jeq $<ÛëHêìï Á|üuÛ≤$‘·+ #˚düTÔ+~. n+fÒ Á|ü‹ düe÷»+˝À πøe+ ø=ìï n+‘·düTÔT e÷Á‘·y˚T ñ+{≤sTT. n+<äTe¢ ˇø£ e´øÏÔ düe÷»+˝À ‘·q≈£î n+<äTu≤≥T˝À ñ+&˚ n+‘·düTÔqT e÷Á‘·y˚T #˚s¡Tø√>∑&ÉT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, –]»qT≈£î ô|<ä›>± ñqï e´øÏÔ Ä düeT÷Vü‰ìøÏ e÷Á‘·y˚T |ü]$T‘·eTe⁄‘ê&ÉT. n+‘·düTÔ˝À s¡ø±T n+‘·düTÔqT ¬s+&ÉT s¡ø±T>± e´≈£îÔT kÕ~ÛkÕÔs¡T. n$ ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ, kÕ~Û+∫q n+‘·düTÔ. ø=ìï s¡ø± n+‘·düTÔT e´≈£îÔ≈£î ãe+‘·+>± ÄbÕ~+#·ã&É‘êsTT. n+fÒ ‘·|üŒìdü] |ü]dæú‘·T˝À d”«ø£]+#ê*‡ ñ+≥T+~. $T–*q n+‘·düTÔT e÷Á‘·+ e´≈£îÔT mqTïø√e&ÜìøÏ ø=ìï n+XÊ Ä<Ûës¡+>± yÓdüTTu≤≥T ñ+≥T+~. nsTT‘˚ nìï düe÷C≤˝À¢ì düuÛÑT´T ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ, kÕ~Û+∫q n+‘·düTÔT ¬s+&É÷ d”«ø£]+#·&ÜìøÏ ÄkÕÿs¡+ ñ+≥T+~. Ç|ü &ÉT ¬s+&ÉT s¡ø± n+‘·düTÔqT eT]+‘· ˝À‘·T>± #·]Ã<ë›+. ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ: ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ bı+<ä≥+˝À e´øÏÔøÏ m≥Te+{Ï ùd«#·Ã¤ ñ+&É<äT. ˇø£ düeT÷Vü≤+˝À dü«#·Ã¤+<ä+>± düuÛÑT´&ÉT ø±e≥+ eq n+‘·düTÔ @s¡Œ&ÉT‘·T+~. eTTK´+>± ej·TdüT‡, *+>∑+, ≈£î+, es¡Z+ yÓTT<ä˝…’q$ ø±s¡DeTe⁄‘êsTT. n+‘·düTÔ $düÔè‹ì >∑T]Ô+#·≥+, |ü]$T‘·+ #˚j·T≥+˝À ô|’q ù|s=ÿqï ø±s¡D≤T ø°ø£eTe⁄‘êsTT. ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ≈£î Ä<Ûës¡+: øÏ+<ä dü÷∫+∫q n+XÊ Ä<Ûës¡+>± n+‘·düTÔ ÄbÕ~‘·ã&ÉT‘·T+~. • *+>∑+ • ej·TdüT‡ • ã+<ÛäT‘·«+ *+>∑+: e´≈£îÔ ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔì ìs¡ísTT+#·&É+˝À *+>∑ yÓ’$<Ûä´‘· ø°ø±+X¯+>± ñ+≥T+~. ø=ìïkÕs¡T¢, kÕ~Û+∫q n+‘·düTÔT ≈£L&Ü Ç<˚ ø±s¡D+‘√ Á|üuÛ≤$‘·+ ne⁄‘êsTT. |üPs¡«ø±+˝À Åd”Ô, |ü⁄s¡TwüßqT n+‘·düTÔT ø=ìï+{ÏøÏ e÷Á‘·y˚T |ü]$T‘·+ #˚j·T≥+ »]–+~. |üì $uÛÑ»q ≈£L&Ü *+>∑ uÛÒ<ëìï nqTdü]+∫ »]–+~. nsTT‘˚ ø=ìï düe÷C≤˝À Åd”ÔøÏ n~Ûø£ ÁbÕ<Ûëq´‘·, n+‘·düTÔqT Çe«>± eT]ø=ìï{Ï˝À |ü⁄s¡TwüßìøÏ ñqï‘· n+‘·düTÔ <äøÏÿ+~. ø=ìï düe÷C≤˝À Åd”Ô, |ü⁄s¡Twüß eT<Ûä´ n+‘·düTÔ˝À ‘˚&Ü ñqï|üŒ{Ïø° Ä<ÛäTìø£ ø±+˝À *+>∑ uÛÒ<ä+ #ê˝≤es¡≈£î ‘·>∑TZ‘·Tqï~. 92
ej·TdüT‡: nìï düe÷C≤˝Àq÷ n+‘·düTÔ˝À ‘˚&ÜqT ej·TdüT‡qT nqTdü]+∫ >∑T]Ô+#·e#·TÃ. ej·TdüT‡ nH˚~ dæús¡+>± Á|üuÛ≤e+ #·÷ù| n+X¯+ ø±<äT. n~ ìs¡+‘·s¡+ e÷s¡T‘·÷ ñ+≥T+~. Á|ü‹ e´øÏÔ J$‘· ø±+˝À $$<Ûä ej·TdüT‡˝À $$<Ûä n+‘·düTÔqT #·÷&É&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. Á|ü‹ düe÷»+ ≈£L&Ü ej·TdüT‡qT nqTdü]+∫ $$<Ûä s¡ø±T>± ÁbÕeTTK´‘·ìdüTÔ+~. nìï düe÷C≤˝À¢qT ô|<ä›yê]øÏ ÁbÕeTTK´‘· Çe«ã&ç+~. ø=ìï ∫qï düeT÷Vü‰˝À ej·TdüT eT[¢q |ü⁄s¡Twüßìï Á>±eTô|<ä›>± >∑T]Ô+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. #ê˝≤ düe÷C≤˝À ≈£î≥T+u≤ìøÏ #Ó+~q n‹ ô|<ä› ej·TdüTÿ&çøÏ ô|<ä› n+‘·düTú ˝Ò<ë ø=ìï düe÷C≤˝À Åd”ÔøÏ ô|<ä› n+‘·düTÔqT Çe«≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. n+<äTe¢ ej·TdüT‡ e´øÏÔ n+‘·düTÔqT >∑T]Ô+#·≥+˝À ˇø£ dü÷∫ø£>± uÛ≤$+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. ã+<ÛäT‘·«+: ã+<ÛäT‘·« kÕúq+ nH˚~ ˇø£ e´øÏÔøÏ n‘·ì ‘·*¢<ä+Á&ÉTT, ‘√ãT≥Tºe⁄‘√ >∑ dü+ã+<Ûëìï ‘Ó*j·TCÒdüTÔ+~. ã+<ÛäT‘·«+ Ä<Ûës¡+>± |æ¢T düe÷»+˝À, ≈£î≥T+u≤˝À n+‘·düTÔqT bı+<äT‘ês¡T. n˝≤π> Ä ã+<ÛäT‘·«+ Ä<Ûës¡+>± ≈£îe÷s¡T&ÉT ˝Ò<ë ≈£Le÷¬sÔ n+‘·düTÔqT ø£*– ñ+{≤s¡T. n{≤¢π> eTqTeT&ÉT, y˚TqT¢&ÉT, ‘·eTTà&ÉT yÓTT<ä˝…’qyês¡T>± ñ+&Ée#·TÃ. ã+<ÛäT‘ê«ìï nqTdü]+∫ |üs¡düŒs¡ Vü≤≈£îÿT, eTsê´<äT bı+<äT‘ês¡T. Ä<ÛäTìø£ ø±+˝À $düÔè‘· ã+<ÛäT‘·« dü+ã+<Ûë˝Ò ø±≈£î+&Ü düMT|ü ≈£î≥T+ã dü+ã+<ÛëT kÕe÷õø£+>± ÁbÕeTTK´‘· ø£*– ñHêïsTT. e´øÏÔ kÕe÷õø£ J$‘·+ ã+<ÛäT‘·« dü+ã+<ÛëT, ã+<ÛäT‘·« düeT÷Vü≤+˝À ‘·q n+‘·düTÔô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. *+>∑+, ej·TdüT‡, ã+<ÛäT‘·«eTH˚ n+XÊ˝Ò ø±ø£ eT‘·+, C≤‹, ‘·*¢<ä+Á&ÉT n+‘·düTÔ yÓTT<ä˝…’q$ |ü⁄{Ϻq düeTj·T+˝ÀH˚ •X¯óe⁄≈£î ÄbÕ~+#·ã&É‘êsTT. kÕ~Û+∫q n+‘·düTÔ e´øÏÔ ‘·q kÕeTsêú´T, Á|ü‹uÛÑ <ë«sê kÕ~Û+∫q n+‘·düTÔ. $$<Ûä düe÷C≤˝Àì kÕe÷õø£ ì]à‹˝À ø=+‘· uÛ≤>∑+˝À n+‘·düTú kÕ~Û+#·&ÜìøÏ neø±X¯+ ñ+≥T+~. Ä~eT düe÷C≤˝À ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ≈£î n~Ûø£ ÁbÕeTTK´‘· Çe«>± n_Ûeè~∆ #Ó+~q düe÷C≤T e÷Á‘·+ kÕ~Û+∫q n+‘·düTÔ≈£î m≈£îÿe ÁbÕeTTK´‘· ÇdüTÔHêïsTT. Ä<ÛäTìø£ b˛{°‘·‘·« dü+øÏ¢wüº düe÷C≤T e´≈£îÔqT b˛{°¬ø’ ˇ‹Ô&ç ‘Ó∫à ‘·<ë«sê kÕ~Û+∫q $»j·÷qT nqTdü]+∫ n+‘·düTÔqT Çe«&É+ »s¡T>∑T‘·Tqï~. ø=ìï n+‘·düTÔT e÷Á‘·+ Á|ü‘˚´ø£ kÕeTsêú´T >∑yê]øÏ e÷Á‘·y˚T |ü]$T‘·+ #˚j·T≥+ »]–+~. Ç~ n+<ä]øÏ kÕ<Ûä´+ ø±<äT. πøe+ <ÛäèMø£]+∫q, Á|üC≤yÓ÷<ä+ bı+~q, n‘·T´qï‘· Á|ü‹uÛÑ Á|ü<ä]Ù+∫q yês¡T kÕ~Û+∫q n+‘·düTÔ˝À Á|üy˚•kÕÔs¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, dü+^‘·ø±s¡TT, Áø°&Üø±s¡TT yÓTT<ä˝…’qyês¡T. Ä<ÛäTìø£ düe÷C≤˝À n+‘·düTÔ˙ï kÕ~Û+#·ã&çqy˚. Ç˝≤ dü+bÕ~‘· n+‘·düTÔ˙ï |üs¡düŒs¡ Ä<Ûë]‘·+>± ø£*dæ $<ÛäTT ìs¡«Væ≤+#·&ÜìøÏ kÕe÷õø£ ì]à‹ |üì#˚düTÔ+~. @ düe÷»+ ≈£L&Ü πøe+ ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ ˝Ò<ë kÕ~Û+∫q n+‘·düTÔ ø±s¡D+>± |üì#˚j·T˝Ò<äT. ¬s+&É÷ ñeTà&ç>± ñ+{≤sTT. düe÷»+ dü¬s’q |ü<ä∆‹˝À |üì#˚j·T&ÜìøÏ |üs¡düŒs¡ Ä<Ûës¡+>± ‘·|üŒìdü]>± ñ+{≤sTT. ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ #·Á≥+˝À kÕ~Û+∫q n+‘·düTÔ≈£î kÕúq+ ñ+≥T+~. Á|ü‹ e´øÏÔ ø=+‘· kÕ~Û+∫q n+‘·düTÔ, ø=+‘· ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ ø£*– ñ+{≤&ÉT. e´øÏÔ ˇø£ n+‘·düTÔqT ø£*– ñqï|ü &ÉT dü+ã+~Û‘· |üqTT ø=ìï+{Ïì ìs¡«Væ≤+#ê*‡ ñ+≥T+~. M{Ïô|’ eT]+‘· ˝À‘·T>± ªbÕÁ‘·µ nH˚ n+X¯+˝À #·]Ã<ë›+. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 5. n+‘·düTÔ˝Àì s¡ø±qT ‘Ó|ü+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 93
6. ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ≈£î Ä<ÛësêqT $e]+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 6.3.5 bÕÁ‘· düe÷» XÊÅdüÔ+˝À ôVA<ë, n+‘·düTÔ, bÕÁ‘·≈£î #ê˝≤ ÁbÕeTTK´‘· ñ+~. Á|ür e÷qe düe÷» ì]à‹˝À Ç$ ø°ø±+XÊT. >∑‘·+˝À #·]Ã+∫q $<Ûä+>± n+‘·düTÔ nH˚~ düe÷»+ ˝Ò<ë düeT÷Vü≤+˝À e´øÏÔ kÕúq+. Á|ür düe÷»+, düeT÷Vü≤+˝À $$<Ûä s¡ø± n+‘·düTÔT ñ+{≤sTT. n˝≤π> Äj·÷ n+‘·düTÔqT e´≈£îÔT b˛wæ+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. bÕÁ‘· nH˚~ n+‘·düTÔ >∑‹o ˝Ò<ë Á|ües¡ÔHê n+X¯+. bÕÁ‘· <ë«sê e´øÏÔ ‘·q n+‘·düTÔ≈£î dü+ã+~Û+∫q eTsê´<ä*ï bÕ{Ï+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. n˝≤π> M{Ï <ë«sê _Û+#˚ >ös¡yêqT, kÂø£sê´qT ≈£L&Ü bı+<äT‘ê&ÉT. n+fÒ ˇø£ e´øÏÔ ‘·q≈£î _Û+∫q n+‘·düTÔ <ë«sê ìs¡«Væ≤+#˚ |üqTT bÕÁ‘·>± #Ó|üŒe#·TÃ. n+‘·düTÔ nH˚~ bı+<˚~, bÕÁ‘· nH˚~ b˛wæ+#˚~. bÕÁ‘· n+‘·düTÔ jÓTTø£ÿ $~Û>± uÛ≤$+#·e#·TÃ. düeT÷Vü≤+˝Àì Á|ü‹ düuÛÑT´&ÉT kÕe÷õø£ bÕÁ‘·*ï ‘·|üŒø£ b˛wæ+#ê*. n+fÒ bÕÁ‘· b˛wüD düuÛÑT´+<ä]ø° ‘·|üŒìdü]. nsTT‘˚ ˇø£ e´øÏÔøÏ ñqï bÕÁ‘· dü+K´ düe÷»+˝À n‘·ì n+‘·düTÔ MT<ä Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. ø=ìï bÕÁ‘·T |üs¡düŒs¡+ |ü+#·Tø√e≥+ <ë«sê ìs¡«Væ≤+#·ã&É‘êsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ô|<ä›T, |æ¢T yÓTT<ä˝…’q$. ø=ìï bÕÁ‘·T πøe+ ˇø£s¡T ˝Ò<ë ø=+<äs¡T e´≈£îÔT e÷Á‘·y˚T b˛wæ+#·&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, dü+düúqT ìs¡«Væ≤+#˚ ø±s¡´ìsê«Vü≤≈£îT yÓTT<ä˝…’q$. ø=ìï bÕÁ‘·T dü«j·T+>± ÄbÕ~+#·Tø√ã&É‘êsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ÁøϬø{Ÿ Áø°&Üø±s¡T&ÉT yÓTT<ä˝…’q$. #ê˝≤ bÕÁ‘·T ndü+ø£*Œ‘·yÓTÆq$, e÷s¡TŒ #˚j·T˝Òì$. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ‘·+Á&ç, ‘·*¢, ø=&ÉT≈£î, ≈£L‘·Ts¡T yÓTT<ä˝…’q$. Á|ür n+‘·düTÔ ≈£L&Ü e´≈£îÔ qT+&ç bÕÁ‘· <ë«sê ø=ìï ø±s¡´ø£˝≤bÕqT Ä•düTÔ+~. bÕÁ‘·, n+‘·düTÔ ˇπø HêD≤ì≈£îqï ¬s+&ÉT eTTU≤T>± ñHêï $uÛÑõ+#·&ÜìøÏ MT˝Òì$. n+‘·düTÔ ÁbÕ<∏ä$Tø£+>± dæús¡+>± ñ+≥T+~. ø±˙ bÕÁ‘· $$<Ûä düìïy˚XÊT, e´≈£îÔqT nqTdü]+∫ >∑‹o+>± ñ+≥T+~. ˇπø bÕÁ‘·qT $$<Ûä e´≈£îÔT y˚s¡Ty˚s¡T>± b˛wækÕÔs¡T. ˇø£ e´øÏÔ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ bÕÁ‘·˝À Á|üe]Ô+#˚ Á|ües¡ÔHê rs¡T≈£î dü+ã+~Û+∫q ø=ìï e÷s¡Z<äs¡Ùø±T, bÕÁ‘· b˛wüD rs¡T j·T<ës¡ú+>± m˝≤ ìs¡«Væ≤+#ê˝À ≈£L&Ü dü÷∫+#·ã&ܶsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ø£fi≤XÊ˝À $<ë´s¡Tú Vü‰»s¡T, #·<äTe⁄ H˚s¡TÃø√e&É+ e+{Ï n+XÊ˝À Ä•+∫q bÕÁ‘· b˛wüD≈£î yê] j·T<ës¡ú bÕÁ‘· b˛wüD≈£î #ê˝≤ e´‘ê´dü+ ñ+≥T+~. e´øÏÔ <Ó’q+~q J$‘·+˝À nH˚ø£ bÕÁ‘·T b˛wækÕÔ&ÉT. yê{Ï b˛wüD˝À nH˚ø£ s¡ø± |òüTs¡¸DT+{≤sTT. Hê´j·÷~Ûø±] bÕÁ‘·˝À uÛ≤y√<˚«>±≈£î nr‘·+>±, e´øÏÔ>∑‘· n+XÊ≈£î <ä÷s¡+>± $wüj·÷‘·àø£yÓTÆq yÓ’Ks¡TT Á|ü<ä]Ù+#ê*. ‘·+Á&ç bÕÁ‘·˝À uÛ≤y√<˚«>±T ø°ø£+>± ñ+{≤sTT. ˇø£ e´øÏÔ ˇø£ düìïy˚X¯+˝À ˇπø bÕÁ‘· b˛wæùdÔ Çã“+~ ñ+&É<äT. ø±˙ ˇπø düìïy˚X¯+˝À nH˚ø£ bÕÁ‘·T b˛wæ+#ê*‡ e∫Ãq|ü &ÉT bÕÁ‘· eT<Ûä´ |òüTs¡¸D ‘·˝…‘·TÔ‘·T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ñ<√´>∑+ #˚düTÔqï eTVæ≤fi¯ ‘·*¢ bÕÁ‘· b˛wædü÷Ô n~Ûø±s¡ ø±s¡´ø£˝≤bÕ˝À ≈£L&Ü düeTj·TbÕq bÕ{Ï+#ê+fÒ #ê ø£wüº+>± ñ+≥T+~. BìøÏ n<äq+>±, ˇπø n+‘·düTÔ≈£î $$<Ûä s¡ø± bÕÁ‘·T CÀ&ç+#·ã&ç ñ+{≤sTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ø£fi≤XÊ˝À Ä#ês¡T´ì bÕÁ‘·qT |ü]o*ùdÔ ñbÕ<Ûë´j·TT&ç>±qT, e÷s¡Z<ä]Ù>±qT, |ü]XÀ<Ûä≈£î&ç>±qT, düVü≤#·s¡Tì>±qT, s¡#·sTT‘·>±qT, $$<Ûä dü+|òü÷qT ìs¡«Vü≤D düuÛÑT´ì>±qT $$<Ûä bÕÁ‘·qT b˛wæ+#ê*‡ ñ+≥T+~. ø=ìïkÕs¡T¢ Äj·÷ bÕÁ‘· <ë«sê Ä•+#˚ Á|ües¡Ôq ô|]–q|ü &ÉT bÕÁ‘· eT<Ûä´ |òüTs¡¸DT πs¬ø‹Ô bÕÁ‘·T <Óã“‹H˚ |ü]dæú‹ ‘·˝…‘·TÔ‘√+~. ndü+»düyÓTÆq, yÓ’s¡T<Ûä´yÓTÆq bÕÁ‘·‘√, ˇø£ n+‘·düTÔ eT÷+>± ˇ‹Ô&ç ô|s¡T>∑T‘·T+~. Ä#ês¡T´T uÀ<Ûäq, |ü]XÀ<Ûäq bÕÁ‘· b˛wüD˝À bÕÁ‘· eT<Ûä´ |òüTs¡¸D, bÕÁ‘· Á|ü<äs¡Ùq <Óã“‹q≥+ e¢ e´≈£îÔT ˇ‹Ô&çøÏ, e÷qdæø£ Ä+<√fi¯q≈£î >∑Ts¡e⁄‘ês¡T. 94
n+‘·düTÔ, bÕÁ‘· eT<Ûä´ dü+ã+<Ûä+: n+‘·düTÔ, bÕÁ‘·T n+‘·sY dü+ã+<Ûä+ ø£*–q$. n+‘·düTÔ ˇø£ düe÷»+ ˝Ò<ë düeT÷Vü≤+˝Àì kÕúsTT nsTT‘˚, bÕÁ‘· Äj·÷ n+‘·düTÔ˝Àì Á|ües¡Ôq <äèø√ÿD+. n+‘·düTÔ <ë«sê ì]›wüº kÕe÷õø£ bÕÁ‘·qT >∑T]Ô+#·&ÜìøÏ neø±X¯+ ñ+≥T+~. n+‘·düTÔ kÕe÷õø£ uÛ≤eq, nsTT‘˚ bÕÁ‘· nH˚~ kÕe÷õø£ eTH√$C≤„q n+X¯+. ˇπø n+‘·düTÔ˝Àì $$<Ûä bÕÁ‘·qT $$<Ûä s¡ø± e´≈£îÔT yÓ’$<Ûä´+>± b˛wæ+#·&É+˝À e´øÏÔ‘·«+, kÕeTsêú´T, yÓ’$<Ûä´+, Á|ü‹uÛÑ, Á|ües¡ÔqT ø°ø£bÕÁ‘· eVæ≤kÕÔsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, dü+düú n<Ûä´≈£åî&ÉT ˇø£ kÕúsTTì ø£*– ñ+{≤&ÉT. nsTT‘˚ Ä kÕúHêìï uÛÑØÔ #˚j·T&ÜìøÏ $$<Ûä s¡ø± e´≈£îÔT, $$<Ûä s¡ø± kÕeTsê∆´T, Á|ü‹uÛÑ‘√ Á|üj·T‹ïkÕÔs¡T. n+‘·düTÔ dæús¡yÓTÆ+~>± uÛ≤$+∫q|üŒ{Ïø° <ëì≈£îqï Á|üe÷D≤T, ìj·Te÷˝À dües¡D <ë«sê n+‘·düTÔ˝À e÷s¡TŒ »s¡T>∑T‘·T+~. á Áø£eT+˝À ø=‘·Ô Vü≤≈£îÿT, eTsê´<äT n+‘·düTÔ˝À e∫à #˚s¡‘êsTT. eT]ø=ìï |üP]Ô>± ‘=>∑&É+ ˝Ò<ë dües¡DT #˚j·Tã&É‘êsTT. ø=ìï dü+<äsꓤ˝À n+‘·düTÔ˝Òì bÕÁ‘·T ≈£L&Ü ñ+{≤sTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ‘·*¢ Äj·÷>± ‘·q |æ¢ ø=s¡≈£î |üì#˚düTÔ+~. Çø£ÿ&É Äj·÷>± ‘·*¢øÏ n+‘·düTÔ ˝Ò<äT nsTTHê bÕÁ‘· b˛wüD »s¡T>∑T‘·T+~. düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT n+‘·düTÔqT e´ed”úø£è‘· bÕÁ‘·>± ù|s=ÿHêïs¡T. düe÷»+˝À bÕÁ‘·qT ÁbÕe÷DÏø£]+#·&É+, ìj·T+Á‹+#·&É+, kÕ<Ûës¡D°ø£s¡D+ #˚kÕs¡T. düe÷»+ n+‘·düTÔ, bÕÁ‘· |üs¡düŒs¡ Ä<Ûës¡+ô|’qH˚ |üì#˚düTÔ+<äì #Ó|üŒe#·TÃ. >∑‘·+˝À #Ó|ü⁄‘·Tqï≥T¢ n+‘·düTÔ düe÷»+˝À ˇø£ e´øÏÔ kÕúsTTì ‘Ó*j·TCÒùdÔ, bÕÁ‘· n+‘·düTÔø£qT>∑TDyÓTÆq Á|ües¡ÔHê #·Á{≤ìï $e]düTÔ+~. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 7. bÕÁ‘·, bÕÁ‘· dü+|òüTs¡¸D, bÕÁ‘· dü$T‹qT $e]+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 6.4 kÕe÷õø£ Á|üø±s¡´+ Á|üø±s¡´+, $<ÛäTT nH˚ |ü<ëT $$<Ûä H˚|ü<∏ë´˝À $$<Ûä s¡ø± ns¡ú+‘√ yê&É≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. kÕ<Ûës¡D ns¡ú+˝À ˇø£ |üìì ìs¡«]Ô+#·≥+ ˝Ò<ë #˚j·T≥+>± ñ|üjÓ÷–kÕÔs¡T. kÕe÷õø£ XÊÅdüÔ+˝À Á|üø±s¡´+ uÛ≤eq≈£î Áø£eTã<ä∆yÓTÆq ìs¡«#·Hêìï <äTsYÿôV’≤yéT Çe«&É+ »]–+~. ˇø£ kÕe÷õø£ dü+düú Á|üø±s¡´+, $<ÛäTqT dü+düú≈£î, n+<äT˝Àì kÕe÷õø£ JeC≤+ nedüsê≈£î eT<Ûä´ düVü≤ dü+ã+<Ûä+>± ù|s=ÿHêï&ÉT. yÓTs¡ºHé ˇø£ e´edüú˝À <ä‘·Ô‘·, dües¡D <ë«sê #˚j·Tã&çq ‘·sê«‘· ø£ì|æ+∫q |ü]D≤e÷qT $<ÛäTT, Á|üø±sê´T>± ìs¡«∫+#ê&ÉT. eT*H√d”ÿ, sê&éøÏ¢|òt ÁuÖHé, bÕs¡‡Hé‡, yÓTs¡ºHé ‘·~‘·s¡T e¢ Ä<ÛäTìø£ düe÷»+˝À Á|üø±s¡´+, $<ÛäT uÛ≤eq≈£î ÁbÕeTTK´‘· e∫Ã+~. sê&éøÏ¢|òt ÁuÖHé kÕe÷õø£ J$‘êìøÏ, düJe JeC≤˝≤ìøÏ eT<Ûä´>∑ dü+ã+<Ûëìï >∑T]+∫ $e]+#ê&ÉT. Á|üÁøÏj·T, $<ÛäTT nH˚~ kÕe÷õø£ ìsêàD≤ìøÏ, Jeq Á|üÁøÏj·T≈£î eT<Ûä´ n+‘·sY dü+ã+<Ûëìï dü÷∫düTÔ+~. Á|üø±s¡´+, ì]à‹, $<ÛäTT eT÷&ÉT uÛ≤eqT ≈£L&Ü |üs¡düŒs¡+ dü+ã+<Ûä+ ø£*–q$. e÷qe kÕe÷õø£ e´edüú≈£î n‘·´+‘· ÄeX¯´ø£yÓTÆq$. düe÷» XÊÅdüÔ+˝À Á|üø±s¡´+, $<ÛäTT nH˚$ düe÷»+ dü+|ò”TuÛ≤yêìï, dæús¡‘ê«ìï ô|+bı+~+#˚+<äT≈£î |üì#˚ùd $$<Ûä uÛ≤>± dü+øÏ¢wüº e´edüú>± #Ó|üŒe#·TÃ. yÓTT‘·Ô+ e´edüú dü¬s’q $<Ûä+>± |üì#˚j·T&ÜìøÏ düe÷»+˝Àì uÛ≤>±˙ï |üì#˚kÕÔsTT. 95
MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 8. kÕe÷õø£ Á|üø±s¡´+ nq>±H˚$T? ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 6.5 kÕe÷õø£ e´edüú kÕe÷õø£ Á|ü‹#·s¡´ <ë«sê s¡÷bı+~q Á|üe÷D≤T, $Te ≈£Ls¡TŒH˚ kÕe÷õø£ e´edüú>± ìs¡«∫+#·&É+ »]–+~. n+<äT˝Àì $<ÛäTqT ìs¡«Væ≤+#·{≤ìøÏ e´≈£îÔ≈£î n+‘·düTÔqT, bÕÁ‘·qT bı+<äT|üs¡#·ã&ÉT‘·T+~. Ä<ÛäTìø£ düe÷» XÊÅdüÔ+˝À ªe´edüúµ nH˚ uÛ≤eqqT {≤ÿ{Ÿ bÕs¡‡Hé‡ Á|üy˚X¯ô|{≤º&ÉT. kÕe÷õø£ e´edüú $$<Ûä uÛ≤>± eT<Ûä´ n+‘·sY dü+ã+<Ûë Áø£eTyÓTÆq ≈£Ls¡TŒqT dü÷∫düTÔ+~. á ≈£Ls¡TŒ˝À Á|ü‹ uÛ≤>±ìøÏ ì]›wüºyÓTÆq kÕúq+, ìs¡«]Ô+#·&ÜìøÏ bÕÁ‘· ñ+≥T+~. $$<Ûä uÛ≤>± eT<Ûä´ Á|ü‹#·s¡´T+{≤sTT. ì]à‹˝Àì $$<Ûä uÛ≤>± eT<Ûä´ >∑ dü+ã+<Ûë #·Á{≤ìï nqTdü]+∫ e´edüú≈£î ÁbÕeTTK´‘· ñ+≥T+~. e´edüú˝Àì uÛ≤>±˙ï yêdüÔe |ü]dæú‹øÏ ‘·–q $<Ûä+>± ñ|üjÓ÷>∑ø£s¡ dü+ã+<Ûë‘√ ÁøÏj·÷o+>± |üì#˚kÕÔsTT. düe÷»+ n+fÒ ñ|üjÓ÷>∑+, Ä~Û|ü‘·´+, |üs¡düŒs¡+>± y˚TeTT, eTq+ nH˚ uÛ≤eq e+{Ï n+XÊ düe÷Vü‰s¡+>± uÛ≤$+#·e#·TÃ. nsTT‘˚ düe÷»+˝Àì $uÛÒ<ëqT ≈£L&Ü $TqVü‰sTT+#·˝Ò+. nsTT‘˚ n$ ≈£L&Ü Çwüº+ ø±s¡D+>± ô|<ä›>± Á|üuÛ≤e+ #·÷|üe⁄. M≥ìï+{Ïø° Ä<Ûës¡+ düVü≤ø±s¡+, |üs¡düŒs¡+ Ä<Ûës¡|ü&É≥+. Çe˙ï |üdüs¡Œs¡ #Ó’‘·q´+‘√ Äe]+#·ã&ç ñ+{≤sTT. eTTK´+>± kÕe÷õø£ Á|ües¡Ôq #·Á{≤ìï s¡÷bı+~+#·≥+ ø=s¡≈£î nedüs¡yÓTÆq$. kÕe÷õø£ e´edüú ì]à‹ e´≈£îÔ eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ Á|ü‹#·s¡´T, n+‘·sY dü+ã+<Ûë <ë«sê @s¡Œ&çq dü+ã+<Ûë‘√ ì+&ç ñ+≥T+~. <ëìøÏ ø±|ü]$T‹ ˝Ò<äT. e´≈£îÔT, düeTT<ëj·÷ìøÏ _Ûqï+>± ñ+≥T+~. ˝≤|æj·TsY Á|üø±s¡+ ªdüe÷»+ πøe+ Á|üC≤ düeT÷Vü‰H˚ ø±<äT yê]˝À, yê] eT<Ûä´ πs¬ø‘˚Ô Á|ü‹ #·s¡´ Á|üe÷D≤ dü+øÏ¢wüº #·Á{≤ìï düT∫düTÔ+~.µ M≥ìï+{Ï Ä<Ûës¡+>± düe÷»+, kÕe÷õø£ e´edüúqT kÕe÷õø£ Á|ü‹#·s¡´ <ë«sê s¡÷bı+~q Á|üe÷D≤T, $Te ≈£Ls¡TŒ>± ìs¡«∫+#·≥+ »]–+~. e´≈£îÔT n+<äT˝Àì $$<Ûä uÛ≤>±˝À kÕúqeTT, n+<äT˝À $<ÛäTT b˛wæ+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. á Á|üø±s¡´+˝À ˇø£{Ï eTs=ø£ <ëìì Á|üuÛ≤$‘·+ #˚düTÔ+~. n˝≤π> düeT÷Vü‰T>± @s¡Œ&ç Ä~Û|ü‘ê´ìï kÕ~Û+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. á Áø£eT+˝À eT]ø=ìï ñ|üãè+<ëT, düeT÷Vü‰T>± @s¡Œ&É‘êsTT. á Á|üø±s¡´+˝À ˇø£ düeTq«j·T+ ø£qã&ÉT‘·T+~. e´øÏÔ ø±ì düeT÷Vü≤+ ø±ì ˇ+≥]>± ø±ø£ @ø£yÓTT‘·Ô+>± |üì#˚j·T≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. Á|üe÷D≤T, $TeT, dü+düÿè‹, ñeTà&ç Á|ües¡Ôq ø±s¡D+>± düe÷»+ @ø£‘·«+‘√ ø£q|ü&ÉT‘·T+~. Çe˙ï ˇø£ qeT÷Hê˝À ã+~Û+|üã&ç kÕe÷õø£ e´edüú>± s¡÷bı+<äT‘·T+~. #ê¬s¢dt |æ. ÷yéT‡ kÕe÷õø£ e´edüúqT e´≈£îÔ ãVæ≤s¡Z‘· Á|ü‹#·s¡´ qeT÷Hê>±qT, |üs¡düŒs¡ düVü≤ø±sêT, dü+ã+<Ûë #·s¡´ <ë«sê @s¡Œ&çq ìsêàD qeT÷Hê>±qT, ñeTà&ç dü+πø‘êT ÄX¯j·÷T>± ìs¡«∫+#ê&ÉT. &˚$&é b˛|æHé e÷Á‘·+ kÕe÷õø£ e´edüú˝À e´≈£îÔ ãVüQfi¯ Á|ü‹#·s¡´ <ë«sê @s¡Œ&çq~>±qT, e´≈£îÔT, ãè+<ë eT<Ûä´ ˇø£]‘√ eTs=ø£]øÏ »]π> Á|ü‹#·s¡´ ˇø£ Áø£eT j·T÷ì{Ÿ>± ù|s=ÿHêï&ÉT. n~ ˇø£ kÕe÷õø£ j·T÷ì{Ÿ. n≥Te+{Ï j·T÷ì{Ÿ n+<äT˝Àì düuÛÑT´≈£î _Ûqï+>± ñ+≥T+~. kÕe÷õø£ e´edüú ˇø£ düeTÁ>∑yÓTÆq neT]ø£. Ä]úø£, sê»ø°j·T, eT‘·, Ç‘·s¡ dü+ã+~Û‘· yÓ’$<Ûä´yÓTÆq |üs¡düŒs¡ dü+ã+<ÛäyÓTÆq ñ|ü e´edüú˙ï <ëì |ü]~Û˝À |üì#˚kÕÔsTT. kÕe÷õø£ e´edüú _ÛqïyÓTÆq Ç‘·s¡ e´edüú‘√bÕ≥T uÛÖ>√[ø£, |üsê´es¡D n+XÊqT |ü]>∑Dq˝ÀøÏ rdüT≈£î+≥T+~. 96
6.5.1 kÕe÷õø£ e´edüú˝Àì n+XÊT kÕe÷õø£ e´edüú˝Àì ø°ø±+XÊqT á øÏ+~ $<Ûä+>± $e]+#·e#·TÃ. 1) $XÊ«kÕT, C≤„q+: e´øÏÔ Á|ües¡Ôq˝À $XÊ«kÕT, C≤„q+ @ø£s¡÷|ü‘·qT rdüTø=ì edüTÔ+~. $$<Ûä s¡ø± e÷qe düeT÷Vü‰qT ìj·T+Á‹+#˚ dü+düúT>± |üì#˚kÕÔsTT. $$<Ûä s¡ø± dü+Á|ü<ëj·÷T, qeTàø±T, Ä#êsê |òü*‘·+>± eT‘·+ ˝Ò<ë eT‘êT @s¡Œ&É‘êsTT. e´øÏÔ X¯øÏÔ, Ä˝À#·qT ˇø£ ì]›wüºyÓTÆq ~X¯˝À |üì#˚ùd˝≤ e÷s¡Z<äs¡Ùq+ #˚j·Tã&ÉT‘·T+~. 2) eTH√uÛ≤yêT: eTìwæ πøe+ ùV≤‘·Te⁄ <ë«sêH˚ Jeq+ kÕ–+#·≥+ ø£wüº+. s¡ø£Ô ã+<ÛäT‘·«+, kÕe÷õø£, ñVü‰‘·àø£ eTH√uÛ≤yêT düe÷»+ ìs¡+‘·s¡+ ø=qkÕ>∑&ÜìøÏ ô|<ä› m‘·TÔq ñ|üjÓ÷>∑|ü&É‘êsTT. Ç~ Á|ü» dü+düÿè‹˝À Á|ü‘·´ø£å dü+ã+<Ûä+ ø£*– ñ+≥T+~. 3) n+‹eT ø£å´+: eTìwæ |ü⁄≥Tºø£ Ä<Ûë]‘·+>±qT, kÕe÷õø£+>±qT ñ+≥T+~. n‘·ì nedüsêT, eTsê´<äT H˚s¡TÃø√yê*‡ ñ+≥T+~. n‘·ì nedüsêqT >∑T]Ô+#·Tø=ì rs¡TÃø√yê*. nedüsêT, dü+‘·è|æÔ, n+‹eT øå±´ eT<Ûä´ e´øÏÔ, düe÷C≤T ñ+{≤sTT. Ç$ kÕe÷õø£ e´edüú dü«uÛ≤yêìï >∑T]ÔkÕÔsTT. Ç$ Á|ü>∑‹øÏ nes√<ÛëT ‘·>∑Z&ÜìøÏ @sêŒ≥T #˚kÕÔsTT. Çe˙ï kÕe÷õø£ e´edüú dü«uÛ≤yêìï ìs¡ísTTkÕÔsTT. n˝≤π> |ü⁄s√>∑‹ e÷sêZqT, dü]Vü≤<äT› πsKqT dü÷∫kÕÔsTT. 4) Ä<äsêÙT, Á|üe÷D≤T: kÕe÷õø£ e´edüú, n+<äT˝Àì uÛ≤>±≈£î $$<Ûä s¡ø± $<ÛäTT ø£≥Tº~≥º+>± |üì#˚j·T&ÜìøÏ nedüs¡yÓTÆq Á|üe÷D≤T, Ä<äsêÙT @s¡Œs¡#·ã&ܶsTT. á ìj·Te÷T, #·{≤ºT, ìã+<Ûäq Ä<Ûës¡+>± e´≈£îÔT kÕ+düÿè‹ø£ øå±´T, ñ<˚›XÊqT @s¡Œs¡T#·T≈£î+{≤s¡T. Ä<äs¡Ùe+‘·yÓTÆq kÕe÷õø£ e´edüú ˝Ò<ë kÕe÷õø£ ì]à‹øÏ Á|üe÷D≤T, Ä<äsêÙT ø£èwæ #˚kÕÔsTT. M{Ï e¢ e÷qe Á|ües¡Ôq düe÷»+ n+^ø£]+∫q Á|üe÷D≤ ø√dü+ $#·*‘· Á|ües¡Ôq≈£î >∑T]ø±≈£î+&Ü ñ+≥T+~. n+<äTe¢ düe÷» ìs¡«Vü≤D, dæús¡‘·«+ düs¡fi¯+>± kÕ>∑T‘·T+~. C≤q|ü<ä Ø‘·TT, Ä#êsêT, dü+Á|ü<ëj·÷T, bòÕ´wüHé, HÓ’‹ø£‘·, eT‘·+ yÓTT<ä˝…’q$ ø=ìï Á|üe÷D≤T, Ä<äsêÙ≈£î ñ<ëVü≤s¡DT. 5) n+‘·düTÔ ` bÕÁ‘·: Á|ü‹ e´øÏÔ düe÷»+˝À $<ÛäTT ìs¡«]ÔkÕÔ&ÉT. Ç~ n+‘·düTÔ ` bÕÁ‘· dü+ã+<Ûä+ Ä<Ûës¡+>± »s¡T>∑T‘·T+~. |ü⁄≥Tºø£, *+>∑+, ej·TdüT‡ e+{Ï n+XÊ ø±s¡D+>± e´≈£îÔ≈£î ÄbÕ~+#·ã&É‘êsTT. ø=+<äs¡T yês¡T n+<äCÒùd ùde ø±s¡D+>± ≈£L&Ü bı+<äT‘ês¡T. 6) bÕÁ‘·: n+‘·düTÔ ˝≤>±H˚ düe÷»+˝À bÕÁ‘·T ≈£L&Ü $$<Ûä s¡ø±˝…’q e´≈£îÔ≈£î y˚s¡Ty˚s¡T>± dü÷∫+#·ã&É‘êsTT. ø=ìïkÕs¡T¢ ˇπø bÕÁ‘· nìï n+‘·düTÔ≈£î »‘·#˚j·T ã&ÉT‘·T+~. n+‘·düTÔ jÓTTø£ÿ ãVæ≤s¡Z‘· s¡÷|ü+ bÕÁ‘·. e´øÏÔ ñ<√´>∑ ìs¡«Vü≤D ˝Ò<ë |üqTT #˚j·TT dü+<äsꓤ˝À ‘·q n+‘·düTÔqT >∑Ts¡TÔ ô|≥Tºø√e&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. n+<äTe¢ kÕe÷õø£ e´edüú˝À ◊ø£´‘·, ìs¡«Vü≤D, düeTÁ>∑‘· kÕ~Û+#·ã&É‘êsTT. n+‘·düTÔ, bÕÁ‘·T ¬s+&É÷ ø£*dæø£≥Tº>± kÕ>∑T‘êsTT. ¬s+&ç+{Ïì |üP]Ô>± y˚s¡T #˚j·T≥+ kÕ<Ûä´+ø±<äT. 7) X¯øÏÔ, n~Ûø±s¡+: kÕe÷õø£ e´edüú˝À |òüTs¡¸D ˇø£ uÛ≤>∑+. <ëì˝À XÊ+‹, Áø£eT‘·«+ kÕ~Û+#·≥+ ø£å´+>± ñ+≥T+~. n+<äTe¢ ø=+<äs¡T n~Ûø±s¡+ $ìjÓ÷–dü÷Ô eT+∫ |üìøÏ ãVüQe÷HêT, ‘·|ü #˚dæq yê]øÏ •ø£åT $~ÛkÕÔs¡T. n~Ûø±sêìï neTT #˚j·T≥+˝À ãè+<ëìøÏ ãè+<ëìøÏ eT<Ûä´ uÛÒ<ëT+{≤sTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ≈£î≥T+ã+˝À ‘·+Á&ç~ n‘·T´qï‘· n~Ûø±s¡+. sê»´+˝À bÕ≈£îìøÏ n~Ûø±s¡+ ñ+≥T+~. 8) ìùw<ÛëT: n‘·T´qï‘· n~Ûø±s¡+ <ë«sê ìùw<ÛëT <ÛäèMø£]+#·ã&É‘êsTT. ~>∑Te kÕúsTTyês¡T ˝Ò<ë Ä»„qqT ~Ûø£ÿ]+#˚ yê]øÏ •ø£åT $~Û+#·&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. #˚j·T<ä–q$, #˚j·T<ä>∑ì |üqTT, yê{ÏøÏ dü+ã+~Û+∫q ãVüQe÷HêT, •ø£åqT Á|üe÷D≤T dü÷∫kÕÔsTT. 6.5.2 kÕe÷õø£ e´edüú ø£åD≤T kÕe÷õø£ e´edüú ø=ìï ø£åD≤T ø£*– ñ+≥T+~. ø£åD≤qT øÏ+~ $<Ûä+>± #Ó|üŒe#·TÃ. 1) e´≈£îÔ ãVüQfi¯‘·«+ <ë«sê e´edüú nqTdü+<Ûëq+ #˚j·Tã&ÉT‘·T+~ : kÕe÷õø£ e´edüú πøe+ ˇø£ e´øÏÔ #·s¡´ |òü*‘·+>± @s¡Œ&É<äT. $$<Ûä s¡ø± e´≈£îÔ #·s¡´ |òü*‘·+>± ñ+≥T+~. kÕe÷õø£ e´edüú s¡÷bı+<ä{≤ìøÏ m+‘√eT+~ e´≈£îÔ Á|ü‹#·s¡´T ø±s¡DeTe⁄‘êsTT. 97
2) øå±´T : e´øÏÔ e÷qe Á|ü‹#·s¡´T, |üqTT ø£å´+, ñ<˚›X¯´+ ˝Ò≈£î+&Ü ñ+&Ée⁄. |üqT˙ï ø=ìï øå±´T, ñ<˚›XÊ´qT nqTdü]+∫ kÕ>∑T‘êsTT. $$<Ûä s¡ø± kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë e´ø°Ôø£s¡D e÷qe Á|ü‹#·s¡´ |òü*‘·+>± #Ó|üŒe#·TÃ. 3) $$<Ûä uÛ≤>± eT<Ûä´ Áø£eT‘·«+, qeT÷Hê : $$<Ûä uÛ≤>±qT »‘·|üs¡#·≥+ <ë«sê kÕe÷õø£ e´edüú @s¡Œ&ÉT‘·T+<äì #Ó|üŒ˝Ò+. <ëì˝À ˇø£ qeT÷Hê, neT]ø£, Áø£eT‘·«+ ñ+&Ü*. n+<äT˝Àì $$<Ûä $uÛ≤>± eT<Ûä´ n+‘·s¡Z‘·+>± ˇø£ s¡÷|ü‘· ñ+&Ü*. n|ü &˚ n~ kÕe÷õø£ e´edüú>± >∑T]Ô+#·ã&ÉT‘·T+~. 4) $<ÛäTqT nqTdü]+∫ @s¡Œ&çq dü+ã+<Ûä+ ø±s¡D+>± @ø£‘·«+ : e´edüú˝Àì $$<Ûä uÛ≤>± eT<Ûä´ Áø£eT‘·«+, @ø£‘·«+ ñ+≥T+~. @ø£‘·«+ $<ÛäT˝Àì dü+ã+<Ûä+ ø±s¡D+>± @s¡Œ&ÉT‘·T+~. Ç≥Te+{Ï $<ÛäT dü+ã+<Ûä+ ø±s¡D+>± yÓTT‘·Ô+ e´edüú˝À düeTÁ>∑‘· edüTÔ+~. <ëìì kÕe÷õø£ e´edüú>± >∑T]Ô+#·ã&ÉT‘·T+~. 5) kÕe÷õø£ e´edüú uÛÖ‹ø£ ˝Òø£ |üsê´es¡D n+XÊT : Á|ür kÕe÷õø£ e´edüú K∫Ñ·yÓTÆq uÛÖ‹ø£ ÁbÕ+‘·+ ˝Ò<ë Á|ü<˚X¯+, ø±+, düeT÷Vü≤+‘√ nqTdü+<Ûëì+#·ã&ç ñ+≥T+~. n+fÒ $$<Ûä ø±˝≤T, Á|ü<˚XÊT, |ü]dæú‘·T˝À kÕe÷õø£ e´edüú ˇπø s¡ø£+>± ñ+&É<äT. n˝≤π> kÕe÷õø£ e´edüú ø£åD≤T ≈£L&Ü n<˚ Áø£eT+˝À e÷s¡TŒ dü«uÛ≤e+ ø£*– ñ+&É≥+ ˝Ò<ë >∑‹o+>± ñ+{≤sTT. 6) kÕ+düÿè‹ø£ e´edüú s¡÷|ü+ : kÕe÷õø£ e´edüú kÕ+düÿè‹ø£ e´edüú‘√ nqTdü+<Ûëì+|üã&ç ñ+≥T+~. kÕ+düÿè‹ø£ e´edüú düe÷»+˝Àì dü+düÿè‹, dü+Á|ü<ëj·T+, Ä#êsêT, eT‘·+ yÓTT<ä˝…’q n+XÊ <ë«sê düuÛÑT´qT @ø°ø£è‘·+ #˚düTÔ+~. 7) øå±´T, ñ<˚›XÊT : kÕe÷õø£ e´edüú ñ<˚›XÊ nqTÁ|üjÓ÷ø£Ô+, e´ø°Ôø£s¡D <ë«sê nqTdü+<Ûëì+|ü ã&ÉT‘·T+~. n+fÒ kÕe÷õø£ e´edüú˝Àì $$<Ûä s¡ø± e´≈£îÔqT Áù|s¡D <ë«sê yê] øå±´T, ñ<˚›XÊT, nedüsêqT nqTdü]+∫ ø£*|æ ñ+#˚ Á|üj·T‘·ï+ »s¡T>∑T‘·T+~. 8) düs¡T›u≤≥T : kÕe÷õø£ e´edüú ø£åD≤˝À düs¡T›u≤≥T Á|ü<ÛëqyÓTÆ+~. kÕe÷õø£ s¡÷|ü+˝À e#˚à e÷s¡TŒT Á|üuÛ≤$‘·eTj˚T´ >∑‹o <äè–«wüj·÷ìï dü÷∫düTÔ+~. kÕe÷õø£ e´edüú düe÷»+ ñ<˚›XÊT, øå±´T, nedüsê‘√ Á|üuÛ≤$‘·eTe⁄‘·T+~. nedüsêT, |ü]dæú‘·T≈£î nqT>∑TD+>± kÕe÷õø£ e´edüú e÷s¡TŒ≈£î ˝ÀqsTTq|ü &ÉT e÷Á‘·y˚T düeTø±©q‘· ø£*– ñ+≥T+~. n+<äTe¢ kÕe÷õø£ e´edüú˝À e÷qe nedüsêT, |ü]düsêT, #ê]Á‘·ø£ |ü]dæú‘·TT, <äè–«wüj·÷ ø±s¡D+>± e÷s¡TŒT »s¡T>∑T‘·÷ ñ+{≤sTT. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 9. kÕe÷õø£ e´edüúqT ìs¡«∫+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 6.6 kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq kÕe÷õø£ düeT÷Vü‰T, e´≈£îÔ eT<Ûä´ ø£*– ñ+&˚ dü+ã+<Ûë qeT÷HêqT kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq>± |æe&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq˝À |ü]e÷D+, neT]ø£, @ø£s¡÷|ü‘·, uÛ≤e Á|üdüs¡D e´edüú, ì]à‹, Hêj·Tø£‘·«+ yÓTT<ä˝…’q n+XÊT+{≤sTT. n>¥ãsYï, ìyéTø±|òt Á|üø±s¡+ ˇø£ e´edüú˝Àì $$<Ûä uÛ≤>±T yê{ÏøÏ dü÷∫+∫q $$<Ûä $<ÛäTT ìs¡«Væ≤+#˚˝≤ n»e÷sTTw” #˚j·T≥+ kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq nHêïs¡T. C≤HédüHé Á|ü‹#·s¡´ e´edüúì, n+XÊqT ìs¡«Vü≤D nHêï&ÉT. 98
düe÷»+˝Àì $$<Ûä dü+düúT ‘·eT≈£î dü÷∫+∫q ˝Ò<ë >∑T]Ô+∫q $<ÛäTT ìs¡«Væ≤+#˚ |ü]dæú‘·TT @s¡Œs¡#·≥+ ìs¡«Vü≤D>± Ç©j·T{Ÿ, yÓT]‡˝Ÿ ù|s=ÿHêïs¡T. kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq nH˚ |ü<ëìï e´edüú˝Àì $$<Ûä uÛ≤>± |üs¡düŒs¡ Ä<Ûës¡‘·‘ê«ìï dü÷∫+#·&ÜìøÏ yê&É‘ês¡T. düe÷»+˝Àì $$<Ûä uÛ≤>± eT<Ûä´ neT]ø£qT ‘Ó*j·T#˚j·T{≤ìøÏ ≈£L&Ü kÕe÷õø£ ìs¡«Vü≤D nH˚ |ü<ëìï kÕe÷õø£ dü+düú nH˚ ns¡ú+˝À dü÷∫kÕÔs¡T. n+fÒ düe÷C≤ìï Á|ü‹#·s¡´T ìs¡«Væ≤+#˚ e´≈£îÔ ìs¡«Vü≤D düeT÷Vü≤+>± ≈£L&Ü #Ó|üŒe#·TÃ. kÕe÷õø£ dü+düú˙ï e´≈£îÔ Á|ü‹#·s¡´‘√ ≈£L&çq$ ø±ã{Ϻ yê≥ìï+{Ï˙ kÕe÷õø£ e´edüúT>± #Ó|üŒe#·TÃ. e´edüú˝Àì Á|ü‹ e´ø°Ô, düuÛÑT´&çøÏ ˇø£ n+‘·düTÔ πø{≤sTT+#·ã&ç ñ+≥T+~. yês¡T Ä n+‘·düTÔ˝Àì bÕÁ‘·qT b˛wæ+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ≈£î≥T+ã+˝Àì ‘·*¢<ä+Á&ÉTT, ø=&ÉT≈£îT, ≈£L‘·Tfi¯ó¢ ø=ìï kÕe÷õø£+>± >∑T]Ô+#·ã&çq bÕÁ‘·T, $<ÛäTT ìs¡«]Ô+#ê*. Ç+ø± kÕe÷õø£ dü+düúT Á|üe÷D≤ qeT÷Hê qeT÷Hê˝À $<ÛäTT ìs¡«Væ≤kÕÔsTT. kÕe÷õø£ e´edüú ì]à‹ $$<Ûä |ü<ä∆‘·TqT, $$<Ûä uÛ≤>± |üs¡düŒs¡ Ä<Ûë]‘·+>± $<ÛäTT ìs¡«Væ≤+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. 6.7 dü+düÿè‹ düe÷»+˝Àì e´≈£îÔ ø£åD≤T, $TeT, edüTÔe⁄T yÓTT<ä˝…’q yê{Ï yÓTT‘êÔìï dü+düÿè‹>± |ü]>∑DÏ+#·&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. düe÷»+ n+fÒ e´≈£îÔ Á|ü‹#·s¡´ <ë«sê ˇπø $<ÛäyÓTÆq Jeq XË’*ì nqTdü]+#·≥+>± Ç|üŒ{Ïπø ‘ÓTdüT≈£îHêï+. ô|<ä› düe÷C≤T #ê˝≤ dü+øÏ¢wüº+>± ñ+{≤sTT. ∫qï<Ó’q ˝Ò<ë dü+øÏ¢wüºyÓTÆq<Ó’Hê n+<äT˝À ø=ìï qeT÷HêT ñ+{≤sTT. ‘·<ë«sê n+<äT˝Àì düuÛÑT´+‘ê ˇπø s¡ø£yÓTÆq dü+düÿè‹ ø£*– ñ+fÒ düe÷»+ kÕ|ò”>± kÕ>∑&ÜìøÏ Me⁄‘·T+~. dü+düÿè‹ ˝≤{ÏHé |ü<ä+ ªø£Ãsêµ (Cultura) qT+&ç ñ‘·ŒqïeTsTT´+~. yÓTT<ä≥ ñ|üjÓ÷–+∫q s√eTHé eø£Ô dædæs√ ªø£Ãsê nì$Tµ (Ä‘·à •ø£åD) (Cultura Animi) uÛ≤eq>± ù|s=ÿHêï&ÉT. dü+düÿè‹ nH˚~ ‹]– Ä<ÛäTìø£ j·T÷s¡|t˝À 17e X¯‘êã› ø±+˝À e´øÏÔ $<ä´ <ë«sê bı+<˚ X¯ó~∆>± ˝Ò<ë ñqï‹>± dü÷∫+#·≥+ »]–+~. 18e, 19e X¯‘êu≤›˝À ‘·s¡#·T>± yÓTT‘·Ô+ Á|ü»qT dü÷∫+#˚+<äT≈£î yê&É≥+ »]–+~. e÷qe |ü⁄sê‘·‘·« XÊÅdüÔy˚‘·Ô f…ÆsY dü+düÿè‹ì kÕs¡«Á‹ø£ e÷qe kÕeTs¡ú´+>± ù|s=ÿHêï&ÉT. 20e X¯‘êã›+˝À e÷qe |ü⁄sê‘·‘·« XÊÅdüÔ+˝À dü+düÿè‹ ø°ø£ uÛ≤eq>± e÷]+~. n+<äT˝Àì »qT´ dü+ã+<Ûä n+XÊ‘√ Á|ü‘·´ø£å dü+ã+<Ûä+ ˝Òì $düÔè‘·yÓTÆq e÷qe <äè–«wüj·T+>± uÛ≤$+#·&É+ »]–+~. Vü‰u…˝Ÿ e+{Ï e÷qe XÊÅdüÔy˚‘·ÔT nuÛÑ´düHê Á|ües¡Ôq qeT÷Hê düMTø£è‘· e´edüú>± e]í+#ês¡T. qeT÷Hê Je nqTe+•ø£‘· dü+ã+<Ûä n+XÊ‘√ ø±ø£ düe÷»+˝Àì düuÛÑT´ ø£åD≤ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. dü+düÿè‹ |üPs¡« Ä≥$ø£ dæú‹ qT+&ç ãj·T≥≈£î sêe&ÜìøÏ, |üP]Ô e÷qe⁄&ÉT>± n_Ûeè~∆ #Ó+~q $<ÛëHêqT dü÷∫düTÔ+~. 6.7.1 dü+düÿè‹ ns¡ú+, ìs¡«#·q+ düe÷» XÊÅdüÔ+˝À dü+düÿè‹ì $$<Ûä ø±˝≤˝À¢ düe÷»+˝Àì düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T ñ|üjÓ÷–+∫q dü+πø‘· uÛ≤cÕ dü+|ü⁄{Ï. kÕ<Ûës¡D+>± düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT Ä<ÛäTìø£ C≤„q uÛ≤+&Ü>±s¡+, kÕVæ≤‘·´+, ø£fi¯T e+{Ï ñqï‘· s¡+>±qT dü+düÿè‹ <ë«sê dü÷∫+#·˝Ò<äT. yÓTT‘·Ô+ düe÷» »HêuÛ≤˝À Ç≥Te+{Ï es¡Z+ n‹ ‘·≈£îÿe kÕúsTT˝À ñ+≥T+~. düe÷»+˝Àì düuÛÑT´+<ä]ø° dü+düÿè‹ ñ+≥T+~. düe÷»+, dü+düÿè‹ $wüj·T+˝À Ä+<√fi¯q ñ+&Ü*‡q |üì˝Ò<äT. ˇø£ Äyêdü ÁbÕ+‘·+˝À ìedæ+#˚ yês¡T ˇø£]‘√ eTs=ø£s¡T Á|ü‹#·s¡´ <ë«sê düe÷»+˝À Jeq+ kÕ–kÕÔs¡T. nsTT‘˚ dü+düÿè‹˝À • neT÷s¡Ô ñìøÏ, n+fÒ Á|ü»qT Á|üuÛ≤$‘·+ #˚ùd Ä˝À#·qT. • e÷qe⁄T ñ‘·Œ‹Ô #˚dæq edüTÔe⁄ <ë«sê Ä˝À#·qqT, Á|ü‹_+_+#·&ÉeTT. ø±e⁄q, dü+düÿè‹ dü+ã+~Û‘· düeT÷Vü≤+ >∑T]Ô+#˚ $TeT, bÕ{Ï+#˚ Á|üe÷D≤T, düèwæº+∫q edüTÔe⁄ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. ˇø£ düe÷»+˝Àì Á|ü»T n+^ø£]+∫q qeTàø±T, Ä#êsêT, Jeq $<Ûëq+, ø£fi¯T yÓTT<ä˝…’q yê{Ïì 99
dü+düÿè‹ dü÷∫düTÔ+~. n˝≤π> düeT÷Vü≤+˝Àì düuÛÑT´T ñeTà&ç>± |ü+#·T≈£îH˚ qeTàø±T, yÓ’Ks¡T <ë«sê dü+düÿè‹ì ns¡ú+ #˚düTø√e#·TÃ. düe÷»XÊÅdüÔ+˝À dü+düÿè‹ì $$<Ûä ø±˝≤˝À¢ düe÷»+˝Àì düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T ñ|üjÓ÷–+∫q uÛ≤cÕ dü+πø‘· dü+|ü⁄{Ï>± $e]+#ês¡T. dæyÓTà˝Ÿ dü+düÿè‹ì #ê]Á‘·ø±+XÊqT $wüj·÷‘·àø£ |ü]oq <ë«sê ãVæ≤s¡Z‘· s¡÷bÕ˝À e´øÏÔ‘·«+ ô|+bı+~+#˚ dü+düú>± ù|s=ÿHêï&ÉT. n˝≤π> dü+düÿè‹ì Ä˝À#·Hê $<Ûëq+, Á|üe]Ô+#˚ $<Ûëq+, Ä˝À#·qT, edüTÔe⁄T ø£*|æ Á|ü» Jeq $<ÛëHêìï s¡÷|ü⁄~<äT›‘êj·Tì ìs¡«∫+#ês¡T. k˛wæj·÷J &çø£åqØ dü+düÿè‹ ˇø£ düeT÷Vü≤+˝Àì düuÛÑT´T ñeTà&ç>± |ü+#·T≈£îH˚ edüTÔe⁄T, Á|üe÷D≤T, $TeT>± ìs¡«∫+∫+~. kÕ<Ûës¡D+>± dü+düÿè‹ì düe÷»+˝Àì yÓTC≤]{° düuÛÑT´T |üs¡düŒs¡+ ˝Ò<ë düe÷»+˝Àì Á|üeTTK+>± >∑T]Ô+#˚ esêZT e÷]Œ&ç #˚düT≈£îqï dü+πø‘ê ns¡ú+>± #Ó|üŒe#·TÃ. ˇø£ ‘·s¡+ qT+&ç eTs=ø£ ‘·sêìøÏ n+~+#·≥+ <ë«sê dü+düÿè‹ ø=qkÕ>∑T‘·T+~. eT*H√d”ÿ dü+düÿè‹ì eTìwæ Áø£e÷qT>∑‘· düè»q>± ù|s=ÿHêï&ÉT. n˝≤π> e÷qe Á|üj·T‘êï <ë«sê n‘·ìøÏ _Û+∫q $»j·÷ |òü*‘·+>± uÛ≤$+#·e#·TÃ. HêsYÔ Á|üø±s¡+, e÷qe⁄&ÉT ‘·q nedüsêqT ‘·è|æÔ |üs¡#·Tø√e&ÜìøÏ düVü‰j·T|ü&˚ e÷qe ì]à‘· kÕ<ÛäHêqT ø£*– ñqï<˚ dü+düÿè‹. nsTT‘˚ Á>∑Vü≤+ yê˝Ÿ‡ dü+düÿè‹ì e´øÏÔ ≈£L&É>∑{Ϻq Ä˝À#·qT, $TeT, edüTÔe⁄T>± ‘Ó*bÕ&ÉT. bÕ‘· ‘·sê qT+&ç C…’$ø£ yês¡dü‘ê«ìøÏ _Ûqï+>± eTìwæ H˚s¡TÃ≈£îqï kÕe÷õø£ yês¡dü‘·«+>± #ÓbÕŒ&ÉT. Ç~ dü«‘·Vü‰>± »qT´e⁄ <ë«sê dü+Áø£$TdüTÔ+~. _j·TsYdüº&é dü+düÿè‹ì düe÷»+˝Àì düuÛÑT´ Ä˝À#·Hê |ü<ä∆‘·TT, |üì#˚ùd $<ÛëHê dü+øÏ¢wüº $TÁX¯eT+>± n_ÛÁbÕj·T|ü&ܶ&ÉT. nsTT‘˚, fÒsY dü+düÿè‹ì düe÷»+˝Àì düuÛÑT´&ç>± kÕ~Û+∫q kÕeTsêú´T, bÕ{Ï+#˚ Ä#êsêT, #·≥º+, HÓ’‹ø£‘·, ø£fi¯T, eT‘·+, qeTàø±T, C≤„q+, nyê≥T¢ ø£>∑*dæq dü+øÏ¢wüº yÓTT‘·Ô+>± ù|s=ÿHêï&ÉT. 6.7.2 dü+düÿè‹˝Àì n+XÊT Ç|üŒ{Ïes¡≈£L »]–q #·s¡Ã<ë«sê dü+düÿè‹øÏ dü+ã+~Û+∫q ø=ìï ø°ø±+XÊqT >∑T]Ô+#·≥+ »]–+~. dü+düÿè‹˝À ÁbÕ<∏ä$Tø£ ø°ø±+XÊT: • uÛ≤wü • dü+πø‘êT • Á|üe÷D≤T • $TeT • qeTàø±T / eT‘·+ • dü+C≤„Hê‘·àø£ n+XÊT. uÛ≤wü: düeT÷Vü≤+˝Àì düuÛÑT´T ˇø£ kÕe÷õø£ |ü]dæú‹˝À |üs¡düŒs¡+ |ü+#·T≈£îqï ñeTà&ç uÛ≤e+ >∑ |ü<ëT, Ä˝À#·q düeT÷Vü≤+. uÛ≤wü <ë«sê dü+düÿè‹øÏ dü+ã+~Û+∫q |ü<ëT, yêø±´qT ˇπø ns¡ú+‘√ yê&É&É+ »s¡T>∑T‘·T+~. n+fÒ uÛ≤wüqT ˇø£ e´øÏÔ qT+&ç eTs=ø£ e´øÏÔøÏ dü+<˚XÊqT, Ä˝À#·qqT Á|ükÕs¡+ #˚ùd e÷<Ûä´eT+>± #Ó|üŒe#·TÃ. uÛ≤wü ˇø=ÿø£ÿ dü+düÿè‹˝À ˇø=ÿø£ÿ $<Ûä+>± ñ+≥÷, ˇø£ ‘·s¡+ qT+&ç eTs=ø£ ‘·sêìøÏ ã~© ne⁄‘·T+~. uÛ≤wüqT dü+düÿè‹øÏ |ü⁄Hê~>±qT, kÕe÷õø£ J$‘êìøÏ ø°ø£yÓTÆq~>±qT #Ó|üŒe#·TÃ. dü+πø‘êT: Ç|üŒ{Ïπø #·]Ã+∫q≥T¢>± dü+düÿè‹ n+fÒ dü+πø‘êT. dü+πø‘ê <ë«sê düìïy˚XÊqT, dü+|òüT≥qqT, Ç‘·s¡ n+XÊqT ns¡ú+ #˚düTø√e#·TÃ. ñ<ëVü≤s¡D≈£î á y˚j·T≥+, ‘· e+#·&É+, qeTdüÿ]+#·&É+, ˇø£ Ä˝À#·qqT e´ø°Ôø£]+#·&É+ yÓTT<ä˝…’q$. ø=ìï s¡ø± dü+πø‘êT ˇø£ e´øÏÔ Ç‘·s¡TqT >∑T]+∫ yÓ’Ks¡TqT Á|ü‹_+_+#·e#·TÃ. Á|üe÷D≤T: ˇø£ e´øÏÔ ì]›wüº Á|ües¡ÔqqT dü÷∫+#˚ ìj·Te÷T, e÷s¡Z<äs¡Ùø±T>± Á|üe÷D≤qT #Ó|üŒe#·TÃ. Á|üe÷D≤T ˇø£ e´øÏÔì dü+düÿè‹, düe÷»+ |ü]~Û˝À ìu…&ÉT‘·T+~. n+fÒ Á|üe÷D≤T Á|ür e´øÏÔ qT+&ç Ä•+#˚ ÁbÕe÷DÏø£ Á|ües¡Ôq>± #Ó|üŒe#·TÃ. Á|üe÷D≤T e´øÏÔ qT+&ç Ä•+#˚ Á|ües¡ÔHê qeT÷Hê. e´øÏÔøÏ Á|üe÷D≤ <ë«sê #˚j·T<ä–q ˝Ò<ë #˚j·T≈£L&Éì |üqTô|’ e´øÏÔøÏ Ä˝À#·q Çe«ã&ÉT‘·T+~. 100
$TeT: $TeT dü+düÿè‹ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+{≤sTT. dü+düÿè‹ ˇø=ÿø£ÿ düe÷»+˝À ˇø=ÿø£ÿ s¡ø£+>± ñ+≥T+~. n+<äTe¢ $TeT ≈£L&Ü e÷s¡T‘·T+{≤sTT. $TeT e´øÏÔ qT+&ç Ä•+#˚ Á|ües¡ÔqqT dü÷∫kÕÔsTT. |üì ìs¡«]Ô+#˚ $<ÛëHêìøÏ $TeT ÁbÕ<Ûëq´‘·ìkÕÔsTT. qeTàø£+: Á|ü‹ C≤‹ dü+düÿè‹˝À uÛ≤>∑+>± ø=ìï qeTàø±T ø£*– ñ+≥T+~. Á|ü» nedüsêT, ø√]ø£qT qeTàø±T |üP]Ô#˚kÕÔsTT. n+fÒ e´≈£îÔT qeTàø£+ <ë«sê dü+‘·è|æÔì bı+<äT‘ês¡T. ø=ìï s¡ø± Á|ües¡ÔqqT bÕ{Ï+#·&É+ <ë«sê ø=ìï+{Ïì kÕ~Û+#·e#·Ãì e´≈£îÔT ã+>± qeTTà‘ês¡T. n≥Te+{Ï dü+<äsꓤT m<äTs¡sTTq|ü &ÉT yê{Ïì bÕ{ÏkÕÔs¡T. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ø=ìï s¡ø± eT‘·|üs¡yÓTÆq qeTàø± <ë«sê Ä<Ûë´‹àø£ dü+‘·è|æÔì bı+<äT‘ês¡T. dü+C≤„Hê‘·àø£ n+XÊT: dü+düÿè‹ dü+C≤„Hê‘·àø£ n+XÊ <ë«sê $$<Ûä kÕe÷õø£ düìïy˚XÊ˝À e´≈£îÔ q&Ée&çø£ m˝≤ ñ+&Ü˝À ‘ÓTdüT≈£î+{≤s¡T. nìï düe÷C≤˝Àì dü+düÿè‹ <ë«sê uÛÖ‹ø£, kÕe÷õø£ Á|ü|ü+#· C≤„q+ bı+<äT‘ês¡T. Ç≥Te+{Ï C≤„q+ $$<Ûä s¡ø± ø±s¡´ø£˝≤bÕ≈£î eTTK´+>± ÄVü‰s¡ dü+bÕ<äq, kı+‘· ÇT¢, Á|üj·÷D+ yÓTT<ä˝…’q yê{ÏøÏ dü+ã+~Û+∫q |ü]C≤„q+ bı+<ä≥+˝À ø°ø£+ ne⁄‘·T+~. dü+düÿè‹ $$<Ûä ãè+<ë˝Àì düuÛÑT´ eT<Ûä´ >∑ Ä#êsêT, yÓ’Ks¡TT, qeTàø±˝Àì yÓ’$<Ûä´‘·T ‘Ó*j·TCÒdüTÔ+~. dü+düÿè‹, uÛ≤wü, edüTÔe⁄T, Áø£‘·Te⁄T, dü+düúT, dü+Á|ü<ëj·÷T, ø£fi¯T yÓTT<ä˝…’q yê{Ï <ë«sê ˇø£‘·s¡+ qT+&ç eTs=ø£ ‘·sêìøÏ ã~© ne⁄‘·T+~. dü+düÿè‹ |üs¡düŒs¡+ |ü+#·T≈£îqï kÕe÷õø£ #·s¡´ <ë«sê s¡÷bı+~q Ä˝À#·qT, qeTàø±T, $TeT,C≤„q+. 6.7.3 dü+düÿè‹ ø£åD≤T dü+düÿè‹ ø£åD≤T ‘ÓTdüTø√e≥+ #ê˝≤ eTTK´yÓTÆ+~. yê{Ïì ˇø£ Áø£eT|ü<ä∆‹˝À $düÔè‘·+>± ns¡ú+ #˚düT≈£î+<ë+. dü+düÿè‹ H˚s¡TÃø√<ä–q~: dü+düÿè‹ì düVü≤C≤‘·+>± ˝Ò<ë e+X¯bÕs¡+|üs¡´+>± ø±≈£î+&Ü nuÛÑ´düq <ë«sê bı+<ä≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. ø=ìïkÕs¡T¢ dü+düÿè‹ì Á|ües¡ÔqqT nuÛÑ´dæ+#˚ |ü<ä∆‹>± ≈£L&Ü dü÷∫kÕÔs¡T. ø=ìï s¡ø± #·s¡´T Jedü+ã+<ÛäyÓTÆq$. yê{Ïì nuÛÑ´dæ+#ê*‡q nedüs¡+ ˝Ò<äT. n$ düVü≤»yÓTÆq$. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ø£fi¯ó¢ eT÷j·T&É+, qe«&É+, ø£qT¬s|üŒT ø=≥Tºø√e&É+ yÓTT<ä˝…’q$. nsTT‘˚ eT]ø=ìï |üqTT nuÛÑ´dæ+#˚$. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, Ç‘·s¡TqT |üø£]+#·≥+, #˚‘·TT eTT&ÉT#·Tø√e≥+, #˚‘·TqT ø£|ü≥+, <äTdüTÔqT <Ûä]+#·≥+, ÄVü‰s¡+ rdüTø√H˚ |ü<ä∆‹ yÓTT<ä˝…’q$. Ç≥Te+{Ï$ Ç‘·s¡T qT+&ç H˚s¡TÃø√e≥+ <ë«sê nuÛÑ´dækÕÔs¡T. Çe˙ï ø=ìï Á|ü‘˚´ø£ kÕe÷õø£ düìïy˚XÊ <ë«sê $$<Ûä |üqTqT H˚s¡Œ≥+, H˚s¡TÃø√e≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. dü+düÿè‹ kÕe÷õø£yÓTÆ+~: dü+düÿè‹ düe÷» ñ‘·Œqï+. Ç~ ˇ+≥]>± ñ+&É<äT. kÕe÷õø£ Á|ü‹#·s¡´ <ë«sê yÓTT<ä˝…’, n_Ûeè~∆ #Ó+<äT‘·T+~. dü+düÿè‹ì Ç‘·s¡T düVü≤#·s¡´+˝ÀH˚ nuÛÑ´dæ+#·≥+ »s¡T>∑T‘·T+~. dü+düÿè‹ Ç‘·s¡T‘√ |ü+#·T≈£îH˚~: Ç‘·s¡T düVü≤#·s¡´+˝À dü+düÿè‹ nuÛÑ´düq »s¡T>∑T‘·T+~. n˝≤π> |üs¡düŒs¡+ |ü+#·T≈£îH˚~. düe÷»+˝Àì Á|ü»T yê] qeTàø±T, Ä˝À#·qT, HÓ’‹ø£‘·, $TeT yÓTT<ä˝…’q$ |ü+#·T≈£î+{≤s¡T. _j·TsYdüº&é dü+düÿè‹ì ˇø£] ø£+fÒ m≈£îÿe eT+~ qT+&ç <ä‘·Ô‘·, $ìjÓ÷>∑+, qeTàø£+, Ä#·s¡D ˝Ò<ë ø£*– ñ+&É≥+ <ë«sê bı+<ä&É+ »s¡T>∑T‘·T+<äì ù|s=ÿHêï&ÉT. dü+düÿè‹ ã~© ne⁄‘·T+~: dü+düÿè‹ ˇø£‘·s¡+ qT+&ç eTs√ ‘·sêìøÏ ã~© ne⁄‘·T+~. kÕ+düÿè‹ø£ ∫Vü‰ïT ‘·*¢<ä+Á&ÉT qT+&ç |æ¢≈£î ‹]– yê] |æ¢≈£î Áø£e÷qT>∑‘·+>± ã~© ne⁄‘êsTT. uÛ≤wü dü+düÿè‹˝À ˇø£ uÛ≤>∑+, n+<äTe¢ uÛ≤wü <ë«sê dü+düÿè‹ ã~© »s¡T>∑T‘·T+~. dü+düÿè‹ uÀ<Ûäq ˝Ò<ë nqTø£s¡D <ë«sê »s¡T>∑T‘·T+~. dü+düÿè‹ ìs¡+‘·s¡+: dü+düÿè‹ ìs¡+‘·s¡ Á|üø±s¡´+, Áø£e÷qT>∑‘·+>± ø±˝≤ìï nqTdü]+∫ e÷s¡T‘·T+~. es¡Ôe÷q+, >∑‘·+˝À kÕ~Û+∫q $»j·÷qT yÓTT‘·Ô+˝À ø£T|ü⁄ø=ì uÛÑ$wü´‘·TÔ $»j·÷yÓ’|ü⁄ kÕ>∑T‘·T+~. *+≥Hé dü+düÿè‹ì e÷qe⁄ì kÕe÷õø£ yês¡dü‘·«+>± ù|s=ÿHêï&ÉT. dü+düÿè‹ dæús¡‘·«+ ø£*– ñ+≥T+~ : dü+düÿè‹ düeTÁ>∑yÓTÆ+~, dæús¡‘·«+ ø£*– ñ+≥T+~. dü+düÿè‹˝Àì $$<Ûä uÛ≤>±T n+‘·s¡Z‘·+>± nqTdü+<Ûë ì+|üã&ç ñ+{≤sTT. dü+düÿè‹ |ü]es¡Ôq #Ó+<äT‘·T+~: dü+düÿè‹˝À e÷s¡TŒT ø±düÔ HÓeTà~>± »]–q≥T¢ ø£qã&çq|üŒ{Ïø° dæús¡+>± eTT+<äT≈£î kÕ>∑T‘êsTT. e÷s¡T‘·Tqï |ü]dæú‘·T≈£î nqT>∑TD+>± Á|ü‹düŒ+~düTÔ+~. ø±e⁄q ø±˝≤qT>∑TD+>± dü+düÿè‹˝À e÷s¡TŒT+{≤sTT. <˚ìHÓ’Hê d”«ø£]+#˚ dü«uÛ≤e+ ø£*– ñ+≥T+~. 101
dü+düÿè‹ dü+‘·è|æÔ <ëj·Tø£yÓTÆ+~ : dü+düÿè‹ eTìwæ Je, kÕe÷õø£ nedüsêqT ‘√&ÉŒ≥+˝À e´øÏÔøÏ dü+‘√wü+, Äq+<ëìï n+~düTÔ+~. dü+düÿè‹ ˇø=ÿø£ÿ düe÷»+˝À ˇø=ÿø£ÿ $<Ûä+>± ñ+≥T+~: Á|ür düe÷»+ ‘·q<Ó’q dü+düÿè‹ ø£*– ñ+≥T+~. n˝≤π> Á|ür düe÷»+˝À dü+düÿè‹øÏ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£‘· ñ+≥T+~. kÕ+düÿè‹ø£ n+XÊT, dü+Á|ü<ëj·÷T, Ä#êsêT, $TeT, HÓ’‹ø£‘·, Ä<äsêÙT, nuÛ≤´dü+ yÓTT<ä˝…’q$ nìï düe÷C≤T, dü+düÿè‘·T˝À @ø£s¡÷|ü‘· ñ+&É<äT. <äTdüTÔT <Ûä]+#·≥+, ÄVü‰s¡+ rdüTø√e≥+, JeqXË’* e+{Ï yê{Ï˝À $$<Ûä düe÷C≤˝À¢ >∑T]Ô+#·<ä–q yÓ’$<Ûä´+ ñ+≥T+~. ô|’>± @ dü+düÿè‹ ≈£L&Ü dæús¡+ ø±<äT. ø±˝≤qT>∑TD+>± e÷s¡TŒT+{≤sTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î ÄuÛÑs¡D≤T <Ûä]+#·≥+ |üPs¡«ø±+˝À eT>∑yêfi¯ó¢ #˚ùdyês¡T. nsTT‘˚ es¡Ôe÷q+˝À Åd”Ô≈£î e÷]+~. dü+düÿè‹ C…’$ø£ ø£åD≤≈£î nr‘·yÓTÆq~, uÛ≤ek˛Œ¤s¡ø£yÓTÆ+~: dü+düÿè‹ düJe+ ˝Ò<ë ìØ®e+ ≈£L&Ü ø±<äT. $$<Ûä düe÷C≤˝À $$<Ûä n+‘·düTÔT, bÕÁ‘·T b˛wæ+∫q yê]ì y˚πs«s¡T düe÷C≤˝À y˚s¡T y˚s¡T>± |ü]o*+#ês¡T. yê] kÕe÷õø£ n+‘·düTÔ, bÕÁ‘·T dü+düÿè‹ <ë«sê e÷Á‘·y˚T ns¡ú+ #˚düTø√e#·TÃ. Á|ü‹ düe÷»+ ≈£L&Ü ‘·eT dü+düÿè‹ì Ä<äs¡Ù˙j·T+>±qT, $TyÓ’q~>±qT uÛ≤$düTÔ+~. dü+düÿè‹ Á|ü‘˚´ø£yÓTÆq~: dü+düÿè‹ |ü]$T‘·yÓTÆq Á|ües¡ÔHê qeT÷Hê≈£î ÁbÕ‹ì<Ûä´+ eVæ≤düTÔ+~. Á|ü‹ dü+düÿè‹˝À <äTdüTÔT <Ûä]+#·&É+, ÄVü‰s¡+ rdüTø√e&É+, ô|<ä›qT >ös¡$+#·&É+ e+{Ï ns¡úe+‘·yÓTÆq Ä˝À#·qT, $TeT ñ+{≤sTT. dü+düÿè‹˝Àì $$<Ûä ø√D≤T n+‘·sY dü+ã+<Ûä+ ø£*– ñ+{≤sTT: dü+düÿè‹ nH˚~ dü+øÏ¢wüº e´edüú. n+<äT˝Àì ˇø£ uÛ≤>∑+ e÷s¡TŒ #Ó+~‘˚ $T–*q uÛ≤>±ô|’ ≈£L&Ü Á|üuÛ≤e+ ñ+≥T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, Åd”ÔqT >ös¡$+#·&É+ e+{Ï n+X¯+ e¢ Åd”Ô $<ä´, Ä]úø£, kÕ«e+ãq, eTVæ≤fi¯T ñ<√´>±T #˚j·T&É+ e+{Ï e÷s¡TŒT #√≥T #˚düT≈£îHêïsTT. |òü*‘·+>± ∫qï |æ¢ dü+s¡ø£åD πø+Á<ëT, eè<äT∆≈£î dü+s¡ø£åD≤ πø+Á<ëT, ÄdüT|üÁ‘·TT yÓTT<ä˝…’q$ ô|]>±sTT. dü+düÿè‹ C≤‹ πø+Á<ä+>± ñ+≥T+~: dü+düÿè‹, C≤‹ πø+Á<ë yê<ëìøÏ eT<Ûä´ <ä>∑Zs¡ dü+ã+<Ûä+ ñ+~. Á|ü»T ‘·eT C≤‹, dü+düÿè‘·TqT ñqï‘· kÕúq+˝À #·÷&É≥+ nH˚ <Û√s¡DÏ kÕs¡«Á‹ø£+>± ø£qã&ÉT‘·T+~. eTTK´+>± C≤q|ü<ä Á|ü»T |ü⁄≥Tºø£≈£î dü+ã+~Û+∫q nH˚ø£ >±<∏äT qeTà≥+, Á|ü#ês¡+ #˚j·T≥+ eq ÁbÕ<Ûëq´‘· ô|]– nBÛø£è‘·+>± e÷] nr+Á~j·T X¯≈£îÔ n+^ø±s¡+ bı+<ësTT. dü+düÿè‹ nH˚~ düe÷»+˝Àì düuÛÑT´T |üs¡düŒs¡+ |ü+#·T≈£îqï Á|ües¡ÔHê e´edüú nsTTq|üŒ{Ïø°, Á|ü» eT<Ûä´ »]π> Á|ü‹#·s¡´ ñeTà&ç qeT÷Hê Äj·÷ düe÷C≤ dü+düÿè‹ì ìπs›•düTÔ+~. dü+düÿè‹ nH˚~ ˇø£ düeT÷Vü≤+˝Àì düuÛÑT´T |ü+#·T≈£îqï dü+Á|ü<ëj·÷T. Ä#êsêT, Ä˝À#·qT. Ç$ düeT÷Vü≤ düuÛÑT´ eT<Ûä´ |ü⁄qs¡“+, ã~© <ë«sê n+<ä#˚j·Tã&É‘êsTT. düe÷»+˝Àì düuÛÑT´ì>± ˇø£ e´øÏÔ bı+~q nìï n+XÊT dü+düÿè‹ |ü]~Û˝ÀøÏ ekÕÔsTT. Á|üe÷D|üPs¡«ø£ Á|ües¡ÔHê qeT÷HêT, |ü+#·T≈£îqï |ü<ä∆‘·TT ˝Ò<ë Ä˝À#·Hê $<ÛëHêT, nqTuÛÑ÷‘·TT, #˚dæq |üqTT dü+düÿè‹˝À uÛ≤>∑eTe⁄‘êsTT. »]–q #·s¡Ã qT+&ç dü+düÿè‹ $<ÛäTqT s¡÷bı+~+#·e#·TÃ. ‘·<ë«sê düe÷»+˝À dü+düÿè‹ nedüs¡+, ÁbÕ<Ûëq´‘·qT >∑T]Ô+#·e#·TÃ. 6.7.4 dü+düÿè‹ Á|üø±sê´T dü+düÿè‹ nH˚ø£ s¡ø± $<ÛäTqT ìs¡«]ÔdüTÔ+~. dü+düÿè‹ »+‘·Te⁄ qT+&ç eTìwæì y˚s¡T|üs¡TdüTÔ+~ eTìwæ Á|ües¡ÔqqT ìj·T+Á‹+∫ düeT÷Vü≤ J$‘êìøÏ nyê≥T #˚düTÔ+~. ø=ìï øå±´qT ìπs›•+∫ yê{Ïì kÕ~Û+#·&ÜìøÏ e÷sêZqT dü÷∫düTÔ+~. Á|ü‹ e´øÏÔøÏ n+‘·düTÔT, bÕÁ‘·qT n+~düTÔ+~. eTìwæ ø√]ø£T, |üqTT, Á|üj·T‘êïT, dü+‘√wü+, Äq+<ä+, $yêVü≤+ e+{Ï kÕ+düÿè‹ø£ n+XÊqT n+~düTÔ+~. dü+düÿè‹ e´øÏÔ‘ê«ìï r]Ã~<äT›‘·T+~: dü+düÿè‹ e´øÏÔ‘·« n_Ûeè~∆ô|’ ô|<ä› m‘·TÔq Á|üuÛ≤e+ #·÷|ü⁄‘·T+~. kÕ+düÿè‹ø£ yê‘êes¡D+˝À |æ¢T e÷qe dü«uÛ≤e+ ô|+bı+~+#·T≈£î+{≤s¡T. ‘·<ë«sê e´≈£îÔT düeT÷Vü≤+˝À düVü≤JeHêìøÏ dæ<ä∆+ ø±e&ÜìøÏ nedüs¡yÓTÆq Jeq Á|üD≤[ø£T s¡÷bı+~+#·T≈£î+{≤s¡T. dü+düÿè‹ e´øÏÔ Á|ües¡ÔqqT, dü«uÛ≤yêìï r]Ã~<äT›‘·T+~. dü+düÿè‹ dü+øÏ¢wüº düìïy˚XÊ˝À |ü]cÕÿsêT n+~düTÔ+~: e÷qe⁄ìøÏ $$<Ûä dü+<äsꓤ˝À @+ #˚j·÷˝À 102
‘ÓTdüT. nsTT‘˚ >∑+<äs¡>√fi¯ |ü]dæú‘·T˝À dü¬s’q <ë]ì mqTïø=ì, |üìdü]>± ìs¡«]Ô+#˚˝≤ dü+düÿè‹ e÷s¡Z<äs¡Ùq+ #˚düTÔ+~. dü+düÿè‹ <ë«sê kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT <Ûäè&É|ü&É‘êsTT: dü+düÿè‹ e÷qe⁄ì düeT÷Vü≤ J$‘êìøÏ düqï<ä∆+ #˚düTÔ+~. düeT÷Vü≤ dü+|ò”TuÛ≤e+ dü+düÿè‹ |ü⁄Hê~ô|’ ñ+≥T+~. Á|ü‹ dü+düÿè‹øÏ ø=ìï Á|üe÷D≤T ñ+{≤sTT. yê{Ï <ë«sê e´øÏÔ @+ #˚j·Te#·TÃ? ˝Ò<ë #˚j·T≈£L&Éì |üqTqT dü÷∫+#·ã&ÉT‘·T+~. dü+düÿè‹ eTìwæøÏ ˇø£ ô|<ä› yÓTT‘·Ô+˝À ∫qï uÛ≤>∑+>± >∑T]Ô+#˚˝≤ ns¡ú+ #˚sTTdüTÔ+~. dü+düÿè‹˝Àì $$<Ûä qeT÷Hê <ë«sê ãè+<ä J$‘·+ ìs¡«Væ≤+#· ã&ÉT‘·T+~. M{Ï <ë«sê e´øÏÔ dü«+‘·eTH˚ uÛ≤eq ô|+bı+~ ÁX¯eT $uÛÑ»q, düeTq«j·T+ kÕ<Ûä´eTe⁄‘·T+~. dü+düÿè‹ q÷‘·q nedüsêqT >∑T]ÔdüTÔ+~: dü+düÿè‹ q÷‘·q n+XÊqT eT]+‘·>± H˚s¡TÃø√yêH˚ ñ‘·T‡ø£‘·qT πs¬ø‹ÔdüTÔ+~. n+<äT≈£î ‘·–q |ü<ä∆‘·TqT dü÷∫düTÔ+~. dü+düÿè‹ $C≤„q uÛ≤+&Ü>±s¡+: dü+düÿè‹ e´øÏÔ ñìøÏøÏ ø±edæq ÄeX¯´ø£yÓTÆq uÛÖ‹ø£, kÕe÷õø£, y˚T<Û√|üs¡yÓTÆq C≤„Hêìï n+~düTÔ+~. n˝≤π> nedüs¡yÓTÆq C≤„q+, HÓ’|ü⁄D≤´T d”«ø£]+#˚ yê‘êes¡D+, Á|ües¡ÔqqT Ä<ÛäT˙ø£]düTÔ+~. dü+düÿè‹ eTìwæøÏ e÷Á‘·y˚T Á|ü‘˚´ø£+. dü+düÿè‹ <ë«sê e´øÏÔ $$<Ûä düT>∑TD≤qT ô|+bı+~+#·T≈£î+{≤&ÉT. ˇø£ düeT÷Vü≤ ì]à‹˝À, eè≈£îÔ e´øÏÔ‘·«+˝À e÷s¡TŒT rdüTø=ì sêe&ÜìøÏ dü+düÿè‹ #·≥ºã<ä∆‘·ìdüTÔ+~. ˇø£ dü+düú˝Àì $$<Ûä |üqTT, ø£è‘ê´ô|’ #·≥ºã<ä∆yÓTÆq ìj·T+Á‘·DqT ìsêàD≤ìøÏ, dü+düú≈£î n+~düTÔ+~. n˝≤π> e´≈£îÔ≈£î Ä<äsêÙT, j·T<ës¡ú Á|ües¡Ôq≈£î eT<Ûä´ uÛÒ<ëqT |ü]wüÿ]+#˚ Á|üj·T‘·ï+ #˚düTÔ+~. dü+düÿè‹ $<ÛäTT düe÷»+˝Àì ìj·Te÷T, Á|üe÷D≤ <ë«sê Á|ü‘·´ø£å+>±, |üs√ø£å+>± Á|ües¡ÔqqT ˝À‘·T>± Á|üuÛ≤$‘·+ #˚dæ ìj·T+Á‹düTÔ+~. 6.7.5 eØZø£s¡D : uÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹ ` nuÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹ dü+düÿè‹ì ¬s+&ÉT s¡ø±T>± eØZø£]+#ês¡T. n$, 1) uÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹, 2) nuÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹ kÕ<Ûës¡D+>± dü+düÿè‹ øÏ+<ä ù|s=ÿqï n+XÊT ø£*– ñ+{≤sTT. 1) neT÷s¡Ô ñìøÏ, n+fÒ Á|ü»qT Á|üuÛ≤$‘·+ #˚ùd Ä˝À#·qT, edüTÔe⁄T. 2) H˚s¡T>± e÷qe⁄T ñ‘·Œ‹Ô #˚dæq edüTÔe⁄T, yê{Ï Ä˝À#·qT, Á|ü‹düŒ+<äqT. uÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹ <ë«sê H˚s¡T>± e÷qe⁄T ñ‘·Œ‹Ô #˚dæq edüTÔe⁄qT |ü]o*+∫q≥¢sTT‘˚ bÕs¡, Hê>∑*, e+≥ bÕÁ‘·, j·T+Á‘êT yÓTT<ä˝…’q $$<Ûä s¡ø± edüTÔe⁄T Äj·÷ düe÷C≤ dü«uÛ≤yêìï Á|ü‹|òü*kÕÔsTT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, |ü⁄sê‘·‘·« XÊÅdüÔy˚‘·ÔT ø£qT>=qï |ü⁄sê‘·q Äj·TT<Ûëìï |ü]o*ùdÔ ÄHê{Ï düe÷»+˝À j·TT<ë∆ì≈£îqï ÁbÕeTTK´‘· ns¡ú+ #˚düTø√e#·TÃ. n˝≤π> $$<Ûä düe÷C≤˝À ã+>±s¡T, yÓ+&ç ÄuÛÑs¡D≤qT <Ûä]+#·≥+ <ë«sê n|üŒ{Ï düe÷» |ü]dæú‘·TT, dü+|ü<ä, Á|ü»≈£î yê{Ïô|’ >∑ eT≈£îÿe ‘ÓTdüTÔ+~. uÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹˝À eTìwæ <ë«sê s¡÷bı+~q edüTÔe⁄T, |ü]ø£sêT |üìeTT≥T¢ ø£|ü, ˝ÀVü≤ edüTÔe⁄T, uÛÑeHêT, yêVü≤HêT, <ës¡TT, e+‘ÓqT yÓTT<ä˝…’q$. eTìwæ H˚s¡T>± ‘·j·÷s¡T #˚dæq ˝Ò<ë e÷s¡TŒT #˚dæ ñ|üjÓ÷>∑+˝ÀøÏ rdüTø=ì e∫Ãq uÛÖ‹ø£ |ü<ësêúìï+{Ïì n+fÒ j·÷+Á‹ø£, $ìjÓ÷>∑ edüTÔe⁄˙ï ≈£L&Ü á es¡Z+˝À #˚s¡Ãe#·TÃ. uÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹ ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ dü+düÿè‹, Ç~ düeT÷Vü≤ dü+düÿè‹˝À ˝Ò<ë düe÷» uÛÖ‹ø£ ø£åD≤qT dü÷∫düTÔ+~. n˝≤π> Ç+&ÉT¢, bÕsƒ¡XÊ\T, ãè+<ëT, #·sYà yÓTT<ä˝…’q$. Ç‘·s¡ dü+düÿè‘·T ˝≤>±H˚ uÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹ ≈£L&Ü ˇø=ÿø£ÿ düe÷»+˝À ˇø=ÿø£ÿ $<Ûä+>± ñ+≥T+~. uÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹˝À e÷s¡TŒT düe÷»+ n_Ûeè~∆, n+<äT˝Àì düuÛÑT´ ø£èwæì nqTdü]+∫ ñ+≥T+~. nuÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹˝À, uÛÖ‹ø£ edüTÔe⁄T ø±≈£î+&Ü uÛ≤wü, Á|ürø£T, Á|üe÷D≤T, $TeT yÓTT<ä˝…’q$ ñ+{≤sTT. n˝≤π> düe÷»+ ˝Ò<ë dü+düÿè‹ ˇø£ ãè+<ëìøÏ ìs¡ísTT+∫q Ä˝À#·qT, nqTuÛÑ÷‘·TT, HÓ’‹ø£‘·, qeTàø±T ø£>∑*|æ ñ+{≤sTT. kÕe÷õø£ XÊÅdüÔy˚‘·ÔT nuÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹øÏ #ê˝≤ ÁbÕeTTK´‘· ÇkÕÔs¡T. Ç~ n+‘·s¡Z‘·+>± ñ+&ç n‘·´+‘· $TyÓ’q~>± uÛ≤$+#·ã&ÉT‘·T+~, e´øÏÔ ˝À|ü* dü«uÛ≤yêìï Á|ü‹|òü*düTÔ+~. Ç+<äT˝À Ä#êsêT, dü+Á|ü<ëj·÷T, yÓ’Ks¡TT, ãVæ≤s¡+>∑+>± ø£ì|æ+#˚ y˚wüuÛ≤wüT, ñ<˚«>±T, Ä˝À#·qT ñ+{≤sTT. düe÷C≤ìï |ü]o*+#˚ Áø£eT+˝À düe÷» XÊÅdüÔy˚‘·ÔT uÛÖ‹ø£, uÛÖ‹πø‘·s¡ dü+düÿè‘·T eT<Ûä´ >∑ yÓ’$<Ûë´qT $e]+#˚ Á|üj·T‘·ï+ #˚XÊs¡T. n>¥ãsYï Á|üø±s¡+ uÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹ e÷s¡TŒ, nuÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹ e÷s¡TŒ ø£Hêï y˚>∑+>± ñ+≥T+~. q÷‘·q edüTÔe⁄qT |ü]dæú‘·T≈£î düs¡T›u≤≥T #˚j·T≥+˝À ø=+‘· b˛sê≥+, |òüTs¡¸D ñ+≥T+~. n+fÒ 103
nuÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹ #ê˝≤ø±+ bÕ≥T dæús¡+>± ñ+&É≥+ ˝Ò<ë e÷s¡TŒì ìs√~ÛdüTÔ+~. á ¬s+&ÉT s¡ø± yÓ’s¡T<Ûä´ dü«uÛ≤e+ e¢ q÷‘·q kÕ+πø‹ø£‘·qT d”«ø£]+#·≥+˝À ø=ìï düeTdü´T ‘·˝…‘·TÔ‘êsTT. kÕ+düÿè‹ø£ yÓqø£u≤≥T‘·q+ düe÷»+˝À nH˚ø£ düeTdü´T düèwæºdüTÔ+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, #·s¡yêDÏ ø£qT>=q&É+, $ìjÓ÷>∑+, #·s¡yêDÏ nH˚ø£ s¡ø±T>± Á|ü»≈£î ñ|üjÓ÷>∑ø£s¡+>± ñ+≥T+~. nsTT‘˚ #·s¡yêDÏ˝À düTBs¡È+>± e÷{≤¢&É≥+ eTq dü+Á|ü<ëj·T+ ø±<äT. Ç{°e Á|üC≤<äs¡D bı+~q bòÕdtº|òü⁄&éqT #·÷ùdÔ yê{Ï <ë«sê nH˚ø£ Äs√>∑´ düeTdü´T ‘·˝…‘˚Ô neø±X¯+ ñ+~, nsTTHê Á|ü»T Çwüº+>± ‹+≥THêïs¡T. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 10. dü+düÿè‹˝Àì n+XÊqT $e]+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 6.8 kÕsê+X¯+ Á|üdüTÔ‘· uÛ≤>∑+˝À kÕe÷õø£ ì]à‹, kÕe÷õø£ e´edüú, kÕe÷õø£ e´ekÕú|üq, dü+düÿè‘·TqT >∑T]+∫ #·]Ã+#·≥+ »]–+~. düe÷»+ ìs¡«Vü≤D≈£î á n+XÊT #ê˝≤ ø°ø£yÓTÆq$. kÕe÷õø£ ì]à‹ ìs¡«∫+∫q, ìj·T+Á‹+∫q e´ed”úø£è‘· dü+ã+<Ûë <ë«sê $$<Ûä edüTÔe⁄ eT<Ûä´ neT]ø£>± #Ó|üŒã&ç+~. n˝≤π> dü+düÿè‹ ø£åD≤T, <ëì˝Àì n+XÊT, ÁbÕeTTK´‘·qT ‘ÓTdüTø√e&É+ »]–+~. 6.9 MT ne>±Vü≤q Á|üX¯ïø£T qeT÷Hê düe÷<ÛëHêT 1. kÕe÷õø£ Á|ües¡Ôq |ü⁄qsêeè‘· qeT÷Hê ˝Ò<ë düe÷»+˝Àì $$<Ûä n+XÊ eT<Ûä´ >∑ dü+ã+<Ûë Áø£eT qeT÷Hê. 2. Á|üe÷D≤T düeT÷Vü≤+ |ü+#·T≈£îqï ÁbÕe÷DÏø£ Á|ües¡Ôq. 3. e´≈£îÔT Á|üe÷D≤qT ` 1) dæ<ë∆+‘· uÀ<Ûäq, 2) nyê≥T¢, 3) ñ|üjÓ÷>∑+, 4) düeT÷Vü≤+˝À >∑T]Ô+|ü⁄ Ä<Ûës¡+>± <ÛäèMø£]kÕÔs¡T, Ä#·]kÕÔs¡T. 4. $TeT eT+∫y˚ ø±ø£, nedüs¡yÓTÆq ÁbÕeTTK´‘· ø±s¡D+>± ñeTà&ç>± n+^ø£]+∫q kÕe÷õø£ Ä˝À#·qT. 5. n+‘·düTÔ s¡ø±T, 1) ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ, 2) kÕ~Û+∫q n+‘·düTÔ. ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ˝À düuÛÑ´‘·«+ dü+ø£*Œ‘·+>± n+fÒ *+>∑+, ej·TdüT‡, eT‘·+ e+{Ï Ä<Ûës¡+>± »s¡T>∑T‘·T+~. e´øÏÔ ‘·q kÕeTsêú´T, Á|ü‹uÛÑ, HÓ’|ü⁄D≤´ <ë«sê kÕ~Û+∫q n+‘·düTÔ bı+<äT‘ês¡T. 6. ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ≈£î ej·TdüT‡, *+>∑+, ã+<ÛäT‘·«+, eT‘·+, C≤‹, ‘·*¢<ä+Á&ÉT n+‘·düTÔ Ä<Ûës¡+>± ñ+{≤sTT. 7. n+‘·düTÔ≈£î >∑‹o s¡÷|ü+ bÕÁ‘·. $$<Ûä bÕÁ‘·T ˇø£<ëì‘√ eTs=ø£{Ï #=s¡u≤≥T e¢ bÕÁ‘· eT<Ûä´ |òüTs¡¸D @s¡Œ&ÉT‘·T+~. bÕÁ‘· dü$T‹øÏ $$<Ûä s¡ø± bÕÁ‘·T nqTdü+<Ûëì+#·ã&É‘êsTT. 8. ˇø£ |üìì ìs¡«]Ô+#·&É+ ˝Ò<ë #˚j·T&É+. 9. kÕe÷õø£ Á|ü‹#·s¡´ <ë«sê s¡÷bı+~q Á|üe÷D≤T, $Te ≈£LπsŒ kÕe÷õø£ e´edüú. 104
10. dü+düÿè‹ ÁbÕ<∏ä$Tø£ n+XÊT ` uÛ≤wü, dü+πø‘êT, Á|üe÷D≤T, $TeT, qeTàø±T, dü+C≤„Hê‘·àø£ n+XÊT. 6.10 qeT÷Hê |üØø£å Á|üX¯ïT I. øÏ+~ Á|üX¯ï≈£î 30 yêø±´˝À düe÷<ÛëHêT sêj·T+&ç. 1. kÕe÷õø£ ì]à‹ì ìs¡«∫+∫, n+<äT˝Àì n+XÊqT $e]+#·+&ç 2. kÕe÷õø£ e´edüú˝Àì n+XÊqT dü+øÏå|üÔ+>± $e]+#·+&ç. 3. n+‘·düTÔ, bÕÁ‘· eT<Ûä´ n+‘·sY dü+ã+<Ûä+, ns¡ú+ $e]+#·+&ç. 4. dü+düÿè‹ n+fÒ @$T{Ï? yê{Ï $<ÛäTT ‘Ó|ü+&ç. 5. dü+düÿè‹ì ìs¡«∫+∫, ø£åD≤qT #·]Ã+#·+&ç. II. øÏ+~ Á|üX¯ï≈£î 10 yêø±´˝À düe÷<ÛëHêT sêj·T+&ç. 1. Á|üø±s¡´+ nsêúìï $e]+#·+&ç. 2. C≤q|ü<ä Ø‘·TT, kÕe÷õø£ Ø‘·TT n+fÒ @$T{Ï? 3. dü+düÿè‹˝Àì s¡ø±T @$T{Ï? 4. dü+düÿè‹˝Àì ÁbÕ<∏ä$Tø£ n+XÊT ‘Ó|ü+&ç. 6.11 |ü<äø√X¯+ kÕe÷õø£ ì]à‹ : kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë‘√ ≈£L&çq ìj·Te÷ Äø£è‹. kÕe÷õø£ Á|üø±s¡´+ : kÕe÷õø£ ì]à‹, Jeq Á|üø±s¡´+ eT<Ûä´ >∑ n+‘·sY dü+ã+<Ûä+ kÕe÷õø£ e´edüú : kÕe÷õø£ ì]à‹ì $$<Ûä e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰T, dü+düú eT<Ûä´ Á|ü‹#·s¡´ Áø£eT qeT÷Hê. n+<äT˝Àì dü+düúT @ø£s¡÷|ü‘·‘√ ≈£Ls¡Ãã&ç ñ+{≤sTT. Á|üe÷D≤T : e´øÏÔ Á|ües¡ÔqqT ìπs›•+#˚ kÕe÷õø£ ìj·Te÷T. C≤q|ü<ä Ø‘·TT : e´øÏÔ Á|ües¡ÔqqT ìπs›•+#˚ ãV”≤qyÓTÆq Á|üe÷D≤T kÕe÷õø£ Ø‘·TT : HÓ’‹ø£ Á|ües¡Ôq n+‘·düTÔ : ˇø£ e´øÏÔ bı+~q kÕúsTT ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ : ˇø£ düeT÷Vü≤+˝À dü«#·Ã¤+<ä+>± düuÛÑT´&ÉT ø±e&É+ e¢ bı+<˚ n+‘·düTÔ dü+bÕ~‘· n+‘·düTÔ : e´øÏÔ ‘·q kÕeTsêú´T, HÓ’|ü⁄D≤´ <ë«sê kÕ~Û+#·T≈£îH˚ n+‘·düTÔ bÕÁ‘· : n+‘·düTÔ >∑‹o ˝Ò<ë Á|ües¡ÔHê n+X¯+ bÕÁ‘· |òüTs¡¸D : ¬s+&ÉT ˝Ò<ë n+‘· ø£+fÒ m≈£îÿe bÕÁ‘· eT<Ûä´ yÓ’s¡T<Ûë´T bÕÁ‘· dü$T‹ : $$<Ûä bÕÁ‘· neT]ø£ bÕÁ‘· <Óã“‹q≥+ : ˇπø n+‘·düTÔ >∑ $$<Ûä bÕÁ‘· eT<Ûä´ kÕeTs¡dü´+ ˝Òø£ ˇ‹Ô&ç ø£T>∑T≥. dü+düÿè‹ : düe÷»+˝Àì Á|ü»T n+^ø£]+∫q dü+Á|ü<ëj·÷T, Ä#êsêT, qeTàø±T, eT‘·+, Jeq |ü<ä∆‹, ø£fi¯T, yÓTT<ä˝…’q$. uÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹ : e´≈£îÔT s¡÷bı+~+∫q uÛÖ‹ø£ edüTÔe⁄ <ë«sê @s¡Œ&çq~. nuÛÖ‹ø£ dü+düÿè‹ : nuÛÖ‹ø£ edüTÔe⁄˝…’q dü+düÿè‹, uÛ≤wü, Á|üe÷D≤T, $TeT yÓTT<ä˝…’q$. 105
6.12 #·<äe<ä–q |ü⁄düÔø±T 1. Paul B. Hurton and : Sociology Charles L. Hunt. 2. MacIver and Page : Society 3. Ritchie P. Lowry and : Sociology the Science of Society Robert P. Rankin 4. Kingsley Davis : Human Society 5. Haralambos and Holborn : Sociology: Themes and Perspectives 6. R.N. Sharma : Principles of Sociology 7. Alex Inkeles : What is Sociology? 8. Ian Robertson : Sociology 9. Bottomore T. B. : Sociology – A Guide to Problems and Literature 10. Gisbert : Fundamentals of Sociology 11. Harry. M. Johnson : Sociology – A Systematic Introduction 12. Robert L. Sutherland and : Introduction Sociology Woodward 13. Shankar Rao C. N. : Sociology 14. Vidya Bhushan and : An Introduction to Sociology Sachdeva D. R. 15. : ‘ÓT>∑T nø±&É$T düe÷»XÊÅdüÔ+ |ü]#·j·T+ ` dü÷Á‘êT 16. : ‘ÓT>∑T nø±&É$T düe÷»XÊÅdüÔ+ ` |ü]#·j·T+ 106
III K+&É+ ` : kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TT ` dü+düúT düe÷»+ kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë e´edüú. düe÷»+ jÓTTø£ÿ Á|üø±s¡´|üs¡yÓTÆq n+XÊ≈£î kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT ÁbÕ‹ì<Ûä´+ eVæ≤kÕÔsTT. ìC≤ìøÏ kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´ kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·T |òü*‘·+>± kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëT @s¡Œ&É‘êsTT. $$<Ûä kÕe÷õø£ |ü]düsê˝À e´≈£îÔT ˇø£]‘√ ˇø£s¡T ìs¡+‘·s¡+ |üs¡düŒs¡ #·s¡´T »s¡T|ü⁄≈£î+fÒ <ëìì kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·T nì n+{≤s¡T. e´≈£îÔT |üs¡düŒs¡ #·s¡´T »s¡T|ü⁄ø√e&ÜìøÏ kÕe÷õø£ dü+ã+<ÛëqT @s¡Œs¡#·Tø√e&ÜìøÏ ñ|üjÓ÷–+#˚ eTÚ*ø£ $<ÛëHê˝Ò kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TT. düVü≤ø±s¡+, düs¡T›u≤≥T, $©D°ø£s¡D, b˛{°, dü+|òüTs¡¸D yÓTT<ä˝…’q$ kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TT. Á|ü‹ düe÷C≤ìøÏ kÕe÷õø£ dü+düúT |ü⁄Hê<äTT. e´≈£îÔT ‘·eT ÁbÕ<∏ä$Tø£ nedüsêqT rs¡TÃø√e&ÜìøÏ kÕe÷õø£ dü+düúqT @s¡Œs¡#·T≈£î+{≤s¡T. Ç$ e÷qe Á|ües¡ÔqqT ìj·TeTã<ä∆+ #˚dæ ìj·T+Á‹kÕÔsTT. ≈£î≥T+ã+, $yêVü≤+, ã+<ÛäT‘·«+, eT‘·+, Ç+Á<äC≤+, sê»ø°j·T e´edüú, Ä]úø£ e´edüúT kÕe÷õø£ dü+düúT. kÕe÷õø£ düTVü≤è<들e+, kÕe÷õø£ düT<äè&ÛÉ‘·, kÕe÷õø£ Áø£eT+ ñqï|ü⁄&˚ düe÷»+ eTq&ÜìøÏ, düC≤e⁄>± ø=qkÕ>∑&ÜìøÏ kÕ<Ûä´eTe⁄‘·T+~. düe÷» düuÛÑT´T ø=ìï n+^ø£è‘· Á|ües¡ÔHê Á|üe÷D≤T bÕ{Ï+∫q|ü &˚ düe÷»+˝À düTVü≤è<들e+, Áø£eT+ @s¡Œ&ÉT‘·T+~. e´≈£îÔT ‘·eT+‘·≥ ‘êy˚T Bìì #˚j·T˝Òs¡T. n+<äTe¢ düe÷»+ e´≈£îÔô|’ ìj·T+Á‘·DqT ø=qkÕ–düTÔ+~. düe÷»+ e´≈£îÔ #·s¡´qT ìj·T+Á‹+#˚ $$<Ûä |ü<ä∆‘·TqT kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D ‘Ó*j·TCÒdüTÔ+~. eT÷]ÔeT‘ê«_Ûeè~∆ <ëq+‘·≥ n<˚ ø=qkÕπ> Á|üÁøÏj·T ø±<äT. Á|ü‹ düe÷»+˝À qeC≤‘· düuÛÑT´≈£î kÕe÷õø£ •ø£åDì#˚à y˚πs«s¡T $<ÛëHêT ñ+{≤sTT. á kÕe÷õø£ •ø£åDH˚ kÕ+|òæTø°ø£s¡D n+{≤s¡T. kÕ+|òæTø°ø£s¡D Á|üÁøÏj·T dü+düÿè‹ #˚‘· ìπs›•+#·ã&ÉT‘·T+~. Ç~ ˇø£ ìs¡+‘·s¡ Á|üÁøÏj·T. kÕ+|òæTø°ø£s¡D Á|üÁøÏj·T, s¡ø±T, dæ<ë∆+‘êqT >∑T]+∫ ‘ÓTdüTø√yê*‡q nedüs¡+ ñ+~. nìï düe÷C≤˝À »HêuÛ≤qT ej·TdüT‡, *+>∑+, eè‹Ô, e´øÏÔ>∑‘· ø£åD≤ Ä<Ûës¡+>± $uÛÑõ+#˚ kÕ+|òæTø£ $uÛÒBø£s¡D ñ+≥T+~. $uÛÒBø£s¡D ˇø£ ÁbÕø£è‹ø£ ìj·TeT+. @ Ç<ä›s¡T e´≈£îÔT ˇπøs¡ø£+>± ñ+&És¡T. yÓ’$<Ûä´+, ndüe÷q‘· Á|ü‹ düe÷»+˝À ns‘·s¡Z‘·+>± ñ+{≤sTT. e÷qe düe÷»+ Á|ü‹ #√≥ düÔØø£è‘·+>± ñ+≥T+~. nìï düe÷C≤T ‘·eT düuÛÑT´qT Wqï‘·´+, nŒ‘·«+, düe÷q‘·«+ Ä<Ûës¡+>± neTs¡TkÕÔsTT. e´≈£îÔqT $$<Ûä kÕe÷õø£ düÔsê˝À ˇø£ Áø£eTÁX‚DÏ˝À neTπsà |ü<ä∆‘˚ düÔØø£s¡D. ô|’ düÔs¡+˝À ñqïyê]øÏ, øÏ+~ düÔs¡+˝À ñqïyê] ø£+fÒ m≈£îÿe dü‘êÔ, Á|ü‹wü˜, Á|ü‘˚´ø±s¡Ω‘·T ñ+{≤sTT. kÕe÷õø£ düÔØø£s¡D s¡÷bÕT, kÕe÷õø£ >∑‹o‘·qT ns¡ú+ #˚düTø√yê*‡q nedüs¡+ ñ+~. ˇø£ düe÷»+˝À @s¡Œ&˚ e÷s¡TŒT, #˚s¡TŒqT |ü]es¡Ôq n+{≤s¡T. e÷qe |üs¡düŒs¡ #·s¡´T, |üs¡düŒs¡ dü+ã+<Ûë˝À @s¡Œ&˚ e÷s¡TŒqT kÕe÷õø£ |ü]es¡Ôq nH˚ |ü<ä+ dü÷∫düTÔ+~. kÕe÷õø£ |ü]es¡Ôq ˇø£ ìs¡+‘·s¡ Á|üÁøÏj·T. Ç~ Á|üD≤[ø±ã<ä∆+>± ˝Ò<ë Á|üD≤[ø± s¡Væ≤‘·+>± ñ+&Ée#·TÃ. C…’$ø£, uÛÖ‹ø£, kÕ+πø‹ø£, kÕ+düÿè‹ø£ ø±s¡ø±T düe÷»+˝Àì kÕe÷õø£ |ü]es¡Ôq≈£î <√Vü≤<ä|ü&É‘êsTT. kÕe÷õø£ |ü]es¡Ôq dæ<ë∆+‘ê˝À |ü]D≤eT dæ<ë∆+‘êT, düeT‘Í´ dæ<ë∆+‘êT, dü+|òüTs¡¸D, ñ‘êúq |ü‘·q dæ<ë∆+‘êT ù|s=ÿq<ä–q$. á K+&É+˝Àì uÛ≤>±T Ç$: uÛ≤>∑+ ` 7 : kÕe÷õø£ ` kÕ+düÿè‹ø£ Á|üÁøÏj·TT, kÕ+|òæTø°ø£s¡D uÛ≤>∑+ ` 8 : kÕe÷õø£ dü+düúT uÛ≤>∑+ ` 9 : kÕe÷õø£ ìj·T+Á‘·D uÛ≤>∑+ ` 10 : kÕe÷õø£ düÔØø£s¡D, >∑‹o‘·, kÕe÷õø£ |ü]es¡Ôq 107
108
uÛ≤>∑+`7 : kÕe÷õø£ - kÕ+düÿ ‹ø£ Á|üÁøÏj·TT, kÕ+|òæTø°ø£s¡D $wüj·TÁø£eT+ 7.0 øå±´T 7.1 |ü]#·j·T+ 7.2 kÕe÷õø£- kÕ+düÿ ‹ø£ Á|üÁøÏj·T s¡÷bÕT 7.3 nqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·TT 7.3.1 düVü≤ø±s¡+ 7.3.2 düs¡T›u≤≥T 7.3.3 $©˙ø£s¡D 7.4 nqqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·TT 7.4.1 b˛{° 7.4.2 dü+|òüTs¡¸D 7.5 kÕ+|òæTø°ø£s¡D 7.5.1 kÕ+|òæTø°ø£s¡D ìs¡«#·q+ 7.5.2 kÕ+|òæTø°ø£s¡D <äX¯T 7.5.3 kÕ+|òæTø°ø£s¡D s¡ø±T 7.5.4 kÕ+|òæTø°ø£s¡D @C…˙‡T 7.6 kÕ+|òæTø°ø£s¡D dæ<ë∆+‘êT 7.6.1 dæ.ôV≤#Y. ≈£L˝Ò dæ<ë∆+‘·+ 7.6.2 õ.ôV≤#Y. MT&é dæ<ë∆+‘·+ 7.6.3 dæ>∑à+&é ÁbòÕsTT&é dæ<ë∆+‘·+ 7.7 kÕsê+X¯+ 7.8 MT ne>±Vü≤q Á|üX¯ï≈£î qeT÷Hê düe÷<ÛëHêT 7.9 qeT÷Hê |üØø£å Á|üX¯ïT 7.10 |ü<äø√X¯+ 7.11 #·<äe<ä–q |ü⁄düÔø±T 7.0 øå±´T á uÛ≤>∑+ #·~$q ‘·sê«‘· MTs¡T • $$<Ûä kÕe÷õø£-kÕ+düÿ ‹ø£ Á|üÁøÏj·TqT >∑T]Ô+#·>∑s¡T. • nqTã+<Ûä, nqqTã+<Ûä kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡#·s¡´ Á|üÁøÏj·TqT $e]+#·>∑s¡T. • $$<Ûä kÕe÷õø£-kÕ+düÿ ‹ø£ Á|üÁøÏj·T eT<Ûä´ dü+ã+<Ûëìï |üØøÏå+#·>∑s¡T. • kÕ+|òæTø°ø£s¡D nsêúìï ‘ÓTdüTø√>∑s¡T. • $$<Ûä kÕ+|òæTø°ø£s¡D s¡ø±qT ns¡ú+ #˚düTø√>∑s¡T. • kÕ+|òæTø°ø£s¡D @C…˙‡qT ‘ÓTdüTø√>∑s¡T. • kÕ+|òæTø°ø£s¡D dæ<ë∆+‘êqT $e]+#·>∑s¡T. 109
7.1 |ü]#·j·T+ düeT÷Vü≤ düuÛÑT´T ˇø£ÿkÕ] <ä>∑Zs¡≈£î e∫Ãq ‘·sê«‘· yê] eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëT @ $<Ûä+>± $•wüº ø£åD≤qT dü+‘·]+#·Tø=H˚ $<ÛëHêqT ‘Ó*j·T #˚ùdy˚ kÕe÷õø£-kÕ+düÿ ‹ø£ Á|üÁøÏj·TT. e´øÏÔ, düeT÷Vü‰ eT<Ûä´ |üs¡düŒs¡ #·sê´ $<ÛëHê˝Ò kÕe÷õø£-kÕ+düÿ ‹ø£ Á|üÁøÏj·TT. Ä<ÛäTìø£ düe÷»XÊÁkÕÔìøÏ nyÓT]ø£Hé düe÷» XÊÁdüÔy˚‘·ÔT n+~+∫q ùde˝À kÕe÷õø£-kÕ+düÿ ‹ø£ Á|üÁøÏj·T n<Ûä´j·Tq+ ˇø£{Ï. á Á|üÁøÏj·T n<Ûä´j·THêìøÏ ø£ wæ #˚dæq yê]˝À sêãsYº bÕsYÿ, mπsïdtº ãπs®dt, m&É«sY¶ sêdt T eTTKT´T. düe÷»+ Á|ürø£åqT H˚s¡TÃø=H˚ Á|üÁøÏj˚T kÕ+|òæTø°ø£s¡D. bÕÁ‘·qT, Á|ürøÏå+∫q Á|ües¡ÔqqT kÕ+|òæTø°ø£s¡D Á|üÁøÏj·T <ë«sêH˚ H˚s¡TÃø=+{≤s¡T. kÕ+|òæTø°ø£s¡D Á|üÁøÏj·T <ë«sêH˚ Á|ü»T Ä#êsêT, nyê≥T¢, #·{≤ºT, Ä#·s¡DT, e´ø°Ôø£s¡D s¡÷bÕ e+{Ï dü+düÿ ‹ì ‘·eT$>± #˚düTø=+{≤s¡T. á uÛ≤>∑+˝À kÕe÷õø£-kÕ+düÿ ‹ø£ Á|üÁøÏj·TT, kÕ+|òæTø°ø£s¡D uÛ≤eqqT ns¡ú+ #˚düTø=+<ë+. 7.2 kÕe÷õø£ - kÕ+düÿ ‹ø£ Á|üÁøÏj·T s¡÷bÕT eTq #·s¡´T, Á|ü‹#·s¡´T Ç‘·s¡Tô|’ m≥Te+{Ï Á|üuÛ≤yêìï #·÷|ü⁄‘êj·Tì eTq+ >∑eTìdü÷Ô ñ+{≤+. ø£qTø£ e÷qe Á|ües¡Ôq n+‘ê Ç‘·s¡ e´≈£îÔ |ü≥¢ nqTkÕú|æ‘·yÓTÆ ñ+≥T+<äì #Ó|üŒe#·TÃ. eTq ì‘·´ J$‘·+˝À Ç‘·s¡ e´≈£îÔ‘√ dü+ã+<ÛëT @s¡Œs¡#·Tø=+≥Tqï|ü⁄Œ&ÉT eTq+ yê] qT+∫ @ s¡ø£yÓTÆq Á|ües¡ÔqqT nù|øÏådüTÔHêïyÓ÷, n<˚ $<Ûä+>± yês¡T eTqqT+∫ @ s¡ø£yÓTÆq Á|ües¡ÔqqT ø√s¡T‘·THêïs√ eTq≈£î ‘ÓTdüT. M~Û˝À q&Ée&É+, >∑~˝À ñ+&É&É+, |üø£ÿô|’ |ü&ÉTø√e&É+ e+{Ï düs¡« kÕe÷q´yÓTÆq #·s¡´T ≈£L&Ü, Äj·÷ #·s¡´T @ $<Ûä+>± ñ+&Üì Ç‘·s¡TT nqTø=+≥THêïs¡H˚ n+X¯+ #˚‘· Á|üuÛ≤$‘·yÓTÆ ñ+{≤sTT. ≈£î¢|üÔ+>± #ÓbÕŒ+fÒ eTq+ kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡ #·s¡´˝À ìeT>∑ïyÓTÆ ñ+{≤+. e÷qe eTqT>∑&É˝À |üs¡düŒs¡#·s¡´ Á|ü<Ûëq bÕÁ‘· eVæ≤düTÔ+~. Á|ü‹ düe÷»+˝À e÷qe⁄T ˇø£]ô|’ ˇø£s¡T Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+{≤s¡T, |üs¡düŒs¡ dü+ã+<Ûä+ ø£*– ñ+{≤s¡T. e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰T |üs¡düŒs¡#·s¡´, |üs¡düŒs¡ uÛ≤eÁ|ükÕs¡+ #·÷|üø£ bı‘˚ e´≈£îÔT eTq˝Òs¡T, düeT÷Vü‰T q•+∫ b˛‘êsTT. yÓTT‘·Ô+ düe÷»+ ˇø£ $düÔ ‘·yÓTÆq, dü+•¢wüº kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë n*¢ø£. ø±e⁄q Á|ü»T, düeT÷Vü‰T m¢|ü⁄Œ&É÷ ˇø£]‘√ eTs=ø£s¡T dü+ã+<Ûëìï ø£*– ñ+{≤s¡T. kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TT |ü⁄qsêe ‘·eTj˚T´ kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡#·sê´ s¡÷bÕT. ‘·+Á&ç-≈£îe÷s¡T&ÉT, ñ<√´–-j·T»e÷ì, ùdeqT n+~+#˚ yês¡T- ùdeqT n]ú+#˚ yês¡T, M] eT<Ûä´ dü+ã+<ÛëT nqTã+<Ûëìï ô|+#˚$>± ñ+&Ée#·Tà ˝Ò<ë nqTã+<Ûëìï ì*ù|$>± ñ+&Ée#·TÃ. Ç<ä›s¡T ˝Ò<ë n+‘·ø£+fÒ m≈£îÿe eT+~ eT<Ûä´ dü$Twæº>± >∑ Á|ües¡ÔqqT kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·T dü÷∫düTÔ+~. düe÷»+˝Àì e÷qe Á|ües¡Ôq e˝…H˚, kÕe÷õø£ dü+ã+<Ûë Á|ü<Ûëq qeT÷HêT ≈£L&Ü Á|üe÷D°ø£ ‘·yÓTÆ ñ+{≤sTT. á |üs¡düŒs¡ #·s¡´T ìs¡+‘·s¡+ ø=qkÕ>∑T‘êsTT. Ç$ >∑‹oyÓTÆq$ ø£qTø£H˚ M{Ïì Á|üÁøÏj·T+{≤s¡T. kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TT ¬s+&ÉT ~X¯˝À |üì #˚kÕÔsTT. M{Ïì ¬s+&ÉT dü+esêZT>± $uÛÑõ+∫ |ü]o*+#·e#·TÃ. 1. nqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·TT: á Á|üÁøÏj·TT e´≈£îÔqT <ä>∑Z]øÏ #˚s¡TkÕÔsTT, düyÓTÆø±´ìï ô|+#·T‘êsTT. 2. nqqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·TT: á Á|üÁøÏj·TT e´≈£îÔqT ˇø£]ø=ø£]ì <ä÷s¡+ #˚kÕÔsTT. düVü≤ø±s¡+, düs¡T›u≤≥T, $©˙ø£s¡D |üÁøÏj·TT e´≈£îÔ˝À, düeT÷Vü‰˝À ◊ø£´‘·qT, düyÓTÆø±´ìï @s¡Œs¡TkÕÔsTT, ø£qTø£ M{Ïì nqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·TT n+{≤s¡T. b˛{Ï, dü+|òüTs¡¸D Á|üÁøÏj·TT e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰ eT<Ûä´ nHÓ’ø£´‘·qT ô|+#·T‘êsTT, ø£qTø£ M{Ïì nqqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·TT n+{≤s¡T. MT ne>±Vü≤qqT |üØøÏå+#·Tø√+&ç. >∑eTìø£: n) MTs¡T düe÷<Ûëq+ sêj·T&ÜìøÏ øÏ+<ä düú+ Çe«ã&ç+~. Ä) á uÛ≤>∑+ ∫es¡q Ç∫Ãq düe÷<ÛëHê‘√ MT düe÷<ÛëHêìï b˛*à #·÷düTø√+&ç. 1. kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TqT ìs¡«∫+#·+&ç. ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 110
2. kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·T s¡ø±˝Ò$? ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................................... 7.3 nqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·TT nqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·TT düø±sê‘·àø£ Á|üÁøÏj·TT. á Á|üÁøÏj·TT düe÷»|ü⁄ <ës¡¶´‘· ø√dü+ ø£ wæ #˚kÕÔsTT. á ø√e≈£î #Ó+~q kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·TT düVü≤ø±s¡+, düs¡T›u≤≥T, $©˙ø£s¡D, |üs¡dü+düÿèrø£s¡D yÓTT<ä˝…’q$. M{Ïì dü+j·TTø£Ô Á|üÁøÏj·Tì ≈£L&Ü e´eVü≤]kÕÔs¡T. Á|ü<Ûëq kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·T˝…’q düVü≤ø±s¡+, düs¡T›u≤≥T, $©˙ø£s¡DqT >∑T]+∫ #·]Ã<ë›+. 7.3.1 düVü≤ø±s¡+ kÕe÷õø£ J$‘·|ü⁄ eTÚ*ø£ Á|üÁøÏj·T˝À düVü≤ø±s¡+ ˇø£{Ï.Ç<ä›s¡T ˝Ò<ë n+‘·ø£+fÒ m≈£îÿe eT+~ e´≈£îÔT ˝Ò<ë düeT÷Vü‰T dü$Twæº Á|üjÓ÷»HêqT kÕ~Û+#·&ÜìøÏ ø£*dæ |üì #˚ùd kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·T s¡÷|üy˚T düVü≤ø±s¡+. á Á|üÁøÏj·T˝À bÕT |ü+#·Tø=H˚ uÛ≤>∑kÕ«eTT+<äs¡÷ ˝≤uÛ≤ìï bı+<äT‘ês¡T. cooperation operari düVü≤ø±sêìï Ä+>∑¢+˝À n+{≤s¡T. á |ü<ä+ ªcoµ (ø£*dæ nì ns¡ú+), (|üì #˚j·T&É+ nì ns¡ú+) nH˚ ¬s+&ÉT ˝≤{ÏHé |ü<ë ø£sTTø£ e¢ s¡÷bı+~+~. n+fÒ, dü$Twæº ø£å´+ ˝Ò<ë øå±´qT kÕ~Û+#·&É+ ø√dü+ ø£*dæ |üì #˚j·T&Éy˚T düVü≤ø±s¡+. ñ<ëVü≤s¡D≈£î u≤\T Ä≥˝À düVü≤ø£]+#·Tø=+{≤s¡T. ô|<ä›yês¡T yê´bÕs¡+˝À, ÁXÊ$T≈£îT ñ‘·Œ‹Ô˝À, Á|üuÛÑT‘√«<√´>∑TT düeTT<ëj·÷ìï ìj·T+Á‹+#·&É+˝À ø£*dæ |üì#˚kÕÔs¡T. yÓTÁ]˝Ÿ, mÁ*¶&é® ìs¡«#·q+ Á|üø±s¡+, ªªÇ<ä›s¡T ˝Ò<ë m≈£îÿe eT+~ e´≈£îÔT ˇø£ dü$Twæº ø£å´+ ø√dü+ ø£*dæ |üì #˚ùd kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡#·s¡´ s¡÷|üy˚T düVü≤ø±s¡+.µµ ù|òsY #Ó’˝Ÿ¶ ìs¡«#·q+ Á|üø±s¡+ ªªdü$Twæº ñ<˚›XÊ´ìï kÕ~Û+#·&ÜìøÏ e´≈£îÔT ˝Ò<ë düeT÷Vü‰T e´edæú‘· $<Ûëq+˝À ø£*dæ |üì #˚ùd Á|üÁøÏj˚T düVü≤ø±s¡+.µµ düVü≤ø±s¡+˝À ¬s+&ÉT n+XÊT+{≤sTT. (1) dü$Twæº ø£å´+, (2) e´edæú‘· ø£ wæ. $_Ûqï e´≈£îÔ≈£î ˇπø s¡ø£yÓTÆq øå±´Tqï|ü⁄Œ&ÉT, $&ç>± yê{Ïì kÕ~Û+#·˝ÒeTì uÛ≤$+∫ ø£*dæ Äj·÷ øå±´qT kÕ~Û+#·&ÜìøÏ ø£ wæ #˚kÕÔs¡T. düVü≤ø±s¡+ Á|ü<Ûëq ø£åD≤T>± á n+XÊqT ù|s=ÿqe#·TÃ. • Ç<ä›s¡T ˝Ò<ë n+‘·≈£î $T+∫ e´≈£îÔ eT<Ûä´ @s¡Œ&˚ kÕe÷õø£ |üs¡düŒs¡#·s¡´ nqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·T düVü≤ø±s¡+. • e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰T #Ó’‘·q´+‘√|üì #˚ùd #Ó’‘·q´ Á|üÁøÏj·T. • düVü≤ø±s¡+ ˇø£ yÓ’j·TøÏÔø£ Á|üÁøÏj·T. Bì˝À e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰T e´øÏÔ>∑‘·+>± ø£*dæ dü$Twæº ø£å´+ ø=s¡≈£î ø£*dæ |üì #˚kÕÔs¡T. • düVü≤ø±s¡+ ˇø£ ìs¡+‘·s¡ Á|üÁøÏj·T. düVü≤ø±s¡+ ˝Àì dü$Twæº ø£ wæ˝À ø=qkÕ–+|ü⁄ ñ+≥T+~. • nìï düeT÷Vü‰T, düe÷C≤T, <˚XÊ˝À ø£q|ü&˚ $X¯«»˙q Á|üÁøÏj·T. • düVü≤ø±s¡+ -dü$Twæº ø£å´+, e´edæú‘· ø£ wæ nH˚ ¬s+&ÉT n+XÊô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. • dü$Twæº øå±´qT düVü≤ø±s¡+ <ë«sê kÕ~Û+#·e#·TÃ. e´øÏÔ, düe÷» Á|ü>∑‹øÏ düVü≤ø±s¡+ nedüs¡+. düVü≤ø±s¡+ s¡ø±T: düVü≤ø±s¡+ mH√ï s¡ø±T>± ñ+≥T+~. yÓT¬ø’esY, ù|CŸT düVü≤ø±sêìï (1) Á|ü‘·´ø£å düVü≤ø±s¡+, (2) |üs√ø£å düVü≤ø±s¡+ nì ¬s+&ÉT s¡ø±T>± eØZø£]+#ês¡T. 111
1) Á|ü‘·´ø£å düVü≤ø±s¡+ : e´≈£îÔT #˚ùd ˇπø ø√e≈£î #Ó+~q |üqTqT Á|ü‘·´ø£å düVü≤ø±s¡+˝À #˚s¡Ãe#·TÃ. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ø£*dæ Ä&ÉTø√e&É+, ø£*dæ |üì #˚j·T&É+, ø£*dæ ãs¡Te⁄T m‘·Ô&É+, eT{Ϻ˝À ≈£Ls¡T≈£î b˛sTTq ø±s¡TqT ãj·T≥≈£î ˝≤>∑&É+. á s¡ø£yÓTÆq düVü≤ø±s¡+˝Àì Á|ü<Ûëq ø£åD+ $&ç>± #˚j·T>∑*–q |üqTqT ≈£L&É Á|ü»T ø£*dæ #˚j·T&É+. á s¡ø£yÓTÆq düVü≤ø±s¡+ ◊∫Ãø£yÓTÆq~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, uÛ≤sê´uÛÑs¡Ô eT<Ûä´, ñbÕ<Ûë´j·TT&ÉT-$<ë´s¡TúT eT<Ûä´, j·T»e÷ì- ùde≈£î&ç eT<Ûä´ >∑ düVü≤ø±s¡+. 2) |üs√ø£å düVü≤ø±s¡+ : dü$Twæº ø£å´+ ø√dü+ $$<Ûä |üqTqT e´≈£îÔT #˚j·T&Éy˚T |üs√ø£å düVü≤ø±s¡+.ñ<ëVü≤s¡D≈£î, ÇT¢ ø£≥º&ÜìøÏ eÁ&É+–, ‘ê|” |üìyês¡T ø£*dæ |üì#˚j·T&É+. á düVü≤ø±s¡+ ÁX¯eT $uÛÑ»q dü÷Á‘·+ô|’ Ä<Ûës¡|ü&ç ñ+≥T+~. 7.3.2 düs¡T›u≤≥T ˇø£ kÕe÷õø£ dæú‹˝À e´≈£îÔT ø£*dæ |üì #˚ùd˝≤ #˚ùd Á|üÁøÏj˚T düs¡T›u≤≥T. düe÷» düuÛÑT´&ÉT>± H˚s¡TÃø=qï Á|ües¡Ôq qeT÷HêT, nyê≥T¢, n_Ûe ‘·TÔ <ë«sê e´øÏÔ Bìì kÕ~ÛkÕÔ&ÉT. bÕsYÿ, ã¬sZdt n_ÛÁbÕj·T+ Á|üø±s¡+ dü+|òüT]¸+#·Tø=+≥Tqï n+XÊ eT<Ûä´ düs¡T›u≤≥T |òü*‘·y˚T e÷qe e´ekÕú|üq. dü+|òüTs¡¸DT ˝Òì J$‘·+ ñ+&É<äT.◊‘˚ dü+|òüTs¡¸D ìs¡+‘·s¡+ ø=qkÕ>∑˝Ò<äT ø£qTø£ dü+|òüT]¸+#·Tø=+≥Tqï e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰T ˇø£ ne>±Vü≤q≈£î, ˇ|üŒ+<ëìøÏ sêe&É+ e¢ dü+|òüTs¡¸D n+‘·eTe⁄‘·T+~. Ä+&És¡‡Hé, bÕs¡ÿsYT düs¡T›u≤≥TqT ìs¡«∫dü÷Ô ªkÕe÷õø£ |ü]dæú‘·T˝À ø£*dæ |üì#˚j·T&ÜìøÏ e´≈£îÔ≈£î neø±X¯y˚Ts¡Œ]#˚ düs¡T›u≤≥TqT kÕ~Û+#·&É+µ nì ù|s=ÿHêïs¡T. e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰T, Ç‘·s¡ e÷qe dü+ã+<Ûë ì]à‘·T˝À dü+|òüTs¡¸D≤‘·àø£ dü+ã+<ÛëqT Ä|æy˚ùd Á|üÁøÏj˚T düs¡T›u≤≥T. e´≈£îÔ eT<Ûä´ uÛÒ<Ûë_ÛÁbÕj·÷Tqï|üŒ{ÏøÏ ø£*dæ |üì #˚j·T&ÜìøÏ neø±X¯y˚Ts¡Œ]#˚ n+^ø±sêìï düs¡T›u≤≥T ‘ÓdüTÔ+~.µ m.ôV≤#Y. ]#·à+&é ìs¡«#·q+ Á|üø±s¡+ ªdüs¡T›u≤≥T n+fÒ dü+|òüTs¡¸D≤‘·àø£ |ü]dæú‹øÏ düs¡T›ø=H˚ Á|üÁøÏj·T. Bì e¢ Á|ü‹≈£L‘·qT e´ø£Ô+ #˚j·T&É+ ‘·>∑TZ‘·T+~. yÓTÆHê]{° ˝Ò<ë nD–ñ+&˚ düeT÷Vü‰ìøÏ ø=ìï kÕe÷õø£, e÷qdæø£, Ä]∆ø£ ˝≤uÛ≤T n+<äT‘êsTT.µ düs¡T›u≤≥T ø£åD≤T á $<Ûä+>± $e]+#·e#·TÃ. 1. dü+|òüTs¡¸D |òü*‘·+>± @s¡Œ&ÉT‘·T+~: dü+|òüT]¸+#·Tø=+≥Tqï e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰T bÕ˝§Zq&É+ e¢ yês¡T düs¡T›u≤≥T ÁbÕeTTK´‘·qT ‘ÓTdüTø=+{≤s¡T. 2. #˚‘·qyÓTÆq~, n#˚‘·qyÓTÆq~: düs¡T›u≤≥T Á|ü<Ûëq+>± n#˚‘·q ø±s¡´ø£˝≤|ü+.ñ<ëVü≤s¡D≈£î u≤T&ÉT/ u≤*ø£ ‘·q Á|üy˚Tj·T+ ˝Ò≈£î+&ÜH˚ ‘·q ≈£î≥T+ã+, ≈£î+, Ä≥ düeT÷Vü≤+, bÕsƒ¡XÊ, Çs¡T>∑Tbıs¡T>∑T yês¡T, yÓTT‘·Ô+ |ü]düs¡+‘√ düs¡T›u≤≥T #˚düTø=+{≤s¡T. 3. $X¯«»˙q Á|üÁøÏj·T: e÷qe düe÷»+˝À Á|ü‹≈£L n+XÊT ñ+{≤sTT. ø£qTø£ dü+|òüTs¡¸D nìyês¡´+. e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰T ìs¡+‘·s¡+ dü+|òüT]¸+#·Tø=+≥÷ ñ+fÒ @ düe÷»+ eTq˝Ò<äT. düe÷»+ dü+|òüTs¡¸DqT ‘·–Z+#·T ø√e&ÜìøÏ Á|üj·T‘·ï+ #˚j·Tedæ+<˚.n+fÒ düs¡T›u≤≥T n‘·´edüs¡+. nìï düe÷C≤˝À, nìï düeTj·÷˝À düs¡T›u≤≥T ø£ì|ædüTÔ+~. 4. ìs¡+‘·s¡ Á|üÁøÏj·T: düs¡T›u≤≥T @<√ ˇø£ <äX¯ø√ ˝Ò<ë ìØí‘· kÕe÷õø£ |ü]dæú‹ø√ |ü]$T‘·+ ø±<äT. J$‘ê+‘·+ eTq+ $$<Ûä |ü]dæú‘·T‘√ düs¡T›ø√edæ+<˚. düs¡T›u≤≥T Á|üÁøÏj·T mqï{Ïø° Ä–b˛<äT. e÷qe⁄&ÉT }|æ] |”Ã&É+ m+‘· nedüs¡yÓ÷ düs¡T›u≤≥T ≈£L&Ü n+‘˚ nedüs¡+. düs¡T›u≤≥T s¡÷bÕT: düs¡T›u≤≥T mH√ï s¡÷bÕ˝À ñ+≥T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î sêõ, XÊ+‹ ˇ|üŒ+<ä+, düVü≤q+, eT<Ûä´e]Ô‘·«+, $<Û˚j·T‘·. á s¡÷bÕ≈£î <ë] rùd |ü]dæú‘·TqT ‘ÓTdüTø=+<ë+. 1. sêõ: dü+|òüTs¡¸D |ü]dæú‘·TqT m<äTs=ÿ+≥Tqï Á|ü‹ düeT÷Vü≤+ Ä |ü]dæú‹ qT+∫ |ü]cÕÿs¡+ bı+<ä&ÜìøÏ ø=ìï $TqVü‰sTT+|ü⁄qT n+^ø£]düTÔ+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, dü$Twæº uÒs¡+ ‘·s¡yê‘· ø±]àø£ dü+|òüT+, j·÷»e÷q´+ sêJ |ü&É‘êsTT. 2. XÊ+‹ ˇ|üŒ+<ä+: ø=ìï dü+<äsꓤ˝À $s√~Û‘ê«ìï ‘ê‘êÿ*ø£+>± yêsTT<ë y˚kÕÔs¡T. yêsTT<ë y˚j·T&É+ n+fÒ dü+|òüTs¡¸D düeTdæb˛sTT+<äì ø±<äT. n+^ø±sêìøÏ ˝Ò<ë XÊ+‹ì @s¡Œs¡#·Tø√e&ÜìøÏ neø±XÊqT |ü]o*+#·&ÜìøÏ $s√<Ûëìï yêsTT<ë y˚düTÔHêïs¡T. Ç~ πøe+ ‘ê‘êÿ*ø£+>± @s¡Œ&çq düs¡T›u≤≥T e÷Á‘·y˚T. Bìe¢ XÊX¯«‘· |ü]cÕÿs¡+ _Û+#·e#·Tà ˝Ò<ë ‹]– dü+|òüTs¡¸D @s¡Œ&Ée#·TÃ. 112
3. düVü≤q+: dü+|òüT]¸+#·Tø=+≥Tqï düeT÷Vü‰T ø=ìï dü+<äsꓤ˝À düVü≤q+‘√ e´eVü≤]+#·&ÜìøÏ n+^ø£]+#·e#·TÃ. ø=ìï dü+<äsꓤ˝À ãyÓTÆq, yÓTC≤]{° düeT÷Vü≤+ ≈£L&Ü XÊ+‹ì bı+<ä&ÜìøÏ ãV”≤qyÓTÆq yÓTÆHê]{° düeT÷Vü≤|ü⁄ #·s¡´qT düVæ≤+#·e#·TÃ. 4. eT<Ûä´e]Ô‘·«+ (Ä]“ÁfÒwüHé): dü+|òüT]¸+#·Tø=+≥Tqï |üøå±T ‘·eT düeTdü´≈£î dü+Á|ü~+|ü⁄ <ë«sê |ü]cÕÿsêìï bı+<ä˝Òq|ü⁄Œ&ÉT eT÷&√ |üø£å+ düVü‰j·T+‘√ n+^ø±sêìï @s¡Œs¡#·Tø√e#·TÃ. eT÷&√ |üø£å+ Ç<ä›s¡T ø£øÏå<ës¡T n_ÛÁbÕj·÷qT $ì yês¡T ˇø£ |ü]cÕÿsêìøÏ sêe&ÜìøÏ ‘√&ÉŒ&ÉT‘·T+~. 5. $<Û˚j·T‘·: dü+|òüT]¸+#·Tø=+≥Tqï |üøå±T ã+˝À >±ì, n+‘·düTÔ ˝À >±ì ndüe÷qT˝…’q|ü⁄Œ&ÉT ãV”≤qyÓTÆq |üø£å+ ‘·q dæú‹ì n+^ø£]+∫ düs¡T›u≤≥T #˚düTø=+≥T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î edü bÕ≈£î≈£î, yê] bÕ*‘·T≈£î eT<Ûä´ >∑ dü+ã+<Ûä+. 7.3.3 $©˙ø£s¡D $©˙ø£s¡D ˇø£ eTÚ*ø£ kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·T. á Á|üÁøÏj·T <ë«s¡ $$<Ûä dü+düÿ ‘·T≈£î dü+ã+~Û+∫q e´≈£îÔT ˇø£{Ï>± @s¡Œ&É‘ês¡T. düs¡T›u≤≥T $»j·Te+‘·yÓTÆ‘˚ $©˙ø£s¡D≈£î <ë] rdüTÔ+~. _dü+CŸ, _dü+CŸ ìs¡«#·q+ Á|üø±s¡+ ªªe´≈£îÔT, düeT÷Vü‰T ˇπøs¡ø£yÓTÆq uÛ≤yêy˚XÊqT, øå±´qT ø£*– ñ+&˚˝≤ #˚ùd Á|üÁøÏj·T $©˙ø£s¡D.µµ Á|ü‹ düeT÷Vü≤+ Ç‘·s¡ düeT÷Vü‰ kÕ+düÿ ‹ø£ ø£åD≤qT H˚s¡TÃø=+≥T+~. Á|ü‘˚´ø£ $TeT, |ü<䛑·TT, dü+düúT $düÔ]+|üã&˚ Á|üÁøÏj·TqT |üs¡dü+düÿ rø£s¡D n+{≤s¡T. BìøÏ e´‹πsø£+>± $©˙ø£s¡D˝À ¬s+&ÉT ˝Ò<ë n+‘·≈£î $T+∫ dü+düÿ ‘·TT ø£>∑*dæ b˛‘êsTT. ˇø£ düe÷»+ ˝Àì $_Ûqï dü+düÿ ‘·TT ø£*dæ eTy˚Tø£+ ø±e&Üìï $©˙ø£s¡D Á|üÁøÏj·T dü÷∫düTÔ+~. edü e∫Ãq düeT÷Vü≤+ <˚oj·T düeT÷Vü≤+‘√ ø£*dæ b˛e&É+ BìøÏ ñ<ëVü≤s¡D. nyÓT]ø£Hé düe÷»+˝À ÄÁ|òæø£Hé ìÁ>√T ø£*dæ b˛j·÷s¡T. ◊‘˚ edü e∫Ãq yês¡T ‘·eT dü+düÿ ‹ì |üP]Ô>± e~* y˚kÕÔs¡ì ø±<äT. $©˙ø£s¡D yÓT¢>±, eT+<äø=&ç>± kÕπ> Á|üÁøÏj·T. $_Ûqï yÓTÆq e´≈£îÔT, düeT÷Vü‰T ˇø£{Ï ø±e&ÜìøÏ #ê düeTj·T+ |ü&ÉT‘·T+~. |üs¡dü+düÿèrø£s¡D $©˙ø£s¡D≈£î ‘=* <äX¯. $©˙ø£s¡D ˇø£ dü+øÏwüº Á|üÁøÏj·T. ø=ìï ø±s¡D≤T á Á|üÁøÏj·T≈£î <√Vü≤<ä |ü&ç‘˚, eT]ø=ìï ø±s¡D≤T á Á|üÁøÏj·T≈£î Ä≥+ø±T>± ìTkÕÔsTT. $©˙ø£s¡D πs≥T M{Ï˝À @ ø±s¡D≤T Á|üã+>± ñHêïj·Tqï n+X¯+ Ä<Ûës¡+>± e÷s¡T‘·÷ ñ+≥T+~. düìïVæ≤‘·yÓTÆq, eTTU≤eTTœ dü+ã+<ÛëTqï|ü⁄Œ&ÉT ÁbÕ<∏ä$Tø£ düeT÷Vü‰˝À $©˙ø£s¡D y˚>∑+>± @s¡Œ&ÉT‘·T+~. Ä~Û|ü‘·´ düeT÷Vü‰ düVü≤q+, düe÷q Ä]úø£ neø±XÊT, kÕqTuÛÑ÷‹ yÓ’Ks¡TT nŒ düeT÷Vü‰ $*˙ø£s¡D≤ìøÏ ø±s¡ø±T nì –*¢Hé, –*¢Hé $e]+#ês¡T. ¬s+&ÉT düeT÷Vü‰ dü+düÿè‹ ≈£L&Ü $*˙ø£s¡D≤ìï Áb˛‘·‡Væ≤düTÔ+~. Ç+ø√yÓ’|ü⁄ Ä~Û|ü‘·´ düeT÷Vü‰ Ä~Û|ü‘·´ yÓ’K], Jeq dæú‘·TT, kÕ+düÿè‹ø£ e´‘ê´kÕT $*˙ø£s¡D≤ìøÏ Á|ü‹ã+<Ûäø£+ ne⁄‘·THêïsTT. 7.4 nqqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·TT b˛{Ï, dü+|òüTs¡¸DqT kÕ<Ûës¡D+>± nqqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·TT>± eØZø£]kÕÔs¡T. e´≈£îÔ eT<Ûä´ Á|ü‹≈£L uÛ≤eq˝Òs¡Œ]#˚$>± á Á|üÁøÏj·TqT e]íkÕÔs¡T. nqqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·TqT ndü+j·TTø£Ô Á|üÁøÏj·TT>± ≈£L&Ü e´eVü≤]kÕÔs¡T. nqqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·TqT >∑T]+∫ #·]Ã<ë›+. 7.4.1 b˛{° b˛{Ï ˇø£ nqqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·T. Ç~ eTÚ*ø£ kÕe÷õø£ b˛sê≥ s¡÷|ü+. e÷qe⁄T ø√s¡Tø=+≥Tqï n+XÊ düs¡|òüsê ‘·–q+‘·>± ˝Òq|ü⁄Œ&ÉT á Á|üÁøÏj·T @s¡Œ&ÉT‘·T+~. n>¥ãsYï, ìyéTø±|òtT ªªdü|ü¢jYT ø£Hêï &çe÷+&é m≈£îÿe>± ñ+fÒ b˛{Ï @s¡Œ&ÉT‘·T+<äìµµ $e]+∫Hês¡T. dü‘êÔ, ù|s¡T Á|üU≤´‘·TT, n+‘·düTÔ, dü+|ü<ä, $˝≤kÕT e+{Ï düTuÛÑ+>± _Û+#·ì yê{Ï ø√dü+ Á|ü»T b˛{Ï |ü&É‘ês¡T. ø=s¡‘· kÕe÷õø£ J$‘·+˝À ‘·|æŒ+#·Tø√˝Òì |ü]dæú‹, ø£qTø£ @<√ ˇø£ s¡ø£yÓTÆq b˛{Ï nìï düe÷C≤˝À ø£ì|ædüTÔ+~. 113
Ç.mdt.uÀ>±s¡¶dt ìs¡«#·q+ Á|üø±s¡+ ªª&çe÷+&é≈£î dü]b˛sTTq+‘· |ü]e÷D+˝À ˝Òì yê{Ï ø√dü+ b˛{Ï |ü&É≥y˚T b˛{Ï.µµ Ä<ÛäTìø£ düe÷C≤˝À ÄbÕ~‘· n+‘·düTÔ kÕúq+˝À dü+bÕ~+∫q n+‘·düTÔ≈£î ÁbÕ<Ûëq´‘· @s¡Œ&É≥+‘√ b˛{Ï ˇø£ Á|üuÛ≤e $Te>± e÷]+~. b˛{Ï s¡ø±T: dü+|üPs¡í, kÕù|ø£å b˛{°T b˛{° s¡÷bÕT. ø=ìï b˛{°˝À ˇø£ e´øÏÔ e÷Á‘·y˚T Ä•+∫q øå±´ìï kÕ~Û+#·>∑&ÉT. ñ<ëVü≤s¡D≈£î |üs¡T>∑T |ü+<ëT yÓTT<ä˝…’q b˛{°˝À ˇø£ÿ Áø°&Üø±s¡T&ÉT>±˙, »≥Tº e÷Á‘·y˚T yÓTT<ä{Ï kÕúHêìï kÕ~Û+#·>∑<äT. ø=ìï Ç‘·s¡ s¡ø±˝…’q b˛{°˝À øå±´ìï ø=+‘·es¡≈£î kÕ~Û+#·&É+ e÷Á‘·y˚T kÕ<Ûä´eTÚ‘·T+~. ñ<ëVü≤s¡D≈£î, @ ˇø£ÿ e´ø°Ô Á|ü|ü+#·+˝Àì dü+|ü<ä n+‘·{Ï˙ ˝Ò<ë >ös¡yê˙ï bı+<ä˝Ò&ÉT. ø±ì b˛{°˝À $»j·T+ kÕ~Û+∫qyês¡T Ç‘·s¡T ø£+fÒ m≈£îÿe bı+<ä>∑TZ‘ê&ÉT. b˛{° ¬s+&ÉT s¡ø±T>± ñ+≥T+~. ˇø£ ñeTà&ç ø£å´ kÕ<Ûäq˝À bÕ˝§ZH˚ Ç<ä›s¡T e´≈£îÔ ˝Ò<ë »≥¢ eT<Ûä´ »]π>~ e´øÏÔ>∑‘·yÓTÆq b˛{°, e÷¬sÿ≥¢qT eX¯+ #˚düTø√e&ÜìøÏ yê´bÕs¡ dü+düú eT<Ûä´ »]π>~ e´øÏÔ>∑‘·+ ø±ì b˛{°. ˇø£ düe÷» dü+düÿè‹, b˛{°˝À $$<Ûä n+XÊqT Á|üuÛ≤$‘·+ #˚düTÔ+~. dü+düÿè‹ b˛{° m+‘·es¡≈£î »s¡>±˝À, @$ kÕ~Û+|ü<ä–q $wüj·÷˝À, @ s¡+>±˝À b˛{° ‘·–Z ñ+≥T+<√, ˇø£ Á|ü‘˚´ø£ øå±´ìøÏ mes¡T b˛{° #˚j·Te#·TÃH√, mes¡T #˚j·T≈£L&É<√, b˛{° @ $<Ûä+>± »s¡>±˝À ìπs›•düTÔ+~. 7.4.2 dü+|òüTs¡¸D dü+|òüTs¡¸D nqqTã+<Ûä Á|üÁøÏj·T. Ç~ ˇø£ $X¯«»˙q, eTÚ*ø£ kÕe÷õø£ Á|üÁøÏj·T. b˛{Ï<ës¡T ÁX¯<ä∆ b˛{Ï |ü&É≥+ qT+∫ b˛{Ï<ës¡T yÓ’|ü⁄ e÷]‘˚ dü+|òüTs¡¸D @s¡Œ&ÉT‘·T+~. ˇø£ Á|üÁøÏj·T>± dü+|òüTs¡¸D düVü≤ø±sêìøÏ e´‹πsø£yÓTÆq~. b˛{°<ës¡TqT ãV”≤qTqT #˚dæ ˝